Νεα Ορεστιαδα: Η ιστορια μιας κοινοτητας που αφανιστηκε

Ένα νέο σημαντικό επιστημονικό έργο ήρθε να φωτίσει πτυχές της τοπικής ιστορίας της Θράκης και ειδικότερα της Νέας Ορεστιάδας. Ο ερευνητής κ. Θρασύβουλος Παπαστρατής ολοκλήρωσε και παρουσίασε τη διπλωματική του εργασία στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με τίτλο «Η Εβραϊκή κοινότητα Νέας Ορεστιάδας: Από την προσφυγιά και τον αγώνα για την ενσωμάτωση ως την καταστροφή».

Η εργασία αυτή αποτελεί συνέχεια μιας πολυετούς ερευνητικής πορείας του κ. Παπαστρατή, ο οποίος έχει καταγράψει με αφοσίωση την ιστορία των εβραϊκών κοινοτήτων της Θράκης και της Ανατολικής Μακεδονίας, και όχι μόνο, φωτίζοντας άγνωστες σελίδες που καθόρισαν την ταυτότητα και τη μνήμη της περιοχής. Μια έρευνα που όπως εξήγησε ο ίδιος μιλώντας στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm» αποτελεί όπως και η Θράκη κομμάτι της ζωής και της ιστορίας του και η οποία ξεκίνησε από την Κομοτηνή, «επεκτάθηκε» στην Αλεξανδρούπολη, το Σουφλί και το Διδυμότειχο και στην παρούσα εργασία «καταπιάνεται» με την Ορεστιάδα.

Από το Κάραγατς στη Νέα Ορεστιάδα

Όπως τόνισε εισαγωγικά στο περιεχόμενο της έρευνας, η ιστορία της κοινότητας της Νέας Ορεστιάδας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την προσφυγιά. Οι Εβραίοι του Κάραγατς, Έλληνες υπήκοοι, ακολούθησαν τους χριστιανούς συμπολίτες τους στην έξοδο του 1923 και εγκαταστάθηκαν στη νεοσύστατη πόλη. Έτσι δημιουργήθηκε μία νέα κοινότητα, πολύ νεότερη σε σχέση με αυτή της Κομοτηνής, η οποία είχε βαθιές ρίζες ήδη από τα βυζαντινά χρόνια.

«Η Νέα Ορεστιάδα, πόλη μόλις 100 ετών, φέρει στο DNA της αυτή τη βίαιη μετακίνηση και τον αγώνα για επιβίωση και ενσωμάτωση. Οι Εβραίοι συμπολίτες συμμετείχαν ενεργά στην κοινωνική και οικονομική ζωή, αναπτύσσοντας επαγγελματικές δραστηριότητες και οικογένειες.

Η εργασία όπως έκανε γνωστό ξεκινάει από πολύ νωρίς και συγκεκριμένα από την εβραϊκή διασπορά, προχωρά στην ανάλυση της ιστορίας των Ρωμανιωτών, δηλαδή των ελληνόφωνων Εβραίων και κατόπιν ασχολείται με τους μαθητές και τη συνάντησή των ισπανόφωνων Εβραίων με τους Ρωμανιώτες όταν εγκαταστάθηκαν στα αστικά κέντρα και ιδιαίτερα στην Αδριανούπολη, που αποτελούσε τότε το μητροπολιτικό κέντρο της Θράκης. Προχωρά στην ιστορία της ίδιας της Αδριανούπολης του Κάραγατς και κατόπιν μπαίνει στη δημιουργία της νέας πόλης της Ορεστιάδας, αναλύοντας το τι συνέβη εκεί πέρα, φτάνοντας φυσικά μέχρι το τέλος.

Ένα τέλος όπως κατέστησε σαφές πολύ διαφορετικό σε σχέση για παράδειγμα με τις κοινότητες της Κομοτηνής ή της Ξάνθης, υπό την έννοια ότι αμφότερες, όπως και η πόλη της Αλεξανδρούπολης περιήλθαν στη βουλγαρική κατοχή κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ ο υπόλοιπος νομός Έβρου, Σουφλί, Διδυμότειχο και Ορεστιάδα παρέμειναν ως μία «κατ’ ευφημισμόν» ελεύθερη ζώνη του Έβρου, υπό Γερμανική όμως κατοχή, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν, όταν έγινε η σύλληψη και ο εκτοπισμός των Εβραίων της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Η κατάληξη αυτών ήταν οδυνηρή. Ειδικότερα οι Εβραίοι της Ορεστιάδας μεταφέρθηκαν στο Άουσβιτς, όπου ελάχιστοι κατόρθωσαν να επιβιώσουν μέσω καταναγκαστικής εργασίας, με τον ερευνητή να στέκεται ιδιαίτερα στο «ξεκλήρισμα των παιδιών που ήταν και το πιο συγκλονιστικό», επισημαίνοντας πως η απώλεια της επόμενης γενιάς σήμαινε τον αφανισμό του μέλλοντος της κοινότητας.

Αντιδράσεις και πολιτικός αντισημιτισμός

Ερωτηθείς αναφορικά με την αντίδραση του υπόλοιπου πληθυσμού της περιοχής και δη του χριστιανικού, ο ίδιος μίλησε για το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζει το κεφάλαιο της έρευνας που αφορά την αποδοχή των Εβραίων από την τοπική κοινωνία. Ένα τμήμα του χριστιανικού πληθυσμού τους αντιμετώπισε με καχυποψία και εχθρότητα, άλλοτε για οικονομικούς λόγους κι άλλοτε για πολιτικούς, στο πλαίσιο του διχασμού μεταξύ Φιλελευθέρων και Βασιλικών. Έδωσε μάλιστα και το παράδειγμα της εφημερίδας «Πρόοδος» της Αλεξανδρούπολης η οποία υιοθέτησε έντονα αντισημιτική γραμμή, καλλιεργώντας στερεότυπα και εχθρικό κλίμα.

Η συγκλονιστική μαρτυρία του Αλβέρτου Καρτέλ

Ξεχωριστή θέση στην εργασία κατέχει η ιστορία του Αλβέρτου Καρτέλ, γιου του προέδρου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ορεστιάδας, με καταγωγή από την Ζάκυνθο, από όπου έφυγε για την Αδριανούπολη όπου δημιούργησε οικογένεια και ασχολήθηκε με την κατασκευή σκουπών. Ο γιός του Καρτέλ, πηγαινοερχόταν στην Ορεστιάδα ακριβώς λόγω της λειτουργίας της επιχείρησης καθώς έπαιρναν υλικά από την παραποτάμια έκταση, και εκεί συνελήφθη και οδηγήθηκε στο Άουσβιτς, όπου υπέστη φρικτά γενετικά πειράματα που του προκάλεσαν στείρωση. Η καταγραφή της προσωπικής του μαρτυρίας, την οποία ο κ. Παπαστρατής προτίθεται να αναπτύξει σε αυτοτελή μελέτη, ρίχνει φως σε μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές του ναζιστικού εφιάλτη. Μάλιστα, όπως τόνισε, είναι η μόνη μαρτυρία που έχει συναντήσει, γιατί κατά κάποιον τρόπο τα γενετικά πειράματα αποτελούσαν και ένα θέμα «ταμπού» για έναν άντρα.

Τι απέμεινε σήμερα

Όπως σε πολλές πόλεις της Θράκης, τα υλικά «ίχνη» της εβραϊκής παρουσίας στη Νέα Ορεστιάδα έχουν σε μεγάλο βαθμό χαθεί. Το εβραϊκό νεκροταφείο κατεδαφίστηκε, ενώ στη θέση της Συναγωγής ανεγέρθηκε η Χριστιανική Εστία, με πέτρες από το αρχικό κτίριο. Παρ’ όλα αυτά, ο κ. Παπαστρατής τόνισε τη σημασία διατήρησης και ανάδειξης όσων μνημείων σώζονται, ως φόρο τιμής σε μια κοινότητα που αφανίστηκε, για να γνωστοποιήσει την πρόθεση της δημοτικής αρχής να συμβάλλει προς αυτήν την κατεύθυνση.

Το δίλημμα της ιστορίας

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί το ρητορικό ερώτημα που θέτει στο τέλος της εργασίας και αφορά στο αν τελικά οι Εβραίοι του Κάραγατς θα είχαν επιβιώσει αν δεν είχαν αποφασίσει να ακολουθήσουν τον ελληνισμό στη νέα πόλη.

Κληθείς να απαντήσει στο ερώτημα αυτό κατά τις δικές του προσλαμβάνουσες ο κ.Παπαστρατής σημείωσε πως, αν είχαν παραμείνει στην τουρκική Θράκη, θα είχαν υποστεί το πογκρόμ του 1934, αλλά πιθανότατα θα είχαν αποφύγει τη σύλληψη από τους Γερμανούς και τον θάνατο στα στρατόπεδα.

«Φυσικά οι άνθρωποι δεν γνωρίζουμε ποτέ το μέλλον μας. Και όταν κάνουμε μία κίνηση, πού να φανταστούν οι άνθρωποι αυτοί ότι εκείνη την ώρα υπέγραφαν την θανατική τους καταδίκη;» ανέφερε τονίζοντας πως «η ιστορία παίζει παράξενα παιχνίδια» καθώς «η μοίρα αυτών των ανθρώπων σφραγίστηκε από επιλογές που τότε έμοιαζαν αυτονόητες».

Το μέλλον της έρευνας

Ερωτηθείς σχετικά με τη συνέχεια της ερευνητικής του πορείας ο ίδιος δήλωσε πως δεν σταματά εδώ. Σχεδιάζει να ασχοληθεί περαιτέρω με τις κοινότητες του Σουφλίου, του Διδυμοτείχου, της Ξάνθης και του Λαγκαδά, ενώ φιλοδοξεί να εκδώσει βιβλίο που θα συγκεντρώνει το υλικό ετών. «Δεν μπορεί η μνήμη να διασωθεί μόνο από τα πάνω», υπογράμμισε για να προσθέσει πως «χρειάζεται και η κοινωνία να ζητήσει την ανάδειξή της. Η ιστορία αυτή είναι ο πλούτος μας».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.