Ορμενιο, ενας αιωνας πριν
Ψηλά στον χάρτη, εκεί όπου η Ελλάδα συναντά τα σύνορα και ο Έβρος γίνεται γέφυρα μνήμης και πολιτισμού, το ακριτικό Ορμένιο μάς πρόσφερε τον φετινό Αύγουστο πολύτιμες «ανάσες» πολιτισμού, διοργανώνοντας τις επετειακές εκδηλώσεις με τίτλο «Ορμένιο, ένας αιώνας πριν», που πραγματοποιήθηκαν το Σάββατο 9 και την Κυριακή 10 Αυγούστου. Το διήμερο αυτό το χωριό γιόρτασε τα εκατό χρόνια από την έλευση των προσφύγων που κατέφθασαν κυρίως από το Ουρούμκιοϊ και το Κόζουλτζια της Ανατολικής Ρωμυλίας, φέρνοντας μαζί τους τον πόνο της προσφυγιάς αλλά και την ελπίδα για μια νέα ζωή. Η εγκατάστασή τους στον τόπο αυτό αναζωογόνησε το Ορμένιο, χαρίζοντάς του νέα πνοή, που μέσα στον χρόνο ρίζωσαν βαθιά και έγιναν ένα με την ψυχή του χωριού.
Η ιστορία, βέβαια, του Ορμενίου δεν περιορίζεται στον τελευταίο αιώνα. Το παρελθόν του χάνεται στο βάθος των αιώνων, ωστόσο η συμπλήρωση των εκατό χρόνων από την εγκατάσταση των προσφύγων αποτέλεσε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για τους κατοίκους να ξαναθυμηθούν, να τιμήσουν και να αναδείξουν εκείνη τη στιγμή καμπής που σημάδεψε ανεξίτηλα την πορεία του τόπου.
Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι για την άρτια διοργάνωση όλων αυτών των εκδηλώσεων, που τίμησαν με την παρουσία τους και ντόπιοι αλλά και επισκέπτες, συνέβαλαν με όλες τους τις δυνάμεις οι μόνιμοι κάτοικοι του χωριού, δίνοντας κυριολεκτικά την ψυχή τους, με πρωτεργάτη τον Πρόεδρο της Δημοτικής Κοινότητας Ορμενίου κ. Στρατή Βασιλειάδη. Σημαντική υπήρξε και η υποστήριξη του Δήμου Ορεστιάδας, της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και φυσικά του Μορφωτικού Πολιτιστικού Συλλόγου Ορμενίου «Βελισάριος», που δίχως αυτόν τίποτε από όλα αυτά δεν θα είχε συμβεί, με ξεχωριστή μνεία στον Πρόεδρό του κ. Θοδωρή Βασιλειάδη για την αφοσίωση και το μεράκι του. Πλάι σε αυτούς και η Τοπική Ομάδα Γυναικών Ορμενίου με τα δραστήρια μέλη της, που δεν παρέλειψε να συνδράμει με κάθε μέσο.
Με το διήμερο αυτό των εκδηλώσεων, το Ορμένιο απέδειξε για μια ακόμη φορά πως η πολιτιστική δημιουργία δεν είναι προνόμιο των μεγάλων αστικών κέντρων, αλλά καρπός συλλογικής προσπάθειας, πίστης και αγάπης για τον τόπο.
Ας περιδιαβούμε, λοιπόν, σε μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές αυτού του επετειακού εορτασμού.
Ταξίδι αναμνήσεων – Εκδρομή στις παλιές πατρίδες
Την Παρασκευή 8 Αυγούστου πραγματοποιήθηκε εκδρομή στις παλιές πατρίδες, στο Ουρούμκιοϊ και το Κόζουλτζια, που διοργανώθηκε από τον Μορφωτικό Σύλλογο του χωριού, παρουσία του Προέδρου της Κοινότητας κ. Στρατή Βασιλειάδη, καθώς και από την Τοπική Ομάδα Γυναικών, με την κ. Χρυσούλα Ιωαννίδου, πρ. Πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας Ορμενίου, γεωργό, συγγραφέα και δραστήριο μέλος της Τοπικής Ομάδας Γυναικών, να καταγράφει συγκινημένη την επίσκεψη ως εξής: «Έξω από την εκκλησία του Αγίου Αθανασίου στο Ουρούμκιοϊ, που αν και έχει υποστεί τεράστιες φθορές, δεσπόζει αγέρωχη, στέκονταν παιδιά ντυμένα με παραδοσιακές φορεσιές, που μας καλωσόρισαν με στολισμένη μπουγάτσια και μέλι. Εκεί, ο παπα-Γρηγόρης τέλεσε τρισάγιο για τους προγόνους μας που είναι θαμμένοι στο Ουρούμκιοϊ. Η κεραμίδα με το κάρβουνο και το θυμίαμα ήταν στο τραπέζι σαν τον παλιό καλό καιρό. Μας έφερε στη μνήμη τους ανθρώπους μας, που είχαν βαπτιστεί εκεί, που είχαν κάνει τον γάμο τους. Δεν ήταν και λίγοι! Ο παππού Δεμίρης και η γιαγιά Κάλλιω, ο παππού Γιαννάκ’ς και η γιαγιά Μηλιά, ο παππού Γιουβάν’ς και η γιαγιά Βατσίκα, ο παππού Δήμος και η γιαγιά Κάλλιω, ο παππού Νικόλας και η γιαγιά Ράντω είναι μερικοί από εκείνους που βαφτίστηκαν και παντρεύτηκαν στην ενορία του Αγίου Αθανασίου στο Ουρούμκιοϊ. Κάποια από τα παιδιά τους επίσης βαφτίστηκαν σε αυτήν την εκκλησία.
Μετά το Ουρούμκιοϊ και στο Κόζουλτζια τελέστηκε θεία λειτουργία και μνημόσυνο στην εκκλησία που είναι αφιερωμένη στον Άγιο Κωνσταντίνο και την Αγία Ελένη, όπου μας υποδέχθηκαν με ψωμί και αλάτι. Γιατί όμως στο Κόζουλτζια; Γιατί εκεί αποφάσισαν να γίνει η λειτουργία από ιερείς και των δύο πλευρών, την ελληνική και τη βουλγαρική. Λειτούργησαν ο παπα-Μάξιμος, ιερέας του Κόζουλτζια, ο παπα-Διονύσιος, ιερέας του Ορμενίου, ο παπα-Ατανάς και στο μνημόσυνο συμμετείχε και ο παπα-Γρηγόρης, ιερέας της Φτελιάς. Στη μνήμη μου ήρθε τότε ο παππού Μάντης και η γιαγιά Μηλιά, ο παππού Κυριάκος και η γιαγιά Μαρία, ο παππού Πέτρος, ο παππού Ηλίας, ο παππού Αγγελής. Αυτοί ήταν μερικοί από τους αρχηγούς των οικογενειών που ήρθαν στο Ορμένιο από το Κόζουλτζια. Σε αυτήν την εκκλησία βαφτίστηκε, επίσης, η γιαγιά Βασιλική, η γιαγιά Στέλλα, η γιαγιά Ελένη, η γιαγιά Πετρούλα, ο παππού Κυριαζής και άλλοι πολλοί.
Η ίδια καμπάνα βρίσκεται στη θέση της για παραπάνω από εκατό χρόνια. Οι λιγοστοί κάτοικοι του Κόζουλτζια ήταν όλοι εκεί στην εκκλησία, ντυμένοι με καλά τους, να μας καλωσορίσουν. Οι κυρίες μοίρασαν τα κόλλυβα που είχαμε φέρει μαζί μας και στη συνέχεια, οι κάτοικοι του χωριού αναζητούσαν ανάμεσά μας συγγενείς τους. Εκείνη τη στιγμή συγκινήθηκα και ένιωσα δέος. Άκουσα να μιλάνε ελληνικά! Ακόμα μιλάνε ελληνικά! Δυστυχώς, φύγαμε πολύ γρήγορα, γιατί μας πίεζε ο χρόνος. Πρέπει να ξαναπάμε, να καθίσουμε και να μιλήσουμε μαζί τους. Παρά τη συντομία όμως του ταξιδιού, αυτή η εκδρομή ήταν φόρος τιμής στους προγόνους μας. Σημειωτέον πως κατά την επίσκεψή μας στο Κόζουλτζια και το Ουρούμκιοϊ είχαμε μαζί και τους φιλοξενούμενούς μας από το Gemmrigheim της Γερμανίας» [σχετικά με την αδελφοποίηση των δύο Κοινοτήτων βλ. εδώ].
Παιχνίδια σαν άλλοτε…
Την επόμενη ημέρα, το Σάββατο 9 Αυγούστου, κηρύχθηκε η επίσημη έναρξη των επετειακών εκδηλώσεων, με το βλέμμα στραμμένο στη νέα γενιά και δημιουργικές δραστηριότητες για παιδιά. Συγκεκριμένα, ο Πρόεδρος του Μορφωτικού Συλλόγου κ. Θοδωρής Βασιλειάδης καθοδήγησε τα παιδιά σε έναν ιστορικό περίπατο, ενώ στη συνέχεια, υπό σκιά, με τη συνδρομή της κ. Ιωαννίδου, αφηγήθηκαν παραμύθια, συζήτησαν για παλιά παιχνίδια και έπαιξαν «κουτσουλίτσα» με κότσια, ενώ παράλληλα έκαναν χειροτεχνίες, κούκλες με ξυλάκια και κατασκευές σε μικρούς αργαλειούς, με τα παιδιά να απολαμβάνουν το παιχνίδι και τις πολύχρωμες δημιουργίες τους, χρησιμοποιώντας εργαλεία της παλιάς καθημερινότητας. Παρόντες ήταν και οι φιλοξενούμενοι από το Gemmrigheim της Γερμανίας, που ανακάλεσαν συνειρμικά εικόνες και αφηγήσεις των παππούδων και των γιαγιάδων τους.
Δημήτριος Αντ. Κουντουράκης, «Δεν πρέπει να αντιλαμβανόμαστε το Ορμένιο ως την εσχατιά της ελληνικής επικρατείας, αλλά διάδοχο μίας εκ των σημαντικότερων πόλεων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας»
Αργότερα, την ίδια ημέρα ο κ. Δημήτριος Αντ. Κουντουράκης, υπ. Διδάκτωρ του ΔΠΘ, παρουσίασε την ομιλία του «Το Ορμένιο και το Κάστρο του, διαμέσου των αιώνων», αναδεικνύοντας αδρομερώς τη μακραίωνη παρουσία του οικισμού, ενώ μοιράστηκε πως σύντομα θα κυκλοφορήσει σχετική ιστορική μελέτη υπό την αιγίδα της Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρας Αγίου Όρους. Έτσι, λοιπόν, αφού ακολούθησε την ιστορική διαδρομή του ονόματος του οικισμού από Τζερνομιάνου σε Τσιρμέν και Τζερμέν, μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αι. που λαμβάνει το όνομα Ορμένιο, αναφέρθηκε στην ίδρυση του οικισμού, καθώς και στο κάστρο και την παρουσία του στην ιστορική γραμματεία.
Ο ίδιος ολοκλήρωσε την εισήγησή του, σχολιάζοντας: «Οι σύγχρονοι κάτοικοι του Ορμενίου, από όπου και αν κατάγονται, οφείλουν να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη τής Τζερνομιάνου πόλεως και να αναδείξουν παντοιοτρόπως την ιστορία της. Είναι σημαντικό ότι ο χώρος του λόφου του Ορμενίου, όπου παλαιότερα απλωνόταν η Τζερνομιάνου πόλη παραμένει εν χρήσει και σε διαρκή κατοίκηση τουλάχιστον από τον 14ο αιώνα και ως τις μέρες μας. Οι πολλαπλές εναλλαγές και παραλλαγές του ονόματος της πόλης που διασώθηκαν στις βυζαντινές, τις οθωμανικές, τις ευρωπαϊκές, τις εκκλησιαστικές και τις νεότερες πηγές, όπως και τα λιγοστά ερείπια τού άλλοτε οχυρού κάστρου και των κτισμάτων της αποτελούν ιστορικά τεκμήρια της σπουδαιότητας και της μακραίωνης ιστορίας της και μαρτυρούν την αδιάκοπη διαχρονική παρουσία της από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα. Φρονώ ότι δεν πρέπει να αντιλαμβανόμαστε το Ορμένιο ως την εσχατιά της ελληνικής επικρατείας, η οποία προέκυψε το 1923 από τη σύγχρονη χάραξη των συνόρων μετά από τη Συνθήκη της Λοζάνης, αλλά διάδοχο μίας εκ των σημαντικότερων πόλεων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».
Οι εκδηλώσεις του Σαββάτου ολοκληρώθηκαν με την παρουσίαση τοπικών παραδοσιακών φαγητών, τραγουδιών και χορευτικών από την Τοπική Ομάδα Γυναικών Ορμενίου, όπου «το παρών» έδωσε και ομάδα παιδιών από το Όρεσετς της Βουλγαρίας, ντυμένα με την παραδοσιακή τους φορεσιά, αλλά και το χορευτικό συγκρότημα του Σπηλαίου, που επίσης τραγούδησε και χόρεψε.
Σταματία Φωτιάδου, «Περιστατικά βίας, λεηλασιών και παρενόχλησης στη Βουλγαρία συνέβαλαν και αυτά ώστε οι Έλληνες του Κόζουλτζια να φύγουν»
Την επόμενη και τελευταία ημέρα των εκδηλώσεων τελέστηκε μνημόσυνο για τους κεκοιμημένους μετανάστες του χωριού, ενώ ακολούθησε μια ακόμη ομιλία με ιστορικό περιεχόμενο, της κ. Σταματίας Φωτιάδου, Μεταδιδακτορικής Ερευνήτριας στο Ινστιτούτο Βαλκανικών Σπουδών και Κέντρο Θρακολογίας της Βουλγαρικής Ακαδημίας Επιστημών, με θέμα «Εκατό χρόνια από την εγκατάσταση στο Ορμένιο: Ιστορική τεκμηρίωση και προφορική μαρτυρία». Το περιεχόμενο της ομιλίας της ήταν ένα μικρό δείγμα της πολύμηνης έρευνας που διεξάγει η κ. Φωτιάδου,που εντάσσεται στοερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο “Digital Historical Paths in Bulgaria and Greece”, το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω της δράσης “NextGenerationEU” και υλοποιείται υπό τον συντονισμό του Ινστιτούτου Βαλκανικών Σπουδών και Κέντρου Θρακολογίας της Βουλγαρικής Ακαδημίας Επιστημών στη Σόφια. Η κ. Φωτιάδου αποπειράται με τη συνολική της έρευνα όχι μόνο να διασώσει πολύτιμες προφορικές μαρτυρίες, αλλά και να τις εντάξει σε ιστορικά τεκμηριωμένο πλαίσιο, ώστε η ιστορία να πάψει να είναι ένα «ξύλινο» αφήγημα και να καταστεί ζωντανή, άμεση και βαθιά ανθρώπινη εμπειρία. Σημειωτέον πως η συγκεκριμένη ανακοίνωση υπήρξε καρπός συνεργασίας με τις κ. Χρυσούλα Ιωαννίδου και Πετρούλα Μολδοβανίδου, που είχαν την προθυμία να αφηγηθούν ιστορίες, όπως επίσης και με την κ. Ηρώ Δροσίδου, που συνέβαλλε καθοριστικά στην καταγραφή και βιντεοσκόπηση των βίντεο που προβλήθηκαν.
Μεταξύ άλλων, η κ. Φωτιάδου αναφέρθηκε στα ιστορικά γεγονότα που οδήγησαν τους κατοίκους του Κόζουλτζια στον ξεριζωμό και την έλευσή τους στο Ορμένιο. Σημείωσε σχετικά: «Οι προφορικές μαρτυρίες δείχνουν ότι οι κάτοικοι του Κόζλουτζια ήταν πιο διστακτικοί να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Παρέμειναν όσο περισσότερο μπορούσαν, μέχρι που τελικά η αυξανόμενη καταπίεση και η ανασφάλεια τούς ανάγκασαν να φύγουν. Το πρώτο επιβεβαιωμένο αρχείο που τεκμηριώνει ένα τέτοιο περιστατικό φέρει ημερομηνία 11 Μαρτίου 1925: πρόκειται για τηλεγράφημα που εστάλη από το Καβακλί προς τον Πρόεδρο της Μικτής Ελληνοβουλγαρικής Επιτροπής Μετανάστευσης στη Σόφια. Το έγγραφο αναφέρει ότι στις 9 του μηνός, έφτασε στο Καβακλί ο Διευθυντής της Διεύθυνσης Εργατικής Γης, ο οποίος επισκέφθηκε στη συνέχεια και το χωριό Κόζλουτζια. Εκεί δήλωσε στους παρόντες Έλληνες υποψήφιους μετανάστες ότι, ως φιλοξενούμενοι πλέον στις πρώην ιδιοκτησίες τους, θα έπρεπε να αποχωρήσουν μέχρι το τέλος του μήνα. Η δήλωση αυτή από ένα τόσο υψηλόβαθμο στέλεχος ενίσχυσε την αίσθηση ατιμωρησίας στους Βούλγαρους πρόσφυγες, οι οποίοι αντέδρασαν με αυξημένη βία. Αντίστοιχα γεγονότα τεκμηριώνονται και στα αρχεία της Α΄ Υποεπιτροπής της Μικτής Ελληνοβουλγαρικής Επιτροπής στη Σόφια, η οποία ήταν αρμόδια για τις δηλώσεις μετανάστευσης και τις εκκαθαρίσεις περιουσιών από το Κόζλουτζια. Ένας φάκελος περιγράφει διαφωνία μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων εκπροσώπων σχετικά με την έγκριση 28 εκπρόθεσμων αιτήσεων εκκαθάρισης που είχαν υποβάλει Έλληνες κάτοικοι του χωριού. Χωρίς αυτήν την υπόθεση, θα γνωρίζαμε ελάχιστα για τις συνθήκες που επικρατούσαν εκεί.
Σε απάντηση του αιτήματος της Επιτροπής για εξηγήσεις σχετικά με την καθυστέρηση υποβολής των αιτήσεων, οι αιτούντες επικαλέστηκαν περιστατικά βίας, λεηλασιών και παρενόχλησης. Ανέφεραν τρεις περιπτώσεις δολοφονιών: η πρώτη στις 29 Σεπτεμβρίου 1923, η δεύτερη στις 22 Σεπτεμβρίου 1925 και η τρίτη στις 7 Σεπτεμβρίου 1927. Τα αρχεία δεν παρέχουν περισσότερες λεπτομέρειες για τα πρόσωπα ή τα κίνητρα των εγκλημάτων, όμως η ελληνική πλευρά τα χρησιμοποίησε ως τεκμήρια καταπίεσης και κινδύνου για τον πληθυσμό». (Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγηση της κ. Φωτιάδου εδώ)
Ο «Πρωτοπόρος» Τριαντάφυλλος Κυριακίδης Επίτιμος Δημότης Ορμενίου
Την ίδια ημέρα, με πρωτοβουλία της Τοπικής Ομάδας των Γυναικών και τη σύμφωνη γνώμη της Δημοτικής Κοινότητας, ανακηρύχθηκε Επίτιμος Δημότης ο κ. Τριαντάφυλλος Κυριακίδης του Κυριάκου. Ο κ. Κυριακίδης γεννήθηκε στο Ορμένιο από γονείς που είχαν έρθει από το Κόζουλτζια. Την περίοδο όμως του Εμφυλίου έφυγε με τους γονείς του και εγκαταστάθηκαν πάλι στην παλιά πατρίδα. Ο κ. Κυριακίδης σπούδασε στη Βουλγαρία και καταξιώθηκε ως βαθύς γνώστης του κουκλοθέατρου. Ήταν, επίσης, δεινός χορευτής, δίνοντας παραστάσεις σε πολλές χώρες του κόσμου. Αργότερα, επέστρεψε στην Ελλάδα και για αρκετά χρόνια δραστηριοποιήθηκε στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Το 1989 έγινε Καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στο Τμήμα Νηπιαγωγών, όπου δίδαξε κουκλοθέατρο. Πλέον έχει συνταξιοδοτηθεί και ζει μόνιμα στη Θεσσαλονίκη.
Λόγοι ανωτέρας βίας δεν επέτρεψαν στον κ. Κυριακίδη να παραβρεθεί στο Ορμένιο, όμως η κ. Χρυσούλα Ιωαννίδου του απηύθυνε τον εξής λόγο: «Ο Τρανταφλάκ’ς, ο λαϊκός καλλιτέχνης, ο πρωτοπόρος της προσφυγιάς. Ο καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ο Τρανταφλάκ’ς γεννήθηκε στο Ορμένιο το 1933. Μεγαλώνοντας συμμετείχε σε όλες τις εκδηλώσεις του χωριού και ήταν αγαπητός σε όλους. Χόρευε στους γάμους […], συμμετείχε και στις κηδείες. Συμμετείχε παντού. Ήξερε και ξέρει ακόμα όλο το χωριό σπιθαμή προς σπιθαμή. “Θα πάρουμι σμαδ σ’ Τσιουλάκ του σπίτ’, σ’ νύφ’ Μηλιάς του σπίτ, καλά;” μου είπε την πρώτη φορά που μιλήσαμε στο τηλέφωνο. “Έγινε, θείε Τριαντάφυλλε, ας ξεκινήσουμε από το σπίτ’ σ’ νύφ’ Μηλιά”. Και ο θείος Τριαντάφυλλος ξεκίνησε να λέει: “Καρσί ήταν σ’ Κουτσομύτη του σπίτ’, ύσταρα σ’ Γκιγκίν, κόμα απάν σ’ Γκιώτη, που είχε τ’ Χρυσώ θυγατέρα κι η Χρυσώ παντρεύκει τον Θόδωρη σ’ Ζαχαρή. Καρσί του σπίτ’ σ’ Ιλίγγου, κατόπ Στράκου σ’ Τραντάφλη που είχε γυναίκα σ’ νύφ’ Μηλιάς τ’ν αδιρφή τ’ν Κυράνα”.
Θείε Τριαντάφυλλε, σε ευχαριστώ πολύ που μου τα είπες όλα αυτά. Η επιθυμία μας να συναντηθούμε στο Ορμένιο, στις εκδηλώσεις για τα εκατό χρόνια δεν έγινε πραγματικότητα… Όμως, η καρδιά σου και η σκέψη σου ήταν μαζί μας. Θείε Τριαντάφυλλε, από σήμερα είσαι Επίτιμος Δημότης του Ορμενίου. Ο Πρόεδρος θα σου στείλει την απόφαση του τοπικού συμβουλίου για να την κρατήσεις στα χέρια σου, να αισθανθείς ότι το Ορμένιο σε γνώρισε αργά, αλλά έγινες και πάλι η Τρανταφλάκ’ς».
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
