Το πενθος υπο διωγμο: Η θεραπευτικη δυναμη της παραδοσης

Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου, «Τα “παραδοσιακά” έθιμα του θανάτου και το μοιρολόι στην ατομική διαχείριση του πένθους και στην αποδοχή της απώλειας – Η πολιτισμική αντίδραση στην ομαλή διεργασία της θλίψης ως πλαίσιο ψυχολογικής υποστήριξης του ατόμου», Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2025, σ. 374.

Στη σύγχρονη δυτική πραγματικότητα εδραιώνεται ολοένα και περισσότερο η σκληρή αντίληψη της άρνησης να πενθήσουμε το πένθος. Σε έναν κόσμο που επιβάλλει την εικόνα μιας αδιατάρακτης ευτυχίας, ο θάνατος έχει μετατραπεί σε έναν «εξαφανισμένο» εχθρό, μια άβολη σιωπή που πρέπει να προσπεραστεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Ωστόσο, αυτή η βίαιη «αποεθιμοποίηση» της απώλειας φαίνεται πως αφήνει πίσω της βαθιά τραύματα. Σε αυτό το σταυροδρόμι Λαογραφίας/Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ψυχολογίας έρχεται να συνδράμει η μελέτη της κ. Γαρυφαλλιάς Θεοδωρίδου, Δρ Λαογραφίας και Μεταδιδακτορικής Ερευνήτριας του ΔΠΘ, που φέρει τίτλο «Τα “παραδοσιακά” έθιμα του θανάτου και το μοιρολόι στην ατομική διαχείριση του πένθους και στην αποδοχή της απώλειας – Η πολιτισμική αντίδραση στην ομαλή διεργασία της θλίψης ως πλαίσιο ψυχολογικής υποστήριξης του ατόμου» (Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, 2025).

Η συγκεκριμένη μελέτη, η οποία κοσμείται στο εξώφυλλο με βινιέτα του Ολλανδού καλλιτέχνη Nico Bulder, αφορµάται από το παρατηρούµενο φαινόµενο ότι το πένθος εξαφανίζεται και στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, εντασσόμενο στην ευρύτερη αποεθιµοποίηση της κοινωνίας μας, της οποίας το παραδοσιακό πολιτισμικό σύστημα διέθετε ένα συμπαγές σώμα διαβατηρίων εθίμων σχετικών με τον θάνατο, που τελούνταν σε μακροχρόνιο διάστημα (από την αναγγελία του έως την ανακομιδή των οστών του νεκρού). Ωστόσο, με την πάροδο των χρόνων η άρση και η κατάργηση του πένθους κορυφώθηκε, ιδιαίτερα κατά την πανδηµία του Covid-19. Όπως σχολιάζει και η συγγραφέας, σήµερα πλέον ο νεκρός δεν διέρχεται την τελευταία νύχτα στην οικία του, συνοδεία των οικείων του ανθρώπων, άρα δηµιουργήθηκε ένα κενό στον αποχαιρετισµό του από αυτούς. Η παράκαµψη ή κατάργηση των τελετουργιών του θανάτου των οποίων τον ρόλο αρνούµαστε να δεχθούµε οδηγεί ενδεχοµένως τους πενθούντες σε παθολογικές συνέπειες ενός απωθηµένου ηθικού πόνου.

Ο κύριος στόχος της κ. Θεοδωρίδου, με το συγκεκριμένο εκδοτικό εγχείρημα, είναι να προσεγγίσει την αρωγή, την οποία οι «παραδοσιακές» τελετές παρείχαν στην ψυχολογική οµαλοποίηση των ατόµων µετά το σοκ, εξαιτίας του γεγονότος του θανάτου ενός οικείου τους προσώπου, ξαφνικού ή αναµενόµενου, καθώς µε αυτές ο πενθών µπορούσε µε σύγχρονους όρους ψυχολογίας:

α) να εκφράσει τις ψυχοφυσιολογικές του αντιδράσεις, ώστε να διέλθει υποστηριζόµενος τη διεργασία του θρήνου – τη µετάβαση από το σοκ στη νοητική αποδοχή της απώλειας. Στο «παραδοσιακό» εθιµικό πλαίσιο των νεκρικών τελετών προβλέπονταν ως επιβεβληµένες οι αντιδράσεις του πενθούντος, όσες εκφράζουν την αρχική σύγχυση, τη δυσπιστία, αφού δι’ αυτών παρωθείται να «φωνάξει» την αποδιοργάνωση, τον αποχωρισμό του από την προτέρα ζωή του,

β) να αποκαλύψει τη συναισθηµατική αποδοχή της απώλειας, τον χειρισµό του πόνου και των συναισθηµάτων, µε ιδιαίτερη έµφαση σε εκείνα της ενοχής, του θυµού, της λαχτάρας, της απόγνωσης, του άγχους για την αντιµετώπιση του κενού,

γ) να του παρασχεθεί η αµέριστη κοινοτική υποστήριξη της οµάδας (οικογένειας, κοινότητας) που υποδέχεται το γεγονός από την πρώτη στιγµή του θανάτου,

δ) να διαθέσει τον απαιτούµενο χρόνο ώστε να αποχαιρετήσει τον αγαπηµένο νεκρό µε το τυπικό των «της τελευτής» εθίµων συνολικά· ειδικά το µοιρολόι λειτούργησε αποτελεσµατικά στην ψυχολογική διεργασία της θλίψης, στη διαδικασία που στοχεύει στο να αίρει τη γνωστική και συναισθηµατική άρνηση του ατόµου για τον θάνατο,

ε) να αποσυρθεί εντός του και στον οίκο του, αισθανόµενος ότι διέρχεται το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο βιώνει ανενοχικά τα αισθήµατα της θλίψης του, µε άλλα λόγια περνά τη φάση της περιθωριοποίησης, την οποία τα «της τελευτής» έθιµα προέβλεπαν, εξασφάλιζαν και επέβαλλαν στον πενθούντα. Αντιθέτως, η σύγχρονη κοινωνία πιέζει το άτοµο να επανέλθει βιαστικά στην προτέρα καθηµερινότητα, στην εργασία ή στην κοινωνική ζωή του, παρόλο που εκείνο ενδέχεται εντός του να αδυνατεί να ανταποκριθεί, µε αποτέλεσµα να αισθάνεται µόνο και καταθλιµµένο,

στ) να επιτύχει την προσαρµογή του στο νέο περιβάλλον από το οποίο λείπει ο νεκρός, να επανατοποθετηθεί συναισθηµατικά και να επανεµπλακεί στη ζωή, δηλαδή να καταφέρει την επανενσωµάτωσή του.

Γαρυφαλλιά Θεοδωρίδου, «Η προσέγγισή μου αποτέλεσε μία εκ των πρώτων εγχειρημάτων διεπιστημονικής θεώρησης εκ μέρους της Λαογραφίας/Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και της Κλινικής Ψυχολογίας»

Στα προλεγόμενα της έκδοσης, που εισάγουν τον αναγνώστη στο υπό διεύρυνση ζήτημα, η κ. Θεοδωρίδου διευκρινίζει τα σχετικά με την ερευνητική οπτική που ακολούθησε και τις σκοπιμότητές της: «[…] η προσέγγισή μου αποτέλεσε μία εκ των πρώτων εγχειρημάτων διεπιστημονικής θεώρησης εκ μέρους της Λαογραφίας/Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και της Κλινικής Ψυχολογίας, που αφορούσε ειδικά στην εφαρμογή δεδομένων της Λαογραφίας επί της κλινικής πράξης της επιστήμης της Ψυχολογίας. […]

Σκοπός μου είναι, με το παρόν πόνημα, να παράσχω στον νεωτερικό αναγνώστη την ευκαιρία να γνωρίσει τις “παραδοσιακές” τελετές του θανάτου ως τελετουργίες, σύμφωνα με τον ορισμό του Leach […], δηλαδή ως προκαθορισμένες, επαναλαμβανόμενες, τελεστικές συμβολικές δραστηριότητες και πρακτικές, που εμπεριέχουν λεκτικά και μη λεκτικά στοιχεία, που επιτελούνται με σκοπό να δηλώσουν την επικοινωνιακή πλευρά της εθιμικής συμπεριφοράς, που χρησιμοποιούν σύμβολα και “συμπυκνωμένο λόγο” με τα οποία μεταφέρουν μηνύματα και εξωτερικεύουν την κοινωνική δομή, τους ρόλους, τους κανόνες, τις εξουσιαστικές σχέσεις, τις υποχρεώσεις, τις κοινωνικές αρετές· επιπλέον, που εμπεριέχουν στοιχεία πράξης και παράστασης, δράσης στην οποία ο ευχέτης στοχεύει στην επικοινωνία του θλιβερού γεγονότος, εν τέλει που χαρακτηρίζονται από τα στοιχεία της γενικότητας, της καθολικότητας και του οικουμενικού κύρους. […]

Στο παρόν εγχείρημά μου συνεπώς δεν ενδιαφέρει η ερμηνευτική λαογραφική κοινωνικοανθρωπολογική προσέγγιση, η δομική ανάλυση των εθίμων του θανάτου, αλλά, μέσα από έναν επαρκή όγκο υλικού, τον οποίο συγκέντρωσα και ταξινόμησα επιστημονικά, επικεντρώνω στο να γνωρίσει ο αναγνώστης τα νεκρικά έθιμα της “παραδοσιακής” κοινωνίας και να αποτιμήσει ότι αυτά λειτουργούσαν θετικά υπέρ της ψυχολογικής υποστήριξης των ατόμων, όταν εκείνα έπρεπε να διαχειριστούν το γεγονός του θανάτου, μάλιστα καθ’ όλη τη διεργασία και τη διαδικασία της θλίψης, προκειμένου να αποδεχτούν την απώλεια που έχουν υποστεί. […]

Άντλησα το υλικό μου από λαογραφικές συλλογές επιστημόνων ή ερασιτεχνών λαογράφων, προερχόμενες από πολλά σημεία του ελλαδικού χώρου, καθώς επίσης και από εθνογραφικές μελέτες. Ακόμη ένα μεγάλο μέρος των πληροφοριών που χρησιμοποίησα προέρχονται από βιβλία ερασιτεχνών συλλογέων που κυκλοφόρησαν σε τοπικούς δήμους ή κοινότητες και αφορούν στην επιμέρους γεωγραφική περιοχή. Τέλος, αξιοποίησα τις αφηγήσεις εθνογραφικού υλικού, για τη συλλογή των οποίων ακολουθήθηκε η μέθοδος της Αφήγησης Ζωής ή Ιστορίας Ζωής από τον/την εκάστοτε ερευνητή/τρια, αφηγήσεις που παρατίθενται εκτενώς σε κάποιες συλλογές και επέλεξα τη χρήση τους λόγω των πλεονεκτημάτων που η μεθοδολογία τους μού παρείχε για το θέμα μελέτης μου. Ταξινόμησα το υλικό στηριζόμενη στη διαίρεση σε τέσσερις γεωγραφικούς χώρους – βορειοελλαδικό, νοτιοελλαδικό, δυτικοελλαδικό χώρο και νησιωτικό, καθώς επίσης και στην ιδιαίτερη πληθυσμιακή ομάδα όταν αυτή συναντάται στον ίδιο χώρο με άλλες […]».

Η δομή της μελέτης

Η δομή που ακολουθεί η μελέτη είναι, αδρομερώς, η εξής: Στο πρώτο μέρος η συγγραφέας κατατοπίζει τον αναγνώστη με τη θεωρητική προσέγγιση του φαινομένου του θανάτου ως αντικειμένου της ανθρωπολογικής και εθνολογικής σκέψης. Έπειτα, αναφέρεται στη μετάβαση που επιτελεί η σύγχρονη ανθρωπολογική προοπτική από την άρνηση του πένθους στην «ανακάλυψη» και επανεκτίμηση της λειτουργίας των επικήδειων εθίμων. Στη συνέχεια, εστιάζει στην προσέγγιση της ψυχολογικής θεώρησης του φαινομένου του θανάτου και των μοντέλων που η επιστήμη της ψυχολογίας μεταχειρίστηκε για την κατανόηση της θλίψης.

Στο δεύτερο μέρος από την άλλη, παρουσιάζει και επεξεργάζεται το υλικό που συγκέντρωσε, καθώς μελετά ως “case study” την ελληνική πραγματικότητα, την περίπτωση του νεοελληνικού παραδοσιακού πολιτισμού αναφορικά με τα «της τελευτής» έθιμα για τη διαχείριση του πένθους. Στην παρουσίαση του υλικού, όπου επιχειρεί να τεκμηριώσει την ψυχολογική συνδρομή των νεκρικών εθίμων στο άτομο, ακολουθεί το σχήμα που προέκυψε με βάση τη χρονική στιγμή της ταφής του νεκρού: α) στα πριν την ταφή β) στα κατά την ταφή και γ) στα μετά την ταφή έθιμα.

Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου, η ερευνήτρια που «δίνει φωνή» στη σιωπή του πένθους

Η Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου είναι πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. Έλαβε τον μεταπτυχιακό της τίτλο στον κλάδο Λαογραφίας του τομέα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ. Είναι διδάκτωρ Λαογραφίας του ΔΠΘ και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο ίδιο Πανεπιστήμιο.

Εργάστηκε ως Ειδική Επιστήμων Λαογράφος στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ξάνθης, ως επιστημονική υπεύθυνη του Αρχείου του και ως διδάσκουσα επί έτη (2012-2023) στο πρ. Τμήμα Γλώσσας Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών του ΔΠΘ.

Η συστηματική επιτόπια εθνογραφική έρευνα που διεξήγαγε από το 1992 κ.εξ. καλύπτει σημαντικό τμήμα των εθνοτήτων και πληθυσμών συνολικά του βορειοελλαδικού χώρου.

Εκτός από το παρόν, έχει εκδώσει το 2026 το αυτοτελές βιβλίο «Η λαϊκή προσευχή στην καθημερινότητα και στον “ιερό” χρόνο: Στην πόλη και στην ύπαιθρο της Ξάνθης (1950-2015) – Ιστορικοκοινωνική θεώρηση» (Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη). Έχει δημοσιεύσει επιστημονικές εργασίες σε ελληνικά και διεθνή περιοδικά, πρακτικά συνεδρίων, τιμητικούς και συλλογικούς τόμους, ενώ έχει επιμεληθεί/συνεπιμεληθεί και επιστημονικούς συλλογικούς τόμους. Έχει συμμετάσχει δε σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια με αντίστοιχες πρωτότυπες εργασίες.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.