Ravensbrück – Χορτιατης – Ανω Καρυοφυτο: τρεις κοινοτητες μνημης σε διαλογο
Σε σχεδιασμό, υλοποίηση και χρηματοδότηση του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, του προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού» και του Συλλόγου Φίλων του ΙΘΤΠ, με τη συμμετοχή του Δήμου Ξάνθης
Την Τρίτη 8 Σεπτεμβρίου, στην Καπναποθήκη «Π» της Ξάνθης, πραγματοποιήθηκε η εσπερίδα «Κοινότητες μνήμης στην Ελλάδα και στην Ευρώπη: Ravensbrück – Χορτιάτης – Άνω Καρυόφυτο». Η εκδήλωση άνοιξε με την προβολή του σύντομου ντοκιμαντέρ «Άνω Καρυόφυτο – Μαρτυρίες Επιζώντων», στο οποίο επιζώντες της Σφαγής του 1944 και κάτοικοι καταγράφουν τραυματικά βιώματα της παιδικής τους ηλικίας.
Το ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκε από το πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», σε επιμέλεια του κ. Νίκου Κοσμίδη, με τη συνδρομή του Δήμου Ξάνθης, του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης, του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου και του στούντιο φωτογραφίας Λεοντιάδης. Την προβολή προλόγισε ο κ. Στέφανος Κοσμίδης, Σύμβουλος Ανάπτυξης και Επικοινωνίας του προγράμματος, ο οποίος συμμετείχε και στη διαδικασία λήψης των συνεντεύξεων.
Κοινότητες μνήμης: εμπειρίες, πρακτικές και προκλήσεις
Η κ. Παρασκευή (Βίβιαν) Λιόλιου, Τοπική Αντιδήμαρχος Δημοτικής Ενότητας Χορτιάτη, αναφέρθηκε στην εσπερίδα αρχικά στο χρονικό του Ολοκαυτώματος του Χορτιάτη του 1944 και στη συνέχεια παρουσίασε τις πρωτοβουλίες του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη Θεσσαλονίκης για τη διατήρηση και ανάδειξη της μνήμης του Ολοκαυτώματος και τη σύνδεσή της με την τοπική κοινωνία, μέσα από ανοιχτές πολιτιστικές και αθλητικές δράσεις. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη συμμετοχή των νέων, σημειώνοντας ότι την κεντρική ομιλία των εκδηλώσεων μνήμης εκφωνεί κάθε χρόνο ένας τελειόφοιτος του Λυκείου Χορτιάτη, ο οποίος έχει μόλις εισαχθεί στο πανεπιστήμιο. Αναφέρθηκε επίσης στη λαμπαδηφορία που πραγματοποιείται την παραμονή της επετείου, μετά την τέλεση τρισαγίου στο εκκλησάκι του Αγίου Μάμα, το οποίο οικοδομήθηκε στον χώρο του φούρνου Γκουραμάνη. Η πορεία διέρχεται από σημεία μαρτυρίου, όπως ο φούρνος Γκουραμάνη και η οικία Νταμπούδη, με το φως των δαδών να συμβολίζει την ελπίδα απέναντι στην καταστροφή και την πυρπόληση του 1944. Τόνισε ακόμη ότι στις εκδηλώσεις μνήμης συμπράττουν, μαζί με την τοπική κοινωνία, πνευματικές, πολιτικές και στρατιωτικές αρχές της Θεσσαλονίκης. Έκλεισε την ομιλία της παρουσιάζοντας τον σχεδιασμό για τη μετατροπή του παλιού σχολείου σε Μουσείο Ιστορίας και Ολοκαυτώματος του Χορτιάτη, έναν μόνιμο χώρο τεκμηρίωσης, εκπαίδευσης και διατήρησης της ιστορικής μνήμης της κοινότητας.
Ακολούθως, η κ. Ελένη Winckel-Μωραΐτου, μέλος της Διεθνούς Επιτροπής του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης Ravensbrück (IRK-CIR), αναφέρθηκε στην ιστορία του και στην παρουσία των Ελληνίδων και Ελλήνων αντιστασιακών που κρατήθηκαν στο συγκεκριμένο στρατόπεδο, το οποίο βρίσκεται περίπου 80 χλμ. βορείως του Βερολίνου. Παρουσίασε ακόμη αρχειακές φωτογραφίες Ελληνίδων κρατουμένων και μαρτυρίες για τη ζωή και τις εμπειρίες τους, αναδεικνύοντας παράλληλα τη συμβολή της ομάδας «Φίλοι των Ελληνίδων και Ελλήνων Κρατουμένων του Ravensbrück», μιας ομάδας γυναικών από το Βερολίνο, στη διατήρηση και ανάδειξη της μνήμης τους. Αναφέρθηκε επίσης στην ετήσια συμμετοχή της ομάδας στις επίσημες εκδηλώσεις μνήμης του πρώην στρατοπέδου, στα αποκαλυπτήρια αναμνηστικής πλάκας στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Sachsenhausen από τον Πρέσβη της Ελλάδας στη Γερμανία, τον Απρίλιο του 2026, καθώς και στην εκδήλωση που διοργανώθηκε στην Ελληνική Πρεσβεία στο Βερολίνο, τον Νοέμβριο του 2025, με θέμα «Ελληνίδες κρατούμενες στο γυναικείο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ravensbrück».
Ο κ. Νίκος Κοσμίδης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής του ΔΠΘ, παρουσίασε στη συνέχεια την πενταετή πορεία του προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», εστιάζοντας στη μετάβαση από την επετειακή μνήμη στη δημιουργία σχέσεων και κοινοτήτων γύρω από αυτήν, καθώς και στην ανάληψη δημόσιας δράσης και ευθύνης. Ανέδειξε τη σχέση της Ιστορίας με τον τόπο και τη βιωμένη εμπειρία, αλλά και τη συνάντηση θεσμικής διαχείρισης, κοινωνικής συμμετοχής και επιστημονικής μελέτης. Αναφέρθηκε ακόμη στις συνεργασίες που αναπτύχθηκαν με μνημονικούς, επιστημονικούς και θεσμικούς φορείς στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μέσα από τις οποίες διαφορετικές κοινότητες μνήμης συναντήθηκαν και δημιούργησαν νέα πεδία διαλόγου και δράσης. Τόνισε δε την πολιτική διάσταση της μνημονικής πράξης και τη σημασία ενός δημοκρατικού δημόσιου χώρου, στον οποίο διαφορετικές μνήμες μπορούν να ακούγονται και να συζητούνται, ενώ συνέδεσε τη γνώση του παρελθόντος με την ανάγκη κατανόησης των μηχανισμών που παράγουν και κανονικοποιούν τη βία, τον αποκλεισμό και τον αυταρχισμό στο παρόν. Χαρακτήρισε το πρόγραμμα ως ένα ανοιχτό «εργαστήριο δημόσιας μνήμης», στο οποίο διαφορετικές μορφές γνώσης και συμμετοχής μπορούν να συνυπάρχουν και να συνδιαλέγονται. Έκλεισε με το ερώτημα της συνέχειας της μνήμης μετά την αποχώρηση των τελευταίων ανθρώπων που θυμούνται.
Ο κ. Γεώργιος Τσιγάρας, τέως Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, παρέλαβε τη σκυτάλη και παρουσίασε τα ιστορικά γεγονότα της Σφαγής και την πορεία συγκέντρωσης των τεκμηρίων για τη συγκρότηση του φακέλου που συντάσσει η Επιτροπή του Δήμου Ξάνθης για την αναγνώριση του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού και τον οποίο ο Δήμος θα καταθέσει στο Υπουργείο Εσωτερικών. Παράλληλα, εξήρε τη συμβολή του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης στη συγκέντρωση σημαντικού αρχειακού υλικού για την ιστορία του χωριού, ευχόμενος, με τη στήριξη των αρχών, να δημιουργηθεί η δυνατότητα μελέτης του θέματος από νέους επιστήμονες.
Σημειωτέον, πως την εκδήλωση προλόγισε ο κ. Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΔΠΘ, ο οποίος αναφέρθηκε στη σχέση χώρου και μνήμης, ενώ τον συντονισμό είχε η κ. Μαρία Γρηγοριάδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του ίδιου Τμήματος. Στην εκδήλωση χαιρετισμό απηύθυναν η Αντιπεριφερειάρχης ΠΕ Ξάνθης και ο εκπρόσωπος του Δήμου Ξάνθης.
Στον τόπο της μνήμης: η συνάντηση στο Άνω Καρυόφυτο
Την επόμενη μέρα, την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου, ανήμερα της 82ης επετείου της Σφαγής, εκπρόσωποι του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη, της Ομάδας Φίλων Ελληνίδων και Ελλήνων Κρατουμένων στο Ravensbrück και του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης επισκέφθηκαν το Άνω Καρυόφυτο. Στο μνημείο πραγματοποιήθηκε σύντομη τελετή μνήμης, παρουσία κατοίκων και των τριών αδελφών που επέζησαν της Σφαγής, κ. Κωνσταντίνου Γιατζουράκη, Δέσποινας Μαυροπούλου και Κρυσταλλίας Βεροπούλου. Η κ. Παρασκευή (Βίβιαν) Λιόλιου κατέθεσε στεφάνι εκ μέρους του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη, ενώ ο κ. Κωνσταντίνος Γιατζουράκης κατέθεσε στεφάνι εκ μέρους του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης.
Ιδιαίτερο συμβολισμό είχε η φύτευση μιας τριανταφυλλιάς από την κ. Ελένη Winckel-Μωραΐτου και εκ μέρους της Ομάδας, δίπλα στην είσοδο του Ιερού Ναού Αγίου Δημητρίου. Ο ναός είχε πυρποληθεί την ημέρα της Σφαγής και της καταστροφής του Άνω Καρυοφύτου, ενώ στον ίδιο χώρο είχε πραγματοποιηθεί μαζική εκτέλεση. Σημειωτέον πως το τριαντάφυλλο αποτελεί σύμβολο των γυναικών κρατουμένων στο Ravensbrück, και στη βάση του φυτού τοποθετήθηκε μικρή αναμνηστική πλακέτα.
Στην υποδοχή των επισκεπτών συμμετείχαν οι εφημέριοι π. Βασίλειος Βερβερτίδης και π. Χρήστος Κωνσταντινίδης, καθώς και μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης και του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου. Μετά την τελετή, οι γυναίκες του χωριού προσέφεραν παραδοσιακές πίτες, με τη φροντίδα της προετοιμασίας του τραπεζιού να έχει η κ. Ελένη Παντέρμαλη.
Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, ο π. Βασίλειος αναφέρθηκε στην προσφυγική ιστορία της κοινότητας, στον ξεριζωμό από τις πατρίδες των κατοίκων και στο δεύτερο τραύμα που ακολούθησε, τη Σφαγή και την πυρπόληση από τις βουλγαρικές κατοχικές δυνάμεις.
Ο κ. Νίκος Κοσμίδης μετέφερε επίσης τις ευχαριστίες του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, του προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού» και του Συλλόγου Φίλων του ΙΘΤΠ για τη συμμετοχή της κοινότητας στην εσπερίδα της προηγούμενης ημέρας. Αναφέρθηκε παράλληλα στον συμβολισμό της επίσκεψης, επισημαίνοντας ότι στο Άνω Καρυόφυτο συναντήθηκαν τρεις διαφορετικές κοινότητες μνήμης, το Ravensbrück, ο Χορτιάτης και το Άνω Καρυόφυτο, γύρω από το τραύμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την κοινή επιμονή απέναντι στη λήθη.
—Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην ιστοσελίδα mnemonikon.gr. Οι φωτογραφίες ανήκουν στο Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης/Γρηγόρης Λεοντιάδης και στο mnemonikon.gr
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
