«Στις φωτογραφιες του Μ. Μαραγκουλη βλεπουμε μια ολοκληρη κοινωνικη πραγματικοτητα που οργανωνεται γυρω απο τη θρησκευτικη γιορτη»

Από την παρουσίαση του φωτογραφικού λευκώματος του Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι», στην Αθήνα

Τον Μανώλη τον γνωρίζω από το 2011, όταν συναντηθήκαμε για πρώτη φορά στην Αλεξάνδρεια, όπου τότε ήταν διευθυντής του Ελληνικού Κέντρου Πολιτισμού. Από τότε έχουμε διατηρήσει την επαφή μας, αλλά ομολογώ ότι μέχρι πρόσφατα αγνοούσα αυτήν τη φωτογραφική του δραστηριότητα. Οπότε, όταν μου ζήτησε να παρουσιάσω το λεύκωμά του, εκτός από τη χαρά που μου έδωσε η πρόσκληση, είχα και την περιέργεια να ανακαλύψω μια πλευρά του Μανώλη που δεν γνώριζα.

Καθώς άρχισα να ξεφυλλίζω το βιβλίο, σκέφτηκα ότι αυτό που είχα μπροστά μου ήταν μια ευκαιρία να σκεφτώ πώς μια γιορτή μπορεί να μας αποκαλύψει πολλά για την κοινωνία μέσα στην οποία πραγματοποιείται, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η φωτογραφία μάς επιτρέπει να παρατηρήσουμε αυτήν την κοινωνία.

Α. ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΜΕ ΓΙΑ ΤΑ ΜΟΥΛΕΝΤ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΤΟΥΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ;

1. Η θρησκευτική γιορτή ως κοινωνικό γεγονός

Αρκεί να αναλογιστούμε ένα ελληνικό πανηγύρι. Υπάρχει ασφαλώς η λειτουργία, η λιτανεία ή η προσκύνηση της εικόνας. Υπάρχουν, όμως, και τα τραπέζια, οι παρέες, οι μουσικοί, οι άνθρωποι που έρχονται από μακριά, εκείνοι που συμμετέχουν περισσότερο και εκείνοι που απλώς παρακολουθούν. Για κάποιους η θρησκευτική διάσταση βρίσκεται στο επίκεντρο, για άλλους η γιορτή αποτελεί κυρίως μια ευκαιρία κοινωνικής συνεύρεσης. Και αυτές οι διαφορετικές διαστάσεις δεν είναι απαραίτητα διαχωρισμένες.

Αυτό λοιπόν που βλέπουμε στις φωτογραφίες του Μανώλη είναι μια ολόκληρη κοινωνική πραγματικότητα που οργανώνεται γύρω από τη θρησκευτική γιορτή. Και αυτό που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι η συνύπαρξη διαφορετικών διαστάσεων αυτής της εμπειρίας: της καθημερινής ζωής, των κοινωνικών σχέσεων, της παρουσίας των ανθρώπων στον δημόσιο χώρο και, βέβαια, της ίδιας της θρησκευτικής πρακτικής.

Θα ήθελα λοιπόν να σταθώ σε ορισμένες από αυτές τις διαστάσεις, όπως αναδεικνύονται μέσα από τις φωτογραφίες του λευκώματος.

2. Η προετοιμασία ως μέρος της τελετουργίας

Οι φωτογραφίες μάς μεταφέρουν αρχικά στους δρόμους, εκεί όπου η γιορτή προετοιμάζεται. Άνθρωποι συγκεντρώνονται, συζητούν, οργανώνουν όσα χρειάζονται για τις επόμενες ώρες. Βλέπουμε υπαίθριους χώρους, πάγκους, σκεύη, πρόσωπα που περιμένουν, ανθρώπους που κινούνται ανάμεσα στις διάφορες δραστηριότητες. Αυτές οι εικόνες μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνονται λιγότερο εντυπωσιακές από εκείνες που αποτυπώνουν τις στιγμές της θρησκευτικής έξαρσης. Έχουν, όμως, σημασία, γιατί μας θυμίζουν ότι καμία τελετουργία δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τις υλικές και κοινωνικές συνθήκες που την καθιστούν δυνατή.

Πριν από τη θρησκευτική εμπειρία υπάρχει η εργασία της προετοιμασίας. Υπάρχουν άνθρωποι που μαγειρεύουν, που μεταφέρουν αντικείμενα, που οργανώνουν τον χώρο. Το φαγητό, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς μια πρακτική ανάγκη. Η παρασκευή και η διανομή του μπορούν να αποτελούν μέρος της ίδιας της γιορτής, συνδέοντας τη θρησκευτική συμμετοχή με τη φιλοξενία και την κοινωνική προσφορά.

Με άλλα λόγια, το ιερό δεν εμφανίζεται ξαφνικά τη στιγμή της προσευχής. Προετοιμάζεται μέσα από πράξεις που, αν τις απομονώναμε από το συγκεκριμένο πλαίσιο, θα μπορούσαν να μοιάζουν εντελώς καθημερινές.

3. Η γιορτή μεταμορφώνει προσωρινά την πόλη – Από τις ανθρώπινες δραστηριότητες στον χώρο όπου εκτυλίσσονται

Καθώς προχωρούμε στις φωτογραφίες, βλέπουμε ότι δεν αλλάζουν μόνο οι δραστηριότητες των ανθρώπων. Αλλάζει και η ίδια η πόλη. Το τζαμί γίνεται το επίκεντρο μιας δραστηριότητας που εκτείνεται στους δρόμους. Οι πλατείες, οι χώροι γύρω από τα τζαμιά αποκτούν προσωρινά διαφορετικές χρήσεις. Εκεί όπου τις συνηθισμένες ημέρες κυριαρχεί η καθημερινή κυκλοφορία, δημιουργούνται χώροι συνάντησης, προσευχής, μουσικής και εορτασμού.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι νυχτερινές φωτογραφίες. Σε μία από αυτές βλέπουμε έναν δρόμο γεμάτο ανθρώπους, φωτισμούς και δραστηριότητες. Αυτό που αποτυπώνεται είναι μια προσωρινή μεταμόρφωση της ίδιας της πόλης, μια προσωρινή αναδιοργάνωση του αστικού χώρου και των κοινωνικών σχέσεων.

Δεν πρόκειται, βέβαια, για μια πλήρη ανατροπή της κοινωνικής ζωής. Οι κοινωνικές σχέσεις και οι διακρίσεις δεν εξαφανίζονται επειδή υπάρχει μια γιορτή. Δημιουργούνται, όμως, συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι συναντιούνται και συμμετέχουν σε δραστηριότητες που δεν αποτελούν μέρος της συνηθισμένης καθημερινότητάς τους.

4. Το σώμα ως μέρος της θρησκευτικής εμπειρίας – Από την κοινωνική ζωή στην ίδια τη θρησκευτική πρακτική

Μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση των φωτογραφιών είναι οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι βιώνουν τη θρησκευτική γιορτή. Ανάμεσα στις φωτογραφίες του βιβλίου υπάρχει η εικόνα ενός ανθρώπου σκυμμένου πάνω από ένα βιβλίο. Είναι μια σχετικά ήσυχη σκηνή, που δεν έχει τίποτα από τη θεαματικότητα των εικόνων της θρησκευτικής έκστασης. Κι όμως, αυτή η εικόνα μάς θυμίζει ότι η γιορτή δεν είναι μια αδιάκοπη ακολουθία έντονων στιγμών. Έχει διαφορετικούς ρυθμούς.

Υπάρχουν στιγμές συλλογικής έξαρσης, αλλά και στιγμές προσωπικής συγκέντρωσης, αναμονής ή ησυχίας. Σε άλλες φωτογραφίες, αντίθετα, βλέπουμε ανθρώπους να προσεύχονται, να ψάλλουν, να κινούνται ρυθμικά, να υψώνουν τα χέρια ή να βρίσκονται σε καταστάσεις έντονης συγκίνησης και έκστασης.

Στον σύγχρονο δυτικό τρόπο σκέψης έχουμε συχνά την τάση να αντιμετωπίζουμε τη θρησκευτική πίστη ως κάτι πρωτίστως εσωτερικό: ως πεποίθηση, ως προσωπική σχέση με το θείο, ως μια εμπειρία που ανήκει στον κόσμο της σκέψης και των συναισθημάτων. Όμως, η θρησκεία δεν βιώνεται μόνο με αυτόν τον τρόπο. Σε πολλές θρησκευτικές παραδόσεις, το σώμα δεν εκφράζει απλώς την πίστη, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της ίδιας της θρησκευτικής εμπειρίας. Αυτό βλέπουμε και στις σουφικές πρακτικές, όπου η επαναλαμβανόμενη επίκληση του Θεού, ο ρυθμός, η αναπνοή και η κίνηση αποτελούν μέσα θρησκευτικής άσκησης και προσέγγισης του θείου.

Σε μια από τις φωτογραφίες βλέπουμε μια μικρή ομάδα ηλικιωμένων ανδρών. Βρίσκονται μαζί, συμμετέχουν στην ίδια θρησκευτική περίσταση, αλλά οι στάσεις και οι εκφράσεις τους διαφέρουν. Η φωτογραφία μάς επιτρέπει να παρατηρήσουμε κάτι που μέσα σε ένα μεγάλο πλήθος ίσως να περνούσε απαρατήρητο: τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάθε άνθρωπος συμμετέχει σε μια κοινή εμπειρία. Η συλλογικότητα δεν καταργεί την ατομικότητα. Ακόμη και όταν οι άνθρωποι συμμετέχουν στην ίδια προσευχή ή στον ίδιο ρυθμό, τα πρόσωπα και οι κινήσεις τους δεν είναι πανομοιότυπα.

Β. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ; ΠΟΙΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ, ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΥΣ ΣΥΝΕΠΑΓΕΤΑΙ ΑΥΤΟ;

5. Από το ΤΙ φωτογραφίζεται στο ΠΩΣ φωτογραφίζεται

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να μετατοπίσω λίγο το ενδιαφέρον μας. Μέχρι τώρα μίλησα κυρίως για όσα απεικονίζουν οι φωτογραφίες. Υπάρχει, όμως, και ένα δεύτερο ερώτημα, εξίσου σημαντικό κατά τη γνώμη μου. Τι συμβαίνει όταν μια ζωντανή, συλλογική και πολυαισθητηριακή εμπειρία μετατρέπεται σε φωτογραφία;

Έχει ενδιαφέρον ότι στην παρουσίαση που μόλις παρακολουθήσαμε, οι φωτογραφίες συνοδεύονταν από αποσπάσματα του Στρατή Τσίρκα. Ο Τσίρκας, μέσα από τον λογοτεχνικό λόγο, αναπαριστά τις φωνές, τον ρυθμό, την κίνηση των σωμάτων και τη σταδιακή κορύφωση της θρησκευτικής έξαρσης. Η φωτογραφία επιχειρεί κάτι ανάλογο, αλλά με διαφορετικά μέσα. Εκεί όπου ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τις λέξεις για να περιγράψει μια εμπειρία που εξελίσσεται στον χρόνο, ο φωτογράφος απομονώνει μια συγκεκριμένη στιγμή της.

Ένα μουλέντ, όμως, δεν είναι απλώς μια ακολουθία εικόνων ή γεγονότων. Είναι μια εμπειρία που διαρκεί πολλές ώρες, ενδεχομένως ημέρες, και περιλαμβάνει ήχους, μυρωδιές, κινήσεις, σωματική εγγύτητα, συναισθήματα. Και κυρίως, είναι μια εμπειρία που βιώνεται μέσα από τη φυσική παρουσία και τη συμμετοχή των ανθρώπων. Καμία φωτογραφία, όσο εκφραστική κι αν είναι, δεν μπορεί να μας μεταφέρει αυτήν τη βιωμένη εμπειρία. Μπορεί φυσικά να μας δώσει μια αίσθηση της έντασης, του ρυθμού ή της ατμόσφαιρας, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ίδια την εμπειρία.

Αυτός ο περιορισμός, ωστόσο, έχει και μια άλλη όψη. Απομονώνοντας μια στιγμή από τη συνεχή ροή της ζωής, η φωτογραφία μάς επιτρέπει να προσέξουμε λεπτομέρειες που διαφορετικά ίσως να περνούσαν απαρατήρητες: μια χειρονομία, μια έκφραση ή τη σχέση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα.

6. Το φωτογραφικό βλέμμα και η επιλογή – Από τις δυνατότητες του μέσου στις αποφάσεις του φωτογράφου

Αυτή η δυνατότητα της φωτογραφίας συνδέεται, όμως, και με κάτι ακόμη: με τις επιλογές του ίδιου του φωτογράφου. Η φωτογραφία δεν αποτελεί ένα διαφανές παράθυρο προς την πραγματικότητα. Ο φωτογράφος αποφασίζει ποιον ή τι θα φωτογραφίσει, από ποια απόσταση, ποια στιγμή θα αποτυπώσει, τι θα συμπεριλάβει στο κάδρο και τι θα αφήσει έξω από αυτό. Όλες αυτές οι επιλογές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εμείς, ως θεατές, αντιλαμβανόμαστε όσα απεικονίζονται.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη διάσταση αυτών των επιλογών, η αισθητική. Γιατί μια φωτογραφία δεν είναι μόνο καταγραφή της πραγματικότητας, αλλά και μια εικόνα με τη δική της σύνθεση. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα είναι η φωτογραφία με τις σκιές των ανθρώπων πάνω στον τοίχο. Εδώ ο Μανώλης δεν φωτογραφίζει άμεσα τους ανθρώπους, αλλά τις σκιές τους. Δεν βλέπουμε πρόσωπα, δεν διακρίνουμε εκφράσεις, δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για τις μορφές που απεικονίζονται. Κι όμως, η φωτογραφία έχει μια δύναμη, ακριβώς επειδή μετατρέπει το παιχνίδι του φωτός και της σκιάς σε αυτόνομο φωτογραφικό θέμα. Η εικόνα αυτή μας θυμίζει ότι οι φωτογραφίες δεν έχουν ενδιαφέρον μόνο για όσα μας αποκαλύπτουν σχετικά με τις γιορτές, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο φωτογράφος τις είδε και τις αποτύπωσε.

7. Ο κίνδυνος του εξωτικού βλέμματος

Οι επιλογές αυτές έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα όταν φωτογραφίζουμε κοινωνικές ή θρησκευτικές πρακτικές που δεν μας είναι οικείες. Στην περίπτωση των μουλέντ, για παράδειγμα, οι έντονες εκδηλώσεις θρησκευτικής έκστασης μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν εντυπωσιακές εικόνες. Αν, όμως, απομονωθούν από το ευρύτερο πλαίσιο της γιορτής, υπάρχει ο κίνδυνος να αντιμετωπίσουμε τους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτές ως εκπροσώπους ενός παράξενου ή εξωτικού κόσμου.

Αυτό που βρίσκω ενδιαφέρον στο φωτογραφικό λεύκωμα είναι ότι δεν περιορίζεται σε αυτές τις εντυπωσιακές στιγμές. Περιλαμβάνει, όπως είπα και παραπάνω, πολλές όψεις της γιορτής. Έτσι, η έκσταση δεν εμφανίζεται ως ένα απομονωμένο θέαμα, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης κοινωνικής και θρησκευτικής εμπειρίας.

8. Από τις μεμονωμένες φωτογραφίες στο βιβλίο – Από την επιλογή του φωτογράφου στην επιλογή και τη σύνθεση των εικόνων

Υπάρχει, τέλος, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις φωτογραφίες που τραβήχτηκαν τότε και στο βιβλίο που κρατάμε σήμερα στα χέρια μας. Μια φωτογραφία είναι αρχικά το αποτέλεσμα μιας συνάντησης ανάμεσα στον φωτογράφο, στον άνθρωπο που φωτογραφίζεται και σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Όταν, όμως, οι φωτογραφίες συγκεντρώνονται σε ένα βιβλίο, αποκτούν μια δεύτερη ζωή. Επιλέγονται, τοποθετούνται σε μια σειρά, συσχετίζονται μεταξύ τους. Η μία εικόνα επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε την επόμενη.

Και πράγματι, ξεφυλλίζοντας το λεύκωμα, διαπιστώνουμε ότι υπάρχει μια αφηγηματική δομή. Δεν έχουμε απλώς μια παράθεση φωτογραφιών, αλλά μια διαδοχή εικόνων που μας οδηγεί από τις διαφορετικές όψεις της κοινωνικής ζωής στις πιο έντονες στιγμές της θρησκευτικής εμπειρίας, δημιουργώντας παράλληλα συνδέσεις και αντιθέσεις ανάμεσά τους.

Εδώ αξίζει να αναφέρουμε τον σημαντικό ρόλο της Ευδοξίας Ράδη στην επιλογή και την οργάνωση του φωτογραφικού υλικού.

9. Η φωτογραφία και ο χρόνος – Από τη φωτογραφική αφήγηση στη σημερινή σημασία των εικόνων

Και υπάρχει και μια τρίτη διάσταση: ο χρόνος που έχει μεσολαβήσει. Οι φωτογραφίες αυτές τραβήχτηκαν πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια. Τότε κατέγραφαν μια ζωντανή πραγματικότητα, ανθρώπους που συμμετείχαν σε γιορτές, οι οποίες αποτελούσαν μέρος της δικής τους καθημερινής ζωής.

Σήμερα, χωρίς να έχουν χάσει αυτήν τη διάσταση, αποτελούν και τεκμήρια μιας συγκεκριμένης εποχής. Μας δείχνουν πρόσωπα, ενδυμασίες, χώρους και πρακτικές όπως υπήρχαν στο Κάιρο και την Αλεξάνδρεια στα τέλη του 20ού αιώνα.

Δεν γνωρίζουμε από τις ίδιες τις εικόνες τι έχει αλλάξει και τι έχει παραμείνει ίδιο. Γνωρίζουμε, όμως, ότι ο κόσμος που αποτυπώνουν ανήκει πλέον σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Έτσι, μια εικόνα που δημιουργήθηκε για να καταγράψει το παρόν μετατρέπεται, με το πέρασμα του χρόνου, σε μαρτυρία του παρελθόντος.

10. Επιστροφή στον φωτογράφο – Από την ανθρωπολογική ανάγνωση στην προσωπική εμπειρία του Μανώλη

Και θα ήθελα να κλείσω εδώ, επιστρέφοντας στον ίδιο τον Μανώλη.

Μέχρι τώρα προσπάθησα να προσεγγίσω τις φωτογραφίες του, αφενός, ως εικόνες που μας επιτρέπουν να παρατηρήσουμε διαφορετικές όψεις της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής των μουλέντ και, αφετέρου, ως φωτογραφικές αναπαραστάσεις, με τις δικές τους δυνατότητες, περιορισμούς και επιλογές.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη πλευρά που θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίσουμε: η εμπειρία του ίδιου του ανθρώπου που βρισκόταν πίσω από τον φακό. […]Θα ήθελα έτσι εδώ να θέσω μερικά ερωτήματα, τα οποία θα μπορούσε ίσως, αν θέλει, να τα απαντήσει: Πώς ήταν για σένα, ως Έλληνας που προέρχεσαι από μια διαφορετική θρησκευτική παράδοση, να βρίσκεσαι μέσα σε αυτό το πλήθος και τις έντονες εκδηλώσεις πίστης; Τι ήταν αυτό που αναζητούσες μέσα από τον φωτογραφικό σου φακό; Πώς βλέπεις σήμερα αυτές τις εικόνες, σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα, και, τέλος, γιατί επέλεξες να φωτογραφίσεις ασπρόμαυρα αυτές τις τόσο πολύχρωμες γιορτές; Εν αναμονή λοιπόν για την ώρα που θα πάρει τον λόγο…

*Η Ειρήνη Χρυσοχέρη είναι οπτική ανθρωπολόγος. Το παρόν κείμενό της είναι η ομιλία της στην εκδήλωση παρουσίασης του φωτογραφικού λευκώματος του Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025), που διοργανώθηκε από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και το Έναστρον Βιβλιοκαφέ, την Πέμπτη 5 Νοεμβρίου 2026, στον χώρο του Βιβλιοκαφέ στην Αθήνα.

Διαβάστε ολόκληρο το ρεπορτάζ ΕΔΩ

google-news Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.