Ο ιατρος και ζωγραφος Γιαννης Μενεσιδης

Πριν αρχίσω το µικρό εισαγωγικό µου σχόλιο για τη ζωγραφική του Γιάννη Μενεσίδη, και αφού ευχαριστήσω τη Διοικήτρια του Γενικού Νοσοκοµείου Ξάνθης, την κυρία Ζωή Κοσµίδου, για την ευγενική της πρόσκληση να µιλήσω απόψε για την τέχνη του ιατρού και ζωγράφου Γιάννη Μενεσίδη, επιτρέψτε µου να διατυπώσω µιά µικρή παρατήρηση, ένα µικρό εικονολογικό σχόλιο για τη γενεσιουργό αιτία της αποψινής συνάντησης, τον θηλασµό. Όπως ίσως θα γνωρίζετε δεν είµαι ιατρός, αλλά ιστορικός της τέχνης, και συνεπώς µπορώ να σχολιάσω την εικόνα της Παναγίας Γαλακτοτροφούσας, η οποία απεικονίζεται στο πάνελ. Πρόκειται για εικονογραφικό θέµα γνωστό ήδη από τα κείµενα της Βυζαντινής Γραµµατείας, το οποίο εντάχτηκε στην εκκλησιαστική ζωγραφική της Ανατολής από τη δυτική καλλιτεχνική παράδοση. Η γαλακτοτροφία του Χριστού από τη Θεοτόκο τεκµηριώνει εικαστικά την Ενανθρώπηση του Υιού και Λόγου του Θεού και δείχνει ότι ο Χριστός είναι πραγµατικός άνθρωπος, όπως είναι και πραγµατικός Θεός. Έχει δηλαδή δύο φύσεις, τη θεία και την ανθρώπινη, ενωµένες σε µία υπόσταση. Είναι δηλαδή Θεάνθρωπος.

Έρχοµαι όµως στο θέµα µου:

Ο καταγόµενος από τη Δράµα ιατρός Γιάννης Μενεσίδης εργάστηκε για πολλά χρόνια ως πνευµονολόγος στο Νοσοκοµείο της Ξάνθης, προσφέροντας ζωή, προσφέροντας τη δυνατότητα σε πολλούς συµπολίτες µας να αναπνέουν αυτό το ζωογόνο αέριο, το οξυγόνο, το απολύτως απαραίτητο για τη συνέχιση της ζωής.

Παράλληλα µε αυτό το ζωογόνο λειτούργηµά του, ο Γιάννης Μενεσίδης αγάπησε τα πράγµατα, αγάπησε τα κτίσµατα. Αυτή η σχέση του µε τα πράγµατα αποτυπώθηκε και σε µιά άλλη ενασχόληση, τη ζωγραφική, µιά διακονία στη γραµµή και στο χρώµα.

Μαθήτευσε κοντά στον λογοτέχνη και ζωγράφο Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη και έχει εκθέσει τα έργα του σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, τα οποία έχουν δηµοσιευθεί σε αρκετά προσωπικά λευκώµατα και συλλογικούς τόµους. Σχέδιά του διακοσµούν βιβλία και περιοδικά, ενώ πολλοί ιστορικοί και κριτικοί της τέχνης έχουν γράψει και έχουν προσεγγίσει ερµηνευτικά την καλλιτεχνική του δηµιουργία.

Η ζωγραφική του Γιάννη Μενεσίδη είναι ιδιαίτερη, όπως βέβαια και του δασκάλου του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Όµως, για να µπορέσει κανείς να προσεγγίσει ερµηνευτικά, δηλαδή εικονογραφικά και εικονολογικά, την τέχνη του Μενεσίδη είναι αναγκαίο να διερευνήσει τις καταβολές της. Η αναζήτηση αυτή µάς οδηγεί στον Οκτώβριο του 1935, όταν δηµοσιεύθηκε στο περιοδικό «3^ο Μάτι» η µετάφραση του κειµένου µιάς διάλεξης για την τέχνη που είχε δώσει τον Μάιο του 1924 στη Σορβόννη ο κυβιστής ζωγράφος και γλύπτης Χουάν Γκρις. Το κείµενο αυτό, που µετέφρασαν ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης υπογράφοντας µε το βυζαντινότροπο ψευδώνυµο Σταυράκιος Κοσµάς και η αδελφή του, η σηµαντική ποιήτρια της Θεσσαλονίκης Ζωή Καρέλλη, επηρέασε πολλούς ζωγράφους της εποχής εκείνης.

Αυτές οι εισαγωγικές σκέψεις είναι απαραίτητες για να µπορέσουµε να κατανοήσουµε το καλλιτεχνικό έργο του Γιάννη Μενεσίδη, ο οποίος επηρεάστηκε στη ζωή και στο έργο του από τον δάσκαλό του Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, ωστόσο, ως ένας καλός µαθητής δεν τον µιµήθηκε, αλλά προχώρησε καλλιτεχνικά και έδωσε τη δική του σφραγίδα στα έργα του, τόσο θεµατολογικά όσο και τεχνοτροπικά. Ο Γιάννης Μενεσίδης ξεκίνησε µε την ψηφαρίθµηση, χρησιµοποιώντας κυρίως τη σινική µελάνη, συνέχισε µε τα κραγιόνια και την τέµπερα, ενώ τελευταία επιδίδεται µε επιτυχία στην τετραχρωµία. Ζωγραφίζει µε αφοσίωση και υποµονή τη λεπτοµέρεια, οι γραµµές του είναι πυκνές, αρχικά χαµηλότονες, αργότερα µέ ένταση και σιγουριά.

Τα έργα του φιλοτεχνηµένα µε πολύ κόπο και υποµονή, κυρίως αυτά που ζωγραφίζει µε σινική µελάνη, µοιάζουν µε χαλιά, τα χαλιά του κυβιστή ζωγράφου Χουάν Γκρις. Αναλύοντας τις λέξεις και τα γράµµατα µε σχήµατα, δηµιουργεί µιά προσευχητική κεντητική ζωγραφική επιφάνεια. Αντιλαµβάνοµαι τη ζωγραφική του Μενεσίδη ως ένα είδος κεντήµατος, ως ένα κέντηµα προσευχητικό, γιατί κάθε µικρό σχήµα της γεµάτης ζωγραφικής επιφάνειας των έργων του, κάθε τετράγωνο, κάθε τρίγωνο, κάθε µικρός σταυρός είναι ένας κόµπος προσευχής, ένας κόµπος από το ζωγραφικό του κοµποσκοίνι. Όλοι αυτοί οι «κόµποι» έχουν ως αποτέλεσµα τη δηµιουργία ενός πίνακα που µοιάζει µε χαλί, µε κέντηµα.

Παράλληλα µε τη ζωγραφική, ο Γιάννης Μενεσίδης συλλέγει εντυπωσιακά πολύχρωµα πετρώµατα αλλά και κοχύλια, που κρύβουν µέσα τους το θείον. Τον ελκύει και τον εντυπωσιάζει το κάλλος της µορφής τους, τα χρώµατα και τα σχήµατά τους, γιατί βλέπει σ’ αυτά το κάλλος της Δηµιουργίας. Τον γοητεύουν τα µικρά και άσηµα φυτά, που σήµερα λίγοι γνωρίζουν τις θεραπευτικές τους ιδιότητες. Διαβλέπει στα ταπεινά αυτά φυτά, στις γέρικες ελιές και στους θαλερούς πλάτανους το κάλλος της Δηµιουργίας. Δεν παραλείπει στα έργα του να αποδώσει τον ουρανό και τη θάλασσα, τα βουνά και τα δένδρα, τα εξωκκλήσια και τους µεγαλοπρεπείς ναούς, τα καραβάκια µε τα ιστία τους, καθώς και τους ανθρώπους σε στάση προσκυνητική, προσευχητική.

Η θεµατολογία του, παρά την ποικιλία της, είναι µία: καταγράφει τη λατρευτική ζωή, καταγράφει το βίωµά του ως πιστό µέλος του σώµατος της Εκκλησίας του Χριστού. Καταγράφει τα κτήρια, τους ναούς, τα λατρευτικά γεγονότα, τις λιτανείες και τις πανηγύρεις, τις µορφές αγίων και τα γεγονότα από την ιερά ιστορία. Επιχειρεί να προσεγγίσει βιωµατικά το µυστήριο, τη µυσταγωγία της λατρευτικής ζωής και της πίστης, που καλεί τον άνθρωπο και τον σώζει. Επιχειρεί µε ταπείνωση και µε επίγνωση της ανθρώπινης ανεπάρκειάς του να γίνει και ο ίδιος «τεχνίτης του κάλλους», καλλιτέχνης δηλαδή, να υπάρξει µέσα του η δοξολόγηση του Τριαδικού Θεού, που είναι η µετοχή στη Θεία Ευχαριστία.

Σε πολλά από τα έργα του συµπλέκεται το τοπικό µε το υπερτοπικό, το άχρονο µε την ιστορικότητα και τον ιστορικό χρόνο. Με τον τρόπο αυτό τα έργα του µεταµορφώνονται σε τόπους µνηµονικούς, αποτελούν χώρους µνήµης προσφιλών προσώπων. Σε µικρής κλίµακας εικονίδια ζωγραφίζει ο Γιάννης Μενεσίδης πρόσωπα που έχουν µετοικήσει πλέον στη θριαµβεύουσα Εκκλησία, ενώ σε άλλα εικονίδια ιστορούνται πρόσωπα ζώντα στη στρατευοµένη Εκκλησία. Είναι µικρές προσευχές για πρόσωπα που έτσι ή αλλιώς βρίσκονται κοντά του, και ταυτόχρονα σχετίζονται µε τις εικονιζόµενες ιερές µορφές.

Η εικαστική τεχνική του αντίληψη µάς βοηθά να επιχειρήσουµε έναν διαχωρισµό του έργου του σε οµάδες, σε τρεις τρόπους εργασίας. Δεν νοµίζω ότι πρόκειται για διακριτές καλλιτεχνικές περιόδους, γιατί ο Γιάννης Μενεσίδης πειραµατίζεται, δοκιµάζει, εξελίσσει την τέχνη του, κατά την άποψή µου µε επιτυχία, χρησιµοποιεί νέους τρόπους και νέα σχήµατα και κυρίως δοκιµάζει τα χρώµατα. Ωστόσο, ο Γιάννης Μενεσίδης επιστρέφει στους αρχικούς ζωγραφικούς του τρόπους µε την ίδια φρεσκάδα και νεανική ορµή, µε ζωντάνια και χαρά σαν να ανακαλύπτει κάτι νέο. Μια χαρά όµως κεκρυµµένη και αναπάντεχα δηµιουργική.

Στην πρώτη οµάδα ο Γιάννης Μενεσίδης ζωγραφίζει µε σινική µελάνη µε την τεχνική της ψηφαρίθµησης του Πεντζίκη.

Στη δεύτερη οµάδα εντάσσονται τα έργα του που φιλοτεχνούνται µε κραγιόνια και τέµπερες.

Στην τρίτη οµάδα µπορούν να ενταχθούν έργα του µε τετραχρωµία. Πρόκειται για αποδόσεις κτηρίων, οικισµών και λατρευτικών χώρων. Ενοριακοί ναοί και εξωκκλήσια είναι τα αγαπηµένα του θέµατα.

Η θεµατολογία του έχει ποικιλία. Εµπνέεται από τους αγαπηµένους του τόπους, τόπους στους οποίους έζησε, περιηγήθηκε. Η Θεσσαλονίκη, η γενέθλια πόλη Δράµα, το Άγιον Όρος, η Ξάνθη, η Σάµος. Τα Μετέωρα και τα µοναστήρια τους, η Ήπειρος και η Δυτική Μακεδονία αλλά και τα Ιόνια νησιά τον γοητεύουν στις περιηγήσεις του. Τον εντυπωσιάζουν τα κτήρια, τα δένδρα, οι γέρικες ελιές και τα κραταιά πλατάνια. Κεντρίζει το ενδιαφέρον του η θάλασσα και κυρίως η ποικιλία του βυθού της, οι πέτρες και τα διάφορα πετρώµατα, τα παντοειδή όστρακα, εξ ου και οι ενδιαφέρουσες προσωπικές του συλλογές πετρωµάτων και οστράκων από την Ελλάδα και από τον έξω κόσµο. Χαίρεται µε τα σχήµατα της πέτρας και των οστράκων, εκεί διακρίνει τη σοφία του Δηµιουργού, γι’ αυτό και τα ταπεινά αυτά πράγµατα αποτελούν συχνά αντικείµενα της τέχνης του.

Ο ουρανός και η γη στα έργα του δεν διαχωρίζονται, δεν υπάρχει ο ορίζοντας, ο ουρανός και η γη συνεορτάζουν και συνοµιλούν. Οι άγιοι της Εκκλησίας συνοµιλούν µε τους ανθρώπους, οι κεκοιμημένοι µε τους ζωντανούς. Η στρατευοµένη και η θριαµβεύουσα εκκλησία ταυτίζονται λατρευτικά, δηλαδή µνηµονικά. Ο Μενεσίδης καταγράφει συµπυκνωµένες εµπειρίες και επικοινωνεί, µοιράζοντας ευχές και προσευχές, µεταφέροντας συλλογικές µνήµες. Η γραφή του, η εικαστική γραφή του, είναι µνηµική και δοξολογική.

Τα τελευταία χρόνια το καλλιτεχνικό ενδιαφέρον του Γιάννη Μενεσίδη επικεντρώνεται και στην καταγραφή της εκκλησιαστικής ζωής των χριστιανών στη Θράκη αλλά και σε περιοχές που αγαπά και χαίρεται να επισκέπτεται. Με τον δικό του προσωπικό τρόπο και ζωγραφικό ύφος απεικονίζει τη θρησκευτικότητα των πιστών και τον τρόπο των εκκλησιαστικών τελετών και πανηγύρεων.

Σε κάθε οµάδα του εικαστικού έργου η όραση του ζωγράφου είναι µνηµική. Ο Γιάννης Μενεσίδης δεν καταγράφει την εντύπωση που δηµιουργούν τα αντικείµενα, αλλά τα αναπλάθει συνειρµικά, καταγράφοντας τα συναισθήµατά του και την εµπειρική, την προσωπική του σχέση µε τους ανθρώπους και τα πράγµατα. Δεν µένει στη νοητική όραση, δεν µένει στην επιφάνεια του βλέµµατος, αλλά διά της αισθήσεως της οράσεως ανάγεται στην εµπειρική όραση, στη µνηµική όραση. Επιτυγχάνει δηλαδή, να «βλέπει» τα πράγµατα, να τα αισθάνεται, να αισθάνεται τον παλµό τους και τελικά να γνωρίζει τον λόγο των όντων.

*Ο Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας είναι Καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία που εκφώνησε στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Θηλασμός και σχέση βρέφους και μητέρας», καθώς και των εγκαινίων της έκθεσης του κ. Ιωάννη Μενεσίδη, που διοργανώθηκε από το Γενικό Νοσοκομείο Ξάνθης, στις 26/11/2025. Δημοσιεύτηκε δε για πρώτη φορά στο περιοδικό της Ιεράς Μητροπόλεως Μαρωνείας και Κομοτηνής, «Παρρησία», τχ. 51^ο (Ιούλιος-Σεπτέμβριος2026), σ. 12-16, που μόλις κυκλοφόρησε,  ιδιαίτερα πλούσιο σε περιεχόμενα. Μπορείτε να το αναζητήσετε στους Ιερούς Ναούς της Μητροπόλεώς μας.  

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.