Μανολης Σεργης, Ομοτιμος Καθηγητης ΔΠΘ: «Ο Ιακωβος Καμπανελλης υπηρετησε τον τοπο του μεσα απο την αληθεια του θεατρου»
—«Για πρώτη φορά το έργο του “Το κουκί και το ρεβύθι” βλέπει το φως της δημοσιότητας, μέσα από τη λαογραφική του προσέγγιση στο βιβλίο μου»
― Η μελέτη του με τίτλο «Θεατρικά κείμενα και λαογραφία: Η περίπτωση του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Μελέτες Ναξιακής Λαογραφίας» παρουσιάζεται την Παρασκευή στη Δημοτική Βιβλιοθήκη
Ο Ομότιμος Καθηγητής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και λαογράφος, κ. Μανόλης Σέργης, μπορεί να έλκει την καταγωγή του από τη Νάξο, όμως η Θράκη –και ειδικότερα η Ροδόπη– αποτέλεσε για εκείνον μια δεύτερη πατρίδα. Μέσα από την πολυετή ακαδημαϊκή του πορεία στο πρώην Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών, δεν περιορίστηκε στα διδακτικά του καθήκοντα, αλλά ερεύνησε, μελέτησε και ανέδειξε πολύτιμες όψεις της περιοχής, συμβάλλοντας καθοριστικά με τον προσωπικό του μόχθο στην καταγραφή της τοπικής ιστορίας και παράδοσης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη διαρκή έρευνά του και υπερβαίνουσες τις έξι δημοσιευμένες μελέτες του για τον οικισμό του Θρυλορίου, το «χωριό» του όπως συχνά το αποκαλεί.
Σήμερα, μετά τη συνταξιοδότησή του, ο κ. Σέργης επιστρέφει στην αγαπημένη του Θράκη και την Κομοτηνή, για να παρουσιάσει τη νέα του μελέτη, η οποία είναι αφιερωμένη σε ένα σπουδαίο τέκνο της Νάξου, τον Ιάκωβο Καμπανέλλη, που ανήκει όμως σε όλους όσους αγαπούν και ενδιαφέρονται για το νεοελληνικό θέατρο. Ο «πατριάρχης» του νεοελληνικού θεάτρου, ο εμβληματικός αυτός συγγραφέας, σεναριογράφος και στιχουργός, βρίσκεται στο επίκεντρο του νέου του βιβλίου με τίτλο «Θεατρικά κείμενα και λαογραφία: Η περίπτωση του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Μελέτες Ναξιακής Λαογραφίας» (τόμος Ε΄), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κ. & Μ. Σταμούλη και πρόκειται να παρουσιαστεί την ερχόμενη Παρασκευή, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής στις 19:00.
Ο συγκεκριμένος τόμος που λειτουργεί ως τόμος αναφοράς στις θεατρολογικές σπουδές για τον Ι. Καμπανέλλη, ως ό,τι καλύτερο σε συγκεφαλαιωτικό επίπεδο μελέτης του έργου του έχει γραφεί μέχρι σήμερα, επαναφέρει σε όλη την έκταση της χώρας τη μεγάλη προσφορά του σπουδαίου θεατρικού συγγραφέα στη μεταπολεμική αλλά και τη μεταπολιτευτική ελληνική κοινωνία την οποία ο Ιάκωβος Καμπανέλλης και διαμόρφωσε… Είναι χαρακτηριστικό εξάλλου ότι μεταξύ των έργων που ανέβασε το ΔΗΠΕΘΕ Κομοτηνής στα πρώτα του βήματα ήταν και η «Αυλή των θαυμάτων».
Με αφορμή λοιπόν την πολυσήμαντη αυτή παρουσίαση, μια και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης παραμένει βαθιά πολιτικός συγγραφέας, επιδιώκοντας την παιδεία, την πνευματική καλλιέργεια του καθημερινού ανθρώπου, τη λαϊκή «αφύπνιση» και τη συνειδητοποίηση όσων συμβαίνουν με λογικό και ερμηνεύσιμο ιστορικά τρόπο μέσω του θεατρικού του λόγου, ο κ. Σέργης μίλησε το πρωί της Τετάρτης, 6 Μαΐου, στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm» για τη βαθιά σχέση του Καμπανέλλη με τον λαϊκό πολιτισμό, για τη Νάξο ως καθοριστικό τόπο μνήμης και δημιουργίας, για τα λαογραφικά μοτίβα που διατρέχουν το έργο του, αλλά και για την επικαιρότητα ενός συγγραφέα που, όπως τόνισε, μίλησε «με αγάπη, ειλικρίνεια και ρεαλισμό» για τον ελληνικό ψυχισμό.
Μανόλης Σέργης όμως…
«Το τεράστιο έργο του Καμπανέλλη τείνει να αγνοηθεί από τη σύγχρονη θεατρική παραγωγή»
ΠτΘ: κ. Σέργη, τι ήταν αυτό που κατά κύριο λόγο σφράγισε την πορεία του Ιάκωβου Καμπανέλλη και τον έκανε τόσο ξεχωριστό;
Μ.Σ.: Κατ’ αρχάς, ήταν πατριώτης μου. Πέρα όμως από αυτό, και πέρα από το τεράστιο έργο του, το οποίο –επαναλαμβάνω– δυστυχώς τείνει να αγνοηθεί από τη σύγχρονη θεατρική παραγωγή, ο Καμπανέλλης είναι όντως ο «πατριάρχης» του νεοελληνικού θεάτρου. Είναι ο αναμορφωτής του. Επειδή ακριβώς διέκρινα ότι το έργο του είναι κατάμεστο από αυτό που εμείς αποκαλούμε λαϊκό πολιτισμό, αυτό ήταν μία από τις κυριότερες αφορμές για να ασχοληθώ μαζί του. Ο λαϊκός πολιτισμός, τον οποίο πιστεύω ότι υπηρετούσα και υπηρετώ ακόμη αδιάκοπα, βρίσκεται στον πυρήνα του έργου του.
ΠτΘ: Το έργο του Καμπανέλλη περιλαμβάνει, κυρίως, αναπαραστάσεις της ελληνικής κοινωνίας σε μια πολύ εκτενή χρονική περίοδο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 περίπου μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα… Ποια στοιχεία αναδεικνύουν;
Μ.Σ: Όταν μιλάμε για αναπαραστάσεις όψεων της ελληνικής κοινωνίας, ουσιαστικά αναφερόμαστε στα ατομικά και συλλογικά ήθη της εποχής. Η λαογραφία δεν μελετά μόνο τα έθιμα, όπως πιστεύουν κάποιοι. Απεναντίας, ως κοινωνιολογική και σύγχρονη επιστήμη, μελετά ήθη, καλλιτεχνικά, καταναλωτικά, πολιτικά, συμπεριφορικά, αισθητικά. Μελετά, γενικότερα, συμπεριφορές.
Μια μεγάλη ενότητα του βιβλίου μου αφορά ακριβώς αυτές τις αναπαραστάσεις. Το πώς ο Καμπανέλλης αναπαριστά, για παράδειγμα, τα ήθη της εποχής, γυναικείους χαρακτήρες εκείνης της περιόδου, το πολιτικό και κοινωνικό περιθώριο, τη μοναξιά του ανθρώπου, τη δημοσιογραφία, τους λογοτέχνες, αλλά και τις όψεις της μεταβολής που παρατηρεί στην επαρχία και ειδικά στη Χώρα της Νάξου. Ένα από τα καλύτερα έργα του, κατά τη γνώμη μου, είναι το «Μια συνάντηση κάπου αλλού». Είναι ένα από τα ωραιότερα έργα του, ένας απολογισμός ζωής.
ΠτΘ: Στη συγκεκριμένη έκδοση εξετάζονται, κατ’ επιλογήν σας, δεκαπέντε λαογραφικά μοτίβα και σύμβολα που εντοπίζονται στα κείμενα του αείμνηστου δημιουργού. Θα μπορούσατε να μας δώσετε μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα; Ποια από αυτά τα σύμβολα συναντάμε πιο συχνά στα κείμενά του;
Μ.Σ.: Τα μοτίβα, τα σύμβολα και οι τελετουργικές πράξεις που εξετάζω είναι πράγματι επιλεγμένα. Αν τα αποδελτίωνα όλα, νομίζω ότι δεν θα έφτανε ένας ακόμη τόμος. Πολλά από αυτά τα αφήνω να διαφανούν υπαινικτικά κατά την ανάλυση των κειμένων. Συγκεκριμένα, επέλεξα περίπου δεκαπέντε, επειδή είναι τα πιο γνωστά και ίσως επειδή ο στόχος μου ήταν να φέρω τον Καμπανέλλη σε στενότερη επαφή με το λαϊκό μας κοινό. Γι’ αυτό επέλεξα τα πιο κοινά, γνωστά και εύκολα αναγνωρίσιμα σύμβολα.
Παραδείγματος χάρη, εξετάζω την αγρύπνια, το σχήμα του νεκρού και τον Χάρο. Με ενδιαφέρει ο τρόπος που ο Καμπανέλλης χρησιμοποιεί αυτό το μοτίβο, που μας έχει χαρίσει πραγματικά λαμπρές λαογραφικές σελίδες στο παρελθόν. Σκοπός μου δεν είναι απλώς να καταγράψω ότι χρησιμοποιεί την αγρύπνια, αλλά πώς τη θυμάται, πώς την εντάσσει στο έργο του, πώς την αξιοποιεί, για να παραγάγει το δικό του θεατρικό αποτέλεσμα.
Δεν κάνω απλώς μια αποδελτίωση των στοιχείων και την παράθεσή τους, αλλά εξετάζω το πώς λειτουργούν μέσα στο έργο του Καμπανέλλη. Γι’ αυτό και ένα μεγάλο τμήμα του βιβλίου είναι αφιερωμένο σ’ αυτό ακριβώς. Αναφέρω, ενδεικτικά, το σπίτι, τον θάνατο, τον Χάρο, τον γάμο, τα όνειρα, το ποδόσφαιρο, το θέατρο σκιών, το ραδιόφωνο, το τηλέφωνο, τη φωτογραφία, καθώς και μνημεία του λόγου, όπως οι παραδόσεις, οι παροιμίες και τα ανέκδοτα. Όλα αυτά δεν τα βλέπω απλώς ως αποδελτιωμένα στοιχεία, αλλά ως τρόπους με τους οποίους ο Καμπανέλλης οικοδομεί το δικό του θεατρικό σύμπαν. Και αυτά είναι λαϊκά πράγματα, είναι δικά μας, του λαϊκού μας πολιτισμού.
«Όταν διαβάζω τον Καμπανέλλη, βλέπω και τον εαυτό μου»
ΠτΘ: Ο ίδιος ο Καμπανέλλης έλεγε: «Γράφεις για να υπηρετήσεις τον τόπο σου. Και για να το πετύχεις αυτό, πρέπει να αντλείς από τον τόπο σου». Πόσο καθοριστική ήταν η καταγωγή του από τη Νάξο και πώς οι δικές του «πατρίδες» επηρέασαν τη θεατρική του «γλώσσα»;
Μ.Σ.: Έχω αφιερώσει ολόκληρο κεφάλαιο στους βασικούς παράγοντες που επέδρασαν στο έργο του. Και φυσικά, ένας από τους κυριότερους εξ αυτών είναι η Νάξος. Η Νάξος είναι τα παιδικά του χρόνια. Είναι η παιδική ηλικία, η οποία είναι καθοριστική για κάθε άνθρωπο. Είναι η ηλικία κατά την οποία εντυπώνονται εικόνες, ακούσματα, ήθη, τρόποι ζωής. Χαίρομαι κι εγώ που έζησα τα πρώτα δεκαοκτώ-δεκαεννέα χρόνια της ζωής μου στην επαρχία. Το θεωρώ τιμή μου. Γι’ αυτό αγαπώ τον Καμπανέλλη κι, όταν τον διαβάζω, βλέπω και τον εαυτό μου.
Η γλώσσα μας, το τοπικό μας ιδίωμα, όλος αυτός ο πλούτος, αλλά κυρίως οι εικόνες που φέρουμε μέσα μας, ο κόσμος της Νάξου και τα ήθη της δεκαετίας του 1930, για τον Καμπανέλλη, πριν φύγει για την Αθήνα, υπήρξαν σαφέστατα καθοριστικά. Ένας άλλος μεγάλος παράγοντας ήταν η καθημερινή του ζωή στην Αθήνα και η πολιτική του τριβή με τα πράγματα. Γι’ αυτό κι ένα μεγάλο κεφάλαιο του βιβλίου αφορά και τις σκηνοθεσίες ιστορικών γεγονότων.
ΠτΘ: Με ποιον τρόπο ο ίδιος «ξαναδιάβαζε» την Ιστορία μας και προχωρούσε σε «ανασκηνοθεσίες» των ιστορικών γεγονότων;
Μ.Σ.: Σε έργα του, όπως «Το μεγάλο μας τσίρκο», «Το κουκί και το ρεβύθι» και «Ο εχθρός λαός», έχουμε μια αναπαράσταση της ελληνικής ιστορίας μέσα από το δικό του βλέμμα. Εξίσου σημαντικό είναι και το «Πρόσωπα για βιολί και ορχήστρα», στο οποίο εντοπίζουμε την ανακατασκευή προσώπων που σχετίζονται με τη χούντα και τη μεταπολίτευση. Πρόκειται για ένα καταπληκτικό έργο.
ΠτΘ: Ποια η συνδρομή της κόρης του Ιάκωβου Καμπανέλλη, Κατερίνας, στην έκδοση και ευρύτερα στην πορεία της έρευνάς σας;
Μ.Σ.: Όπως αναφέρω και στη δική μου εισαγωγή, την ευχαριστώ θερμά και από αυτήν τη θέση. Θα ήθελε να είναι μαζί μας και στην Κομοτηνή, αλλά αυτήν την περίοδο βρίσκεται στη Νάξο, όπου επιμελείται ζητήματα του Μουσείου Ιάκωβου Καμπανέλλη, του αείμνηστου πατέρα της, καθώς και εκδηλώσεις, θεατρικές δράσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιούνται εκεί.
Την ευχαριστώ για δύο λόγους: Πρώτον, γιατί με βοήθησε σε κάθε ερώτημα που της απηύθυνα. Μου έδωσε απαντήσεις για ορισμένες κρυφές ή και άγνωστες σε εμένα πτυχές του πατέρα της ως ανθρώπου. Κυρίως όμως, την ευχαριστώ γιατί μου έδωσε τη δυνατότητα να παρουσιαστεί για πρώτη φορά στο βιβλίο μου –και αυτό πρέπει να τονιστεί– «Το κουκί και το ρεβύθι», το οποίο ήταν αδημοσίευτο. Για πρώτη φορά το έργο βλέπει το φως της δημοσιότητας, μέσα από τη λαογραφική του προσέγγιση στο βιβλίο μου.
«Ο Καμπανέλλης μίλησε με αγάπη, ειλικρίνεια και ρεαλισμό για τον τόπο μας»
ΠτΘ: Ο Καμπανέλλης έχει χαρακτηριστεί ως ο «καταγραφέας του ελληνικού ψυχισμού». Γιατί πιστεύετε ότι το έργο του παραμένει –και θα παραμένει– τόσο βαθιά επίκαιρο ακόμα και σήμερα;
Μ.Σ.: Παραμένει επίκαιρο γιατί μίλησε με αγάπη, ειλικρίνεια και έναν ωμό ρεαλισμό για τον τόπο μας. Μιλάει για την ιθαγένεια του ελληνικού θεάτρου. Αυτό για μένα είναι συγκλονιστικό. Δεν ξέρω αν ακούγεται καλά σε κάποιους δήθεν μοντερνιστές –και δεν ήθελα να κλείσουμε την κουβέντα μας με πικρία. Όμως, το να υπηρετείς την πατρίδα σου με συνέπεια κι όχι με λαϊκισμούς ή ψευδοπατριωτισμούς, αλλά μέσα από την αλήθεια του θεατρικού λόγου, είναι ό,τι καλύτερο και σημαντικότερο μπορεί να προσφέρει ο καθένας στον τόπο του.
Η νέα μελέτη του Μανόλη Σέργη, ευκαιρία επανασύστασης του Ιάκωβου Καμπανέλλη στη νέα γενιά
ΠτΘ: Θα έλεγε κανείς, κ. Σέργη, ότι σας οφείλουμε την επανασύσταση του Ιάκωβου Καμπανέλλη, ειδικά στιςνεότερες γενιές, μέσα από αυτό το βιβλίο…
Μ.Σ.: Η κ. Άννα Μαχαιροπούλου, μία εκ των ομιλητριών της εκδήλωσης, πρόκειται να μιλήσει την Παρασκευή ακριβώς γι’ αυτό, το πώς η νέα γενιά των παιδιών, που ασχολούνται με το θέατρο, θα δει το θέατρο και τον Καμπανέλλη από μια άλλη σκοπιά. Πιστεύω ότι θα το αγαπήσουν περισσότερο. Με αφορμή την παρούσα συνομιλία, θα ήθελα να ευχαριστήσω και πάλι όλους τους συντελεστές που συνέδραμαν για να γίνει αυτή η εκδήλωση: την Αντιδημαρχία Πολιτισμού και Νέας Γενιάς του Δήμου Κομοτηνής, τη Δημοτική Βιβλιοθήκη, τον εκδοτικό οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη, την κ. Κατερίνα Σχοινά και την κ. Εύα Σκότη. Ωστόσο, θα ήθελα να μου επιτρέψετε να αναφερθώ και σε ένα όνομα ακόμη, την κ. Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη και τι σημαίνει για μένα. Είμαι υπόχρεος –όχι μόνο εγώ, αλλά φαντάζομαι πρέπει να είναι όλος ο κόσμος της Θράκης– και επαναλαμβάνω ότι θα ήταν μεγάλη τιμή για μένα να ηγηθώ μιας ομάδας επιστημόνων, Θρακιωτών και μη, οι οποίοι θα αναλάβουν να φτιάξουν έναν τιμητικό τόμο για αυτά που έχει προσφέρει, τόσο στη νέα της πατρίδα όσο και στην παλιά.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
