«Το βιβλιο της Χρυσουλας Ιωαννιδου επιχειρει και καταφερνει να μετατρεψει την τοπικη μνημη σε συλλογικη ιστορικη παρακαταθηκη»

Χρυσούλα Ιωαννίδου, «Ορμένιο 1925-2025. Στα χώματα της μνήμης – Μαρτυρίες προσφυγιάς, Κατοχής, Εμφυλίου και ξενιτιάς», Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, Νεκτάριος Μουρδικούδης επιμ., Βιβλιοθήκη Ορμενίου, 2026, σ. 192.

Κατάφερα να ολοκληρώσω το βιβλίο της Χρυσούλας Ιωαννίδου, ευγενική χειρονομία από την Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, εδώ και αρκετό καιρό, όμως ανειλημμένες υποχρεώσεις και άλλες προτεραιότητες δεν μου επέτρεψαν να το πιάσω στα χέρια μου νωρίτερα. Για άλλη μια φορά χαίρομαι, που έστω και αργά, οι δρόμοι μας συναντήθηκαν με την πληθωρική Χρυσούλα. Αχ και να σε γνώριζα δέκα χρόνια πριν, Χρυσούλα!

Μιλάμε για το βιβλίο «Ορμένιο 1925-2025. Στα χώματα της μνήμης – Μαρτυρίες προσφυγιάς, Κατοχής, Εμφυλίου και ξενιτιάς», τρίτο στη σειρά βιβλίο της κ. Ιωαννίδου, όπου πλέον διαφαίνεται μία εκκολαπτόμενη συγγραφέας που ήρθε για να μείνει, δημιουργώντας σιγά σιγά τον δικό της τρόπο γραφής. Πρόκειται, λοιπόν, για μια κομψή έκδοση 192 σελίδων, του 2026, με πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό και προφορικές μαρτυρίες, από τη Βιβλιοθήκη Ορμενίου και τη συνολική επιμέλεια από την αετομάτισσα Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη.

Το συγκεκριμένο βιβλίο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί επιχειρεί και καταφέρνει όχι μια απλή καταγραφή της ιστορίας ενός χωριού στις βορειότερες εσχατιές της όμορφης και παράξενης πατρίδας μας, αλλά τη διάσωση της ιστορικής μνήμης των ανθρώπων του.

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη:

—Από τον ξεριζωμό στην εγκατάσταση των κατοίκων, κυρίως από την Ανατολική Ρωμυλία, και τη δημιουργία της νέας πατρίδας.

—Κατοχή και Εμφύλιος, με τις τραυματικές εμπειρίες, τη βία και τις σκληρές συνέπειες των πολιτικών συγκρούσεων στην τοπική κοινωνία.

—Η συναρπαστική οικογενειακή αφήγηση του Βασίλη Βλασακίδη για τη μεταπολεμική ζωή και τη μετανάστευση στη Γερμανία και στο Βέλγιο.

—Μνήμες παιδικών χρόνων, με την καθημερινότητα των παιδιών, τη σχολική ζωή και τον προσκοπισμό στο μεταπολεμικό Ορμένιο.

Πολύ σημαντική η οπτική της συγγραφέα απέναντι στα γεγονότα, η οποία αφορά την ιστορία των απλών ανθρώπων, μιας και δεν πρωταγωνιστούν μόνο οι πολιτικές αποφάσεις και τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, αλλά οι οικογένειες, οι πρόσφυγες, οι εργάτες, τα παιδιά και οι άνθρωποι που έζησαν τις συνέπειές τους. Ακόμη διασώζει προσωπικές μαρτυρίες, οι οποίες αποτελούν πολύτιμες πηγές, ιδιαίτερα για περιόδους όπως ο Εμφύλιος, όπου η τοπική εμπειρία συχνά δεν αποτυπώνεται επαρκώς στα επίσημα αρχεία. Παρομοίως, επιτυγχάνεται η σύνδεση ιστορίας και κοινωνίας, μέσα από ιστορίες που αφορούν τη μετανάστευση, την απουσία των γονιών, την ανατροφή των παιδιών από τους παππούδες και την προσπάθεια επιβίωσης. Δηλαδή πράγματα που παρουσιάζουν την ιστορία ως καθημερινό βίωμα.

Όμως, για μένα, η σημαντικότερη συνεισφορά του βιβλίου της αγαπημένης Χρυσούλας Ιωαννίδου είναι ότι επιχειρεί και καταφέρνει να μετατρέψει την τοπική μνήμη σε συλλογική ιστορική παρακαταθήκη, κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Θράκη. Πώς το πετυχαίνει;

1. Καταρχήν διασώζει την προσφυγική ταυτότητα. Η προσφυγική εγκατάσταση δεν είναι απλώς ένα γεγονός του 1922 ή του 1925. Είναι μια μακρά και οδυνηρή διαδικασία ανασυγκρότησης της ζωής. Οι άνθρωποι που εγκαταστάθηκαν στο Ορμένιο δεν μετέφεραν μόνο τα λιγοστά υπάρχοντά τους. Μετέφεραν τη γλώσσα και τις διαλέκτους τους, τα ήθη και τα έθιμά τους, τη μουσική και τα τραγούδια τους, τις θρησκευτικές τους παραδόσεις και τη μνήμη των χαμένων πατρίδων.

2. Αναδεικνύει την ιστορία της Θράκης από την καθημερινότητα. Συχνά η ιστορία της Θράκης, κι όχι μόνο, παρουσιάζεται μέσα από μεγάλες πολιτικές και διπλωματικές εξελίξεις. Όμως, η ιστορία ενός τόπου δεν είναι μόνο η ιστορία των συνθηκών, των συνόρων και των κρατικών αποφάσεων. Είναι και η ιστορία του αγρότη, της μάνας, του πρόσφυγα, του παιδιού, του μετανάστη. Αυτή η οπτική έχει ιδιαίτερη αξία, επειδή δίνει ιστορική υπόσταση σε ανθρώπους που συνήθως παραμένουν ανώνυμοι.

3. Συμβάλλει στην κατανόηση της συλλογικής ταυτότητας. Το Ορμένιο είναι ένας τόπος με ιδιαίτερη γεωγραφική και ιστορική θέση, στο βορειότερο άκρο της Ελλάδας. Η ιστορία του μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πώς συγκροτήθηκε η κοινωνική και πολιτισμική ταυτότητα των κατοίκων του Έβρου. Μια ταυτότητα, όχι στατική, αλλά αποτέλεσμα ιστορικών εμπειριών, μετακινήσεων, δοκιμασιών και προσαρμογών.

4. Ανοίγει έναν διάλογο ανάμεσα στις γενιές κι αυτό ίσως είναι το πιο συγκινητικό στοιχείο. Ένας νέος άνθρωπος που θα διαβάσει τις μαρτυρίες μπορεί να ανακαλύψει γιατί οι παππούδες του εγκαταστάθηκαν εκεί, τι δυσκολίες αντιμετώπισαν, γιατί πολλοί αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν και γενικά να αντιληφθεί πώς διαμορφώθηκε η ζωή που ο ίδιος θεωρεί σήμερα αυτονόητη.

5. Προσφέρει ένα υπόδειγμα για την ιστορική καταγραφή και άλλων οικισμών. Θα μπορούσε, δηλαδή, να αποτελέσει αφετηρία για ανάλογες εργασίες σε άλλα χωριά της Θράκης, όπου υπάρχουν πολύτιμες αλλά ανεπαρκώς καταγεγραμμένες ιστορίες προσφυγικών πληθυσμών.

Συμπερασματικά, το βιβλίο της Χρυσούλας μας έχει μια αξία που ξεπερνά τα όρια του Ορμενίου. Μας υπενθυμίζει ότι ένας τόπος δεν ορίζεται μόνο από τη γεωγραφία του αλλά και από τους ανθρώπους του και τις μνήμες τους, τις απώλειές τους, τους αγώνες τους και τελικά τον πολιτισμό που δημιουργούν. Γι’ αυτό, ένα τέτοιο βιβλίο θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται όχι απλώς ως μια έκδοση τοπικής ιστορίας, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας διάσωσης της ιστορικής και πολιτισμικής μνήμης ολόκληρης της Θράκης.

*Η Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του ΔΠΘ. Το παρόν κείμενό της προέρχεται από δημοσίευσή της στον προσωπικό της λογαριασμό στο Facebook.

google-news Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.