Ο Πολεμος της Μαντιλας

ΠτΘ: Για κάποιους η μαντίλα είναι σύμβολο θρησκευτικό και για κάποιους σύμβολο καταπίεσης και αρχή του αποκλεισμού των γυναικών από τη σύγχρονη ζωή. Ποια είναι η άποψή σας;

Α.Γ.: Μπούρκα, τσαντόρ, χιτζάμπ, φερετζές… Η ισλαμική μαντίλα έχει αποκτήσει ιδιάζουσα βαρύτητα μέσα στον μουσουλμανικό κόσμο, κυρίως μετά την ισλαμική επανάσταση στο Ιράν το 1979, σαν δήλωση διαφορετικότητας απέναντι στη δυτική κουλτούρα. Ιστορικά, οι έρευνες ανθρωπολόγων και εθνολόγων, όπως ο Germain Tillon, δείχνουν ότι η χρήση της μαντίλας είναι κατά πολύ αρχαιότερη από το Ισλάμ (το οποίο γεννήθηκε τον 8ο αι. μ.Χ. στην αραβική χερσόνησο) και παρουσιάζει μια γεωγραφική κατανομή ευρύτερη, περιλαμβάνοντας όλες τις ακτές της Μεσογείου – χωρίς, παρόλα αυτά, να καλύπτει και όλες τις περιοχές διάδοσης του Ισλάμ.

Η συμβολική της ισλαμικής μαντίλας είναι πολύπλευρη και πολυσήμαντη. Μπορούμε να πούμε ότι ενσαρκώνει από μόνη της ένα ιδανικό παράδειγμα πολιτιστικού πλουραλισμού. Ανάλογα με την ιδεολογική και εθνο-πολιτισμική ταυτότητα του ατόμου η της ομάδας που την βιώνει ή απλά την αντιμετωπίζει, η ισλαμική μαντίλα παρουσιάζει μια συμβολική διαβάθμιση που ξεκινά από ένα παραδοσιακό σύμβολο θρησκευτικής ένταξης, περνά στην κοινωνική ταυτότητα, την κοινοτική ένταξη και στην «ηθική»της γυναίκας, συνεχίζει στον κοινωνικό αποκλεισμό της και την μειωτική «αποξένωση» της από τον κοινωνικό περίγυρο, για να φτάσει τα τελευταία χρόνια να γίνει το κύριο σύμβολο αντίστασης κατά του ρατσισμού , της «ισλαμοφοβίας» και των θρησκευτικών διακρίσεων.

Ετσι λοιπόν, για παράδειγμα, για τις φεμινίστριες ή κάποιους διανοούμενους (όπως ο Alain Finkielkraut στη Γαλλία), η μαντίλα αποτελεί το απόλυτο σύμβολο της ανισότητας των δυο φύλων, το προπύργιο του αγώνα της μουσουλμάνας γυναίκας κατά του διπλού αποκλεισμού στον οποίο υπόκειται και ως γυναίκα και ως μουσουλμάνα (στην περίπτωση που ζει σε ένα δυτικό κράτος) ή κατά της διπλής καταπίεσης που υφίσταται, της θρησκευτικής και της πατρικής, στην περίπτωση που αυτή ζει σε ένα μουσουλμανικό κράτος.

Για έναν εκσυγχρονιστή δυτικό πολιτικό η μαντίλα μπορεί να θεωρείται ένα αναχρονιστικό και, στα όρια του γελοίου, απομεινάρι ενός θεοκρατικού καταπιεστικού συστήματος, το οποίο έρχεται σε καταφανή αντίθεση με τις αρχές ενός σύγχρονου κοσμικού κράτους, προσβάλλει την μοντέρνα αισθητική και την εικόνα μιας σύγχρονης κοινωνίας, απορυθμίζει το ουδέτερο δημοκρατικό εκπαιδευτικό σύστημα, ενώ ταυτόχρονα απειλεί την σπουδάζουσα νεολαία με «προσηλυτισμό»!…

Για την ριζοσπαστική αριστερά και τους οικολόγους συμπεριλαμβάνεται στον ευρύτερο αγώνα για την προάσπιση του δικαιώματος στη διαφορά και στην ελεύθερη έκφραση.

Για τις φονταμενταλιστικές φανατικές ομάδες, γίνεται σύμβολο αγώνα και προπαγάνδας εναντίον των «διεφθαρμένων απίστων», ενώ για τη νεαρή φτωχή μουσουλμάνα που ζει στο υποβαθμισμένο προάστιο της δυτικής μεγαλούπολης μπορεί να αναδεικνύεται σε ύψιστο σύμβολο προσωπικής κοινωνικής ταυτότητας και αντίστασης απέναντι στην πολιτισμική διάβρωση από την κυρίαρχη δυτική κουλτούρα. Ή απλά να γίνεται μια προκλητική «καινούργια» τάση μόδας στους κύκλους των νεαρών μεταναστριών δεύτερης και τρίτης γενιάς…

Τέλος, μετά την πρόσφατη νομοθετική εξέλιξη στη Γαλλία, μπορούμε να πούμε ότι η μαντίλα από θρησκευτικό σύμβολο μετατρέπεται σε κοινωνικό στίγμα και σε δείκτη κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς τα μαντιλοφορεμένα κορίτσια θα θεωρούνται πλέον «παραβάτισσες» του νόμου! Και αυτές είναι μερικές μόνον όψεις και δεν εξαντλούν την πολύπλευρη συμβολική της μαντίλας…

Μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση θα απαιτούσε παράλληλη ιστορική και ανθρωπολογική έρευνα και μάλιστα συγκριτική για τις διάφορες περιοχές επικράτησης του Ισλάμ. Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι οι αγώνες χειραφέτησης των γυναικών σε μουσουλμανικές χώρες, έχουν ξεκινήσει με την απόρριψη της μαντίλας. Στην Αλγερία φανατικοί ισλαμιστές έχουν φτάσει στο σημείο να δολοφονήσουν γυναίκες που αρνούνταν να φορέσουν τη μαντίλα. Και να σκεφτεί κανείς ότι δεν επρόκειτο για γυναίκες που αρνούνταν το Ισλάμ, αλλά επικαλούνταν το λογικό επιχείρημα, ότι σύμφωνα με το Κοράνι δεν υπάρχει ρητή υποχρέωση για την μαντίλα. Σίγουρα η περιβολή της μαντίλας δεν συμπεριλαμβάνεται στις 4 θεμελιώδεις θρησκευτικές υποχρεώσεις, όπως η νηστεία ή η καθημερινή προσευχή.

Απορρίπτω τη μαντίλα σημαίνει τολμώ να είμαι ο εαυτός μου, να δείχνω το αληθινό μου πρόσωπο χωρίς ενοχή και φόβο. Δεν προσβάλλω τίποτα, δεν αμφισβητώ την παράδοση, δεν επιδεικνύομαι, απλά έχω το δικαίωμα, όπως όλοι οι άνθρωποι χωρίς καμιά εξαίρεση, να είμαι ο εαυτός μου!…

ΠτΘ: Θεωρητικά πολλοί διανοητές υποστηρίζουν ότι η θρησκεία, και όχι μόνο η μουσουλμανική αλλά και η χριστιανική και γενικότερα όλες οι θρησκείες, άσκησαν περιορισμούς στις γυναίκες με στόχο την κοινωνική αλλά και τη σεξουαλική καταπίεσή τους. Συναινείτε σε αυτό;

Α.Γ.: Η καταστολή και καταπίεση της σεξουαλικότητας υπήρξε πάντοτε ένα από τα μονοπάτια άσκησης και ένας από τους πόλους διάρθρωσης της εξουσίας, σε κάθε εποχή και σε κάθε επίπεδο – είτε πρόκειται για εξουσία θρησκευτική είτε πολιτική είτε κοινοτική είτε πατριαρχική… Υπάρχουν πολλές αιτίες γι’ αυτό, αλλά η κυρίαρχη παραμένει ( όπως την ανάλυσε ο Μισέλ Φουκώ στην «Ιστορία της σεξουαλικότητας», αλλά και πολλοί άλλοι ιστορικοί και κοινωνιολόγοι που έχουν ασχοληθεί με το θέμα), ο κοινωνικός έλεγχος και η προσπάθεια χειραγώγησης και «παραγωγικής» διοχέτευσης αυτής της τεράστιας ενέργειας που είναι η libido…

Οσον αφορά στις διάφορες θρησκευτικές εξουσίες, εκεί υπάρχει επιπλέον και η διαπλοκή αμαρτίας – ενοχής – τιμωρίας και η σύγχυση του θρησκευτικού συναισθήματος με την ηθική, παράγοντες που επιτείνουν τη σεξουαλική χειραγώγηση. Αυτά αφορούν άνδρες και γυναίκες εξίσου.

Ομως με τις γυναίκες τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο περίπλοκα, γιατί έχουμε να κάνουμε συνήθως με συστήματα εξόχως ανδροκρατικά, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι η μουσουλμάνα γυναίκα (όπως εξάλλου και η χριστιανή μερικές δεκαετίες πριν), μπορεί να υφίσταται πρακτικά έναν σχεδόν «ολιστικό» αποκλεισμό από την συμμετοχή στη δημόσια κοινωνική ζωή, με έμφαση στη σεξουαλική της αποδυνάμωση μέσα από αχρηστευτικά (όπως η κλειτοριδεκτομή), ή αποξενωτικά (όπως η μαντίλα) έθιμα.

Η γυναίκα υποβαθμίζεται έτσι σε ένα αναπαραγωγικό εργαλείο περιορισμένο στον ιδιωτικό χώρο του σπιτικού, υποταγμένο πλήρως στη πατριαρχική εξουσία των αρσενικών μελών της οικογένειας, τα οποία επιβεβαιώνονται, ψυχολογικά και κοινωνικά, θέτοντας διαρκώς τα όρια και τους αποκλεισμούς της. Και να μην ξεχνάμε και την κοινωνική σημασία της μαντίλας ως ένδειξης «αγνότητας», άρα ως εγγύησης για την μελλοντική σύναψη γάμου μέσα στην κοινότητα – ένα «διαβατήριο» για την είσοδο της κοπέλας στην αγορά του γάμου μέσα σε μια μουσουλμανική κοινότητα.

Κατά κάποιον τρόπο η μαντίλα θεωρείται ότι «προστατεύει» τις μουσουλμάνες – αντικείμενα του πόθου από τα αδιάκριτα βλέμματα ανδρών που δεν ανήκουν στην οικογένεια και οι οποίοι ενδεχομένως θα επιδίωκαν να έχουν σεξουαλικές σχέσεις μαζί τους.

ΠτΘ: Η μαντίλα θα μπορούσε να θεωρηθεί σύμβολο αντίστασης απέναντι στο ρατσισμό;

Α.Γ.: Όπως προανέφερα, η μαντίλα μπορεί να θεωρηθεί, σε κάποιες ακραίες περιπτώσεις, σύμβολο κατά του ρατσισμού και της «ισλαμοφοβίας» των δυτικών κοινωνιών, μέσα στους κύκλους των κοινωνικά ασθενέστερων ομάδων μουσουλμάνων μεταναστών. Ταυτόχρονα θα έλεγα ότι, σε αυτές τις περιπτώσεις, αποτελεί μια πολεμική διεκδίκηση, μια «ανοιχτή» και χειροπιαστή δήλωση της κοινωνικής – θρησκευτικής ταυτότητας της γυναίκας που την φορά. Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε τον ίδιο συλλογισμό, παρατηρώντας το παράδοξο της «σημασιολογικής διολίσθησης», της σταδιακής μετατροπής δηλαδή του συμβόλου της μαντίλας, από σύμβολο θρησκευτικής και πατριαρχικής καταπίεσης της γυναίκας, σε σύμβολο ελευθερίας κατά της νέας αποικιοκρατίας και της αποτυχημένης, σε τελική ανάλυση, πολιτικής της «ένταξης» των μεταναστών στις δυτικές κουλτούρες.

Ενα παράδειγμα που επιβεβαιώνει τα παραπάνω. Στις 20-12-2003 γίνεται στο Παρίσι μια μεγάλη διαδήλωση (περίπου 3000 μουσουλμάνες), κατά του σχεδιαζόμενου νόμου κατά της μαντίλας στο σχολείο. Και να τι δηλώνουν οι μαντιλοφορεμένες διαδηλώτριες στους έκπληκτους δημοσιογράφους: «Ο κόσμος πιστεύει ότι είμαστε δούλες των ανδρών. Αλλά είναι λάθος, εμείς είμαστε δούλες του Θεού. Η μαντίλα είναι επιλογή μας. Αυτός ο νόμος θα δημιουργήσει ένα νέο απαρτχάιντ. Η μαντίλα είναι ένα είδος αντίστασης για τις νέες γυναίκες που δεν έχουν δουλειά και βρίσκονται στο περιθώριο της κοινωνίας»…

Και από σύνθημα σε πανό πολιτικοποιημένης νεαρής μουσουλμάνας: « Το σχολείο δρόμος μου, η μαντίλα επιλογή μου, η Γαλλία δικαίωμά μου!». Οι ηλικίες τους: 15, 17, 19 χρονών. Έτσι βλέπουμε το εξής παράδοξο, στις ισλαμικές χώρες οι γυναίκες να αγωνίζονται για τη χειραφέτησή τους καταργώντας τη μαντίλα, ενώ στις δυτικές χώρες οι μετανάστριες να υπερθεματίζουν διεκδικώντας το δικαίωμα στη μαντίλα!… Οι νεαρές αυτές, μέσα από τη μαντίλα, φαίνεται να αναζητούν στην πραγματικότητα την ίδια τους την ταυτότητα, μέσα σε ένα αποξενωτικό και απαξιωτικό κοινωνικό περιβάλλον.

ΠτΘ: Τα δικαιώματα στη διαφορετικότητα είναι αδιαπραγμάτευτα. Από την άλλη όμως, μήπως προσκρούουν σε άλλα θεμελιώδη δικαιώματα;

Α.Γ.: Το δικαίωμα στη διαφορετικότητα αποτελεί για τις δυτικές κοινωνίες μια πρόσφατη δημοκρατική κατάκτηση, που συγκαταλέγεται στις ιδέες που προέρχονται από τον ευρύτερο πολιτικό χώρο της προοδευτικής αριστεράς. Η αρχική αισιόδοξη ιδέα έλεγε ότι οι διαφορές αποτελούν πλούτο, ότι ο πλουραλισμός είναι θετικός και ότι η ανεκτικότητα επιτρέπει την επικοινωνία… Τα τελευταία όμως χρόνια, δυστυχώς, βλέπουμε φαινόμενα «κούρασης» στις εκ των πραγμάτων πλουραλιστικές, δυτικές κοινωνίες. Τα προσωπεία ανεκτικότητας πολλές φορές κρύβουν το μίσος και την απόρριψη, οι νόμοι «ισότητας» οδηγούν πολλές φορές σε αποκλεισμούς και ο πολιτισμικός πλουραλισμός εύκολα μπορεί να αποβεί ένα πρόσχημα «δημοκρατικής ευπρέπειας» το οποίο συγκαλύπτει την κοινωνική δυσανεξία.

Τότε μπορούμε να παρατηρήσουμε «συγκρούσεις» μεταξύ διαφορετικών δικαίων, μεταξύ διαφορετικών εθίμων, μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών και ηθικών αξιών… και φυσικά αυτό που υπερτερεί είναι πάντοτε η κυρίαρχη κουλτούρα μιας κοινωνίας. Με δυο λόγια, το δικαίωμα στη διαφορετικότητα δεν μπορεί από τη φύση του να προσκρούσει σε κανένα άλλο, γιατί δεν είναι ανταγωνιστικό. Οι πλουραλιστικές κοινωνίες, αντίθετα, βιώνουν εσωτερικές συγκρούσεις όταν δεν μπορούν να εναρμονίσουν όλα τους τα πρόσωπα.

ΠτΘ: Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι συχνά αντιφατικά και εξόχως υποκειμενικά διότι διαμεσολαβούνται από τις ιδιαίτερες πολιτιστικές ταυτότητες του ανθρώπου. Αυτό που για έναν άνθρωπο είναι δικαίωμα, για κάποιους μπορεί να είναι παραβίαση. Πιστεύετε ότι μία πολιτική σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να στηρίζεται σε ισορροπίες που διαφέρουν από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή;

Α.Γ.: Δυστυχώς ή ευτυχώς, δεν υφίσταται ένας ενιαίος και διαρκής τρόπος διασφάλισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάθε συνθήκη, τόπο, η εποχή.

Θέλω όμως να επιστήσω την προσοχή σας σε κάτι που συχνά μας διαφεύγει. Τα όρια ανοχής ενός ανθρώπου η ενός κοινωνικού συνόλου εξαρτώνται άμεσα από τον βαθμό της ανασφάλειάς του. Δηλαδή, άτομα που είναι ιδιαίτερα ανασφαλή έχουν και μικρότερα περιθώρια ανοχής απέναντι στο διαφορετικό, νιώθουν εύκολα ότι «απειλούνται» ή ότι «προσβάλλονται» από το διαφορετικό. Το ίδιο ισχύει και για τις κοινωνικές ομάδες και για τα ευρύτερα κοινωνικά σύνολα. Όσο περισσότερο ένα άτομο και μια κοινωνία αναπτύσσεται, δηλαδή όσο περισσότερο ολοκληρώνει τον αυτοσεβασμό και την αυτοπεποίθησή της, τόσο λιγότερο νιώθει φόβο και απειλή. Σαφώς, λοιπόν, η αντίληψη για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι υποκειμενική, γιατί όλοι είμαστε διαφορετικοί , αλλά ο βαθμός «αντιφατικότητας» και «επικινδυνότητάς» τους εξαρτάται από τον βαθμό ωρίμανσης των ατόμων και των συνόλων.

Επιπλέον, πρέπει να σκεφτούμε ότι στην εποχή μας έχει αποδειχτεί ότι δεν είναι αρκετή μια, ατελέσφορη συνήθως, προσπάθεια σεβασμού των ατομικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ίσως να είναι πλέον καιρός να αρχίσουμε να προβληματιζόμαστε για τη θέσπιση συλλογικών δικαιωμάτων των λαών, των εθνών και των μειονοτήτων, απέναντι στην τεράστια εξουσία των σημερινών κρατών…

ΠτΘ: Στη Γαλλία ψηφίστηκε το νομοσχέδιο κατά της μαντίλας με το σκεπτικό ότι παραβιάζεται η ουδετερότητα του κράτους απέναντι στη θρησκεία. Τα θρησκευτικά συστήματα, κατά την άποψή σας, πρέπει να γίνονται και πολιτικά;

Α.Γ.: Κατ’ αρχάς, σε όλη την Ευρώπη δεν υπάρχει μέχρι τώρα απαγορευτική νομοθεσία για τη χρήση της ισλαμικής μαντίλας. Στη Γαλλία το ζήτημα της ισλαμικής μαντίλας (μέσα στο σχολείο και γενικά μέσα στο δημόσιο τομέα) έχει την τελευταία 15ετία πυροδοτήσει ποικίλες αντιπαραθέσεις και έναν ζωηρό δημόσιο διάλογο, τόσο ώστε κάποιοι το συγκρίνουν με την υπόθεση Ντρέιφους!

Πρωτοέκανε την εμφάνισή της το 1989 σε ένα δημόσιο λύκειο του Creil, και νεκρανάστησε τους παλιούς νόμους του 1882 και του 1905 για την λαϊκότητα (laicite=κοσμικότητα) της δημόσιας παιδείας και τον διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας. Έκτοτε υπήρξαν και άλλες παρόμοιες υποθέσεις, με διάφορα κάθε φορά αποτελέσματα (άλλοτε αποβολή, άλλοτε ανοχή από την υπηρεσία), μέχρι που το υπουργείο Παιδείας ζήτησε το 1996 την επίσημη άποψη του Συμβουλίου του Κράτους, το οποίο και αποφάνθηκε ότι «η περιβολή της μαντίλας δεν είναι από μόνη της ασύμβατη με την αρχή της λαϊκότητας».

Πολιτικά και οικονομικά αδιέξοδα, κρίση κοινωνικών και ηθικών αξιών, αλλαγές στο πολιτικό τοπίο, συνέβαλαν ώστε να αλλάξει άρδην αυτή η μετριοπαθής στάση εκ μέρους του γαλλικού κράτους, και να φτάσουμε στο πόρισμα της επιτροπής Stasi και στη ψήφιση από τη γαλλική Βουλή ( με τη συντριπτική πλειοψηφία 494 ψήφων υπέρ, έναντι 36 κατά και 31 αποχών), στις 10-2-2004 του νομοσχεδίου κατά της μαντίλας στα δημόσια σχολεία.

Το κείμενο του νόμου, έχει ως εξής: «Μέσα στα δημόσια σχολεία, γυμνάσια και λύκεια, απαγορεύεται η χρήση συμβόλων ή φορεσιών μέσα από τις οποίες οι μαθητές δηλώνουν εμφανώς την θρησκευτική τους ένταξη». Δηλαδή ο νόμος δεν αναφέρεται μόνον στις ισλαμικές μαντίλες, αλλά εμφανίζεται να συμπεριλαμβάνει γενικά και οποιοδήποτε άλλο «εμφανές» θρησκευτικό σύμβολο, όπως την «κίπα» (kippa) των εβραίων ή τους μεγάλους (?) χριστιανικούς σταυρούς, κλπ. Παρόλα αυτά, είναι κοινώς αποδεκτό ότι ο νόμος στοχεύει κυρίως την κοινωνική ομάδα των νεαρών μουσουλμάνων, οι οποίες με αυτό τον τρόπο στιγματίζονται, διώκονται και αποκλείονται από την δημόσια εκπαίδευση, επειδή διαπράττουν το «έγκλημα» να φορούν την παραδοσιακή μαντίλα!

Φτάνει να σκεφτούμε ότι η δημοσία εκπαίδευση είναι ο μοναδικός δρόμος διαφυγής τους από το κλειστό οικογενειακό περιβάλλον και την φτωχή παιδεία που αυτό επιβάλλει, για να καταλάβουμε πολύ καλά γιατί αυτός ο νόμος έχει ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων μέσα στους κύκλους τόσο των εκπαιδευτικών, όσο και των μαθητών. Το νομοσχέδιο, το οποίο παρεμπιπτόντως αναμένεται να εφαρμοστεί από την επόμενη σχολική χρονιά, έχει χαρακτηριστεί από κάποιους βουλευτές ως «άχρηστο», «ισλαμοφοβικό», «επιφανειακό», και έχει ήδη κατηγορηθεί ότι «αποκλείει» και «στιγματίζει μεγάλη μερίδα του πληθυσμού». Ας σημειωθεί ότι οι μουσουλμάνοι της Γαλλίας ανέρχονται σε 6-7 εκατομμύρια αυτή τη στιγμή και οι εβραίοι άλλες 700.000 χιλιάδες.

Η ιδεολογία αυτού του νομοσχεδίου, κάτω από εκσυγχρονιστική επίφαση, στην ουσία ενθαρρύνει «κατασκευασμένες» αντιπαραθέσεις ανάμεσα «στη Γαλλία» και «στους εμιγκρέδες», ανάμεσα στη «Δημοκρατία» και «το Ισλάμ», ενώ τα πραγματικά προβλήματα είναι και παραμένουν κοινωνικο-οικονομικά και πολιτικά (φιλελευθεροποίηση της οικονομίας, μαζική ανεργία, επέκταση του κοινωνικού ελέγχου μέσα από την ιδεολογία της «ανασφάλειας», ρατσιστικές διακρίσεις, κοινωνική ανισότητα των δυο φύλων…). Και κυρίως και πάντοτε, υπάρχει η αποτυχημένη πολιτική για μια αποτελεσματική οικονομική και πολιτισμική ένταξη των μουσουλμανικών πληθυσμών που προέρχονται από τις πρώην γαλλικές αποικίες, μέσα στην σημερινή γαλλική πραγματικότητα. Πολιτική που θα εξακολουθήσει να είναι αποτυχημένη, όσο παραγνωρίζει τις ιδιαιτερότητες και καλλιεργεί τα χάσματα και τους αποκλεισμούς ανάμεσα στις διάφορες κουλτούρες.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τον γαλλικό νόμο του 1905, θεσπίζεται η «ελευθερία της συνείδησης» και διασφαλίζεται «η ελεύθερη άσκηση της λατρείας» οποιουδήποτε θρησκεύματος. Σε ποιο βαθμό όμως οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του καθενός έχουν το δικαίωμα να ξεφεύγουν από την ιδιωτική σφαίρα και να γίνονται «εμφανώς» ορατές στα μάτια όλων; Πού σταματά η ελευθερία της έκφρασης του ενός και πού αρχίζει να θίγεται το όριο ανοχής του διπλανού του; Αυτά είναι ερωτήματα, που έχουν να κάνουν με την γενικότερη ανάπτυξη της κατανόησης και του σεβασμού του διαφορετικού. Είναι βαθιά ζητήματα πολιτισμού και θα περίμενε κανείς από μια χώρα σαν την Γαλλία, κατεξοχήν «χώρα υποδοχής» νέων ανθρώπων, νέων ιδεών και νέων συνηθειών, να έχει αναπτύξει μεγαλύτερα όρια ανεκτικότητας, που θα σηματοδοτούσαν και τον μεγαλύτερο αυτοσεβασμό του ίδιου του γάλλου πολίτη…

ΠτΘ: Κατά την άποψή σας, πρέπει να υπάρχει όριο στην κοσμικότητα; Ας μην ξεχνάμε ότι η καταπίεση ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν γεννάται μόνο στη θεοκρατία, αλλά και στην κοσμικότητα.

Α.Γ.: Τα όρια της λαϊκότητας πρέπει να επαναπροσδιορίζονται διαρκώς ανάλογα με την θρησκευτική σύνθεση-διαστρωμάτωση μιας κοινωνίας. Συνήθως, η θρησκευτική ελευθερία ορίζεται με ευρεία έννοια και μπορεί να συμπεριλάβει την χρήση ενδυματολογικών κωδίκων που δηλώνουν συγκεκριμένη θρησκευτική ένταξη, υπό τον όρο να μην εκδηλώνουν επιθετικότητα ή προσηλυτισμό.

Ολες οι προοδευτικές θεωρίες του πολιτισμικού και δικαιϊκού πλουραλισμού έχουν ένα κοινό σημείο – να σχετικοποιούν τη θέση του κράτους έναντι της κοινωνίας και να επιβεβαιώνουν ότι ναι, υπάρχουν δικαιώματα μη-κρατικά, τα οποία παράγονται από τις κοινωνικές ομάδες που συνθέτουν το κάθε κοινωνικό σύνολο. Σαν αντίδραση αυτής της «απώθησης» του κράτους ολοένα και πιο μακριά από την ζωντανή κοινωνία, μπορεί να εμφανιστούν κάποια στιγμή και φαινόμενα «αναγέννησης» της κρατικής ιδεολογίας, αυξημένης κρατικής παρέμβασης, ελέγχου και καταστολής, στο όνομα της «ασφάλειας» των πολιτών ή της «δημοκρατίας».

Στο παράδειγμα της μαντίλας θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε ότι η χρήση της στο σχολείο είναι απολύτως θεμιτή, εκτός αν παραβιάζει τους εύλογους εκπαιδευτικούς κανόνες, όπως την αναγνώριση των μαθητριών (σε περίπτωση συνολικής κάλυψης του προσώπου) ή την υποχρεωτική συμμετοχή στα μαθήματα, πχ. της φυσικής αγωγής και της βιολογίας (στα οποία υπήρξαν στη Γαλλία περιπτώσεις αποχής από τις μουσουλμάνες μαθήτριες, για λόγους κακώς εννοούμενης «ευπρέπειας και αιδούς»), κλπ. Έτσι, η πλημμελής φοίτηση της μαθήτριας και όχι η περιβολή της θα είναι το κριτήριο για την ενδεχόμενη αποβολή της από το σχολείο.

Το δικαίωμα στη δημόσια εκπαίδευση (πόσο δε για τα ασθενέστερα τμήματα του πληθυσμού…) είναι ιερό και αναφαίρετο. Καμία «αισθητική» ή «ιδεολογική» προσβολή των εκπαιδευτικών ή των πολιτικών δεν επιτρέπει τον αποκλεισμό αυτών των κοριτσιών από το σχολείο τους. Και στο τέλος της γραφής, πού αλλού θα μάθαιναν όλες αυτές τις «άλλες ιδέες» που θα τις οδηγούσαν στη χειραφέτησή τους και ενδεχομένως, στην αμφισβήτηση και απόρριψη της μαντίλας, αν όχι στο δημόσιο σχολείο;

Τέτοιοι νόμοι καταδικάζουν τα πιο ευαίσθητα τμήματα του πληθυσμού στην αμάθεια και τονίζουν την περιθωριοποίηση, στο όνομα μιας πραγματικά κακοποιημένης «αρχής της λαϊκότητας» και μιας «δήθεν νεωτερικότητας».

ΠτΘ: Η αρχή της ανεκτικότητας, που γεννήθηκε στη Δυτική Ευρώπη την εποχή των θρησκευτικών πολέμων, είχε στόχο να τιθασεύσει το θρησκευτικό φανατισμό για να διατηρηθεί ο ανθρωπισμός. Στα πλαίσια αυτά είναι δυνατή η ανοχή για οποιαδήποτε ιδεολογία ή τρόπο ζωής που κυριαρχεί ο ιδεολογικός ή ο θρησκευτικός φανατισμός, που ποδοπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα, που δείχνει περιφρόνηση στις καταστατικές αρχές της δημοκρατίας και της νεωτερικότητας, ενώ συγχρόνως ζητά ανοιχτά να ανατρέψει την πρώτη και να εξαφανίσει τη δεύτερη;

Α.Γ.: Η ιδέα της λαϊκότητας στη Δύση ενσάρκωνε στα τέλη του 19ου αιώνα την πίστη στην πρόοδο και στη λογική και υπερασπιζόταν την ελευθερία της σκέψης απέναντι σ’ έναν καθολικισμό υπερβολικά φιλόδοξο και αναχρονιστικό. Μετά από έναν αιώνα, το κράτος, η γαλλική δημοκρατία, δεν θεωρεί πια το νέο «ανοιχτό» πρόσωπο του σύγχρονου καθολικισμού επικίνδυνο. Ταυτόχρονα, η κρίση της λαϊκότητας -κοσμικότητας στις δυτικές κοινωνίες, έχει επιφέρει μια νέα αναζήτηση του «ιερού» μέσα στην καθημερινή ζωή. Ο σύγχρονος άνθρωπος επιστρέφει συχνά στη θρησκευτική εμπειρία για να αντλήσει από εκεί τη βαθιά συνολική του σύνδεση με το μυστήριο της ζωής. Χαρακτηριστική είναι, στη Γαλλία, η εξάπλωση του βουδισμού, αλλά και η ανανέωση του καθολικισμού. Στην περίπτωση του Ισλάμ, που είναι η δεύτερη επίσημη θρησκεία στη Γαλλία, υπάρχει μια χαρακτηριστική σύγχυση της εθνικής και της θρησκευτικής ταυτότητας – λίγοι Γάλλοι έχουν προσηλυτιστεί στο Ισλάμ. Άρα πρόκειται για έναν πλουραλισμό που αργά η γρήγορα μπορεί να οδηγεί σε αναγκαιότητα δικαιϊκών ρυθμίσεων, στο μέτρο που διαμεσολαβεί η κρατική κανονικοποίηση. Αλλά και σε αυτήν ακόμη την περίπτωση, θα πρέπει να προσφεύγουμε σε μια νομοθεσία ελαστική και όχι αυταρχική, αφήνοντας μια μεγάλη διακριτική και ερμηνευτική ευχέρεια στους τοπικούς θεσμούς, για την εφαρμογή της.

Για να είμαστε πιο ξεκάθαροι. Υπάρχουν δυο τρόποι επίτευξης της ενότητας σε μια κοινωνία πολυπολιτισμική.

Ο ένας είναι να θεσπίσουμε την ομοιομορφία, οπότε η λαϊκότητα γίνεται αντιληπτή ως απαγόρευση κάθε εκδήλωσης θρησκευτικής ένταξης. Αυτό είναι αναγκαίο μόνον όταν οι διαφορές θεωρούνται ανταγωνιστικές και όχι συμπληρωματικές. Ο άλλος δρόμος, πιο δύσκολος, αλλά πολύ πιο πολιτισμένος και λιγότερο πρωτόγονος, είναι να προωθούμε την ενότητα μέσα από την ποικιλία και την ετερογένεια. Διότι η ποικιλία δεν είναι αναγκαστικά σημάδι διαχωρισμού και ασυμφωνίας. Εκεί οδηγεί αναγκαστικά η αυταρχική επιβολή της ομοιομορφίας.

Η εστίαση πάνω στο θέμα της μαντίλας είναι η κορυφή του παγόβουνου ενός γενικότερου φαινόμενου, μιας αυταρχικής πολιτικής που επιδιώκει να ποινικοποιήσει όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής. Πρόκειται για έναν «ποινικό υπερθεματισμό», εις βάρος των εύλογων πολιτικών λύσεων και των παιδαγωγικών επιταγών. Η ρύθμιση αυτή επιβάλλοντας ποινικές λογικές στον ευαίσθητο χώρο της εκπαίδευσης, βιώνεται από τους μουσουλμάνους μαθητές σαν ένα βίαιο και ρατσιστικό μέτρο που επιδεινώνει τις αδικίες που ήδη υφίστανται στα υποβαθμισμένα λαϊκά προάστια των δυτικών μεγαλουπόλεων. Γίνονται οι αποδιοπομπαίοι τράγοι ενός κρατικού συστήματος ένταξης που προσπαθεί να καλύψει την ανικανότητά του πίσω από αυταρχικές λογικές αποκλεισμού.

Αν η μαντίλα, σαν σύμβολο πρέπει να καταπολεμηθεί, αυτό πρέπει να γίνει, όχι στην είσοδο, αλλά στην έξοδο από το σχολείο… Στο δρόμο, στο σπίτι και σε όλους τους δημόσιους χώρους. Και αυτό δεν είναι δυνατόν να γίνει με νόμους, αλλά με δημόσια συζήτηση, διαφώτιση, ενημέρωση και εκπαίδευση…

Βιβλιογραφικές επισημάνσεις

1. Norbert Rouland, « Aux confines du Droit, Anthropologie juridique de la modernite », Paris, 1991, ed. Odile Jacob.

2. Bertrand Ogilvie, « Hidjab. Le foulard islamique en questions », Paris 2003, ed. Amsterdam.

Τζαχιντέ Χασικέ: «Οι θρησκευτικές πράξεις να αφήνονται στην ελεύθερη βούληση του ατόμου»