Λευκη Σαραντινου,* «Τα μυθιστορηματα εποχης και τα ιστορικα μυθιστορηματα ειναι ο καλυτερος τροπος για να ταξιδεψει ενας ανθρωπος του σημερα στο παρελθον»

«Τα αηδόνια της σιωπής» δεν είναι άλλα από τον ίδιο τον Αριστείδη και την Ευδοξία, τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος. Δεν λαλούν, δεν τραγουδούν και, κυρίως, δεν ζουν πραγματικά, όλα αυτά τα χρόνια που είναι χώρια. Στην ουσία απλά υπάρχουν χωρίς να γεύονται τις χαρές της ζωής και του έρωτα. Ο χρόνος για αυτούς πρόκειται να αρχίσει από τη στιγμή που θα είναι επιτέλους μαζί. Ο αόρατος εχθρός όμως, ο Εμφύλιος, παραμονεύει και απρόβλεπτα γεγονότα θα εμποδίσουν την ένωση των δύο ερωτευμένων οι οποίοι θα βρεθούν κατευθείαν μέσα στο μάτι του κυκλώνα.

Αυτή η ιστορική διάσταση στο βιβλίο του Δάνδολου το καθιστά ένα ξεχωριστό και ιδιαίτερο μυθιστόρημα εποχής, το οποίο θα δώσει στους αναγνώστες του μια εξαιρετικά σαφή εικόνα σχετικά με το πώς ακριβώς ήταν η καθημερινότητα των Ελλήνων στην Αθήνα την επαύριο της απελευθέρωσής της από τους Γερμανούς, αλλά και την αυγή των τραγικών γεγονότων του Εμφύλιου Διχασμού. Υπάρχει, βέβαια, διχογνωμία σχετικά με το πότε ακριβώς ξεκίνησε ο Ελληνικός Εμφύλιος. Όλα τα έτη από το 1943 μέχρι και το 1946 έχουν προταθεί κατά καιρούς από τους ιστορικούς ως αφετηρίες του Εμφυλίου Πολέμου. Ο Δάνδολος, πάντως, καθιστά σαφέστατο στο βιβλίο του ότι τα σπέρματα του Εμφυλίου Πολέμου είχαν ήδη ριφθεί πριν από την αποχώρηση των Γερμανών από τη χώρα, κάτι το οποίο παραδέχονται όλοι ανεξαιρέτως οι ερευνητές.

Υπάρχει διχογνωμία σχετικά με το πότε ακριβώς ξεκίνησε ο Ελληνικός Εμφύλιος. Όλα τα έτη από το 1943 μέχρι και το 1946 έχουν προταθεί κατά καιρούς από τους ιστορικούς ως αφετηρίες του Εμφυλίου Πολέμου. Ο Δάνδολος, πάντως, καθιστά σαφέστατα στο βιβλίο του ότι τα σπέρματα του Εμφυλίου Πολέμου είχαν ήδη ριφθεί πριν από την αποχώρηση των Γερμανών από τη χώρα, κάτι το οποίο παραδέχονται όλοι ανεξαιρέτως οι ερευνητές

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η αφήγηση ξεκινά την ημέρα της αναχώρησης των κατακτητών από την ελληνική πρωτεύουσα, δηλαδή στις 12 Οκτωβρίου 1944. Αντί, όμως, να υπερισχύσει μια ξεκάθαρα γιορτινή ατμόσφαιρα, όπως θα ήταν φυσικό, κάτι άλλο –μία κρυμμένη εχθρότητα– φαίνεται να υποβόσκει στην ελληνική κοινωνία κάτω από την επιφάνεια. Και αυτό είναι κάτι το οποίο δεν μπορεί να μείνει κρυφό ούτε καν στο θρυλικό καφενείο του Ζαχαράτου. Δεξιοί και αριστεροί, δωσίλογοι και αντιστασιακοί, μαυραγορίτες και εαμίτες, βρετανόφιλοι και γερμανόφιλοι, οπαδοί του Παπανδρέου και συντηρητικοί, βασιλικοί και κομμουνιστές, δημοκρατικοί και φασίστες, όλοι τους τρέφουν μία κρυφή αντιπάθεια για την «απέναντι πλευρά» και κάνουν την ελληνική κοινωνία να μοιάζει με βόμβα έτοιμη να εκραγεί από στιγμή σε στιγμή. Η «βόμβα» αυτή δεν είναι άλλη από τα ίδια τα Δεκεμβριανά, τα γεγονότα τα οποία τοποθετούνται στο επίκεντρο της αφήγησης του Δάνδολου και αποτελούν συνάμα και έναν από τους κινητήριους μίτους του δράματος που ο ίδιος συνθέτει.

Με τον όρο «Δεκεμβριανά» αποκαλείται το σύνολο των γεγονότων που έλαβαν χώρα στην ελληνική πρωτεύουσα από τις 3 του Δεκέμβρη 1944 και τελείωσαν επισήμως με την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου 1945 ή, κατ’ άλλους, με την ανακωχή που υπογράφτηκε έναν μήνα νωρίτερα, στις 11, δηλαδή, του Γενάρη. Τα Δεκεμβριανά θεωρούνται από πολλούς ως το πρώτο επίσημο επεισόδιο του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου.

Λίγες μέρες μετά από την αποχώρηση των Γερμανών από την Αθήνα, στις 18 Οκτωβρίου αφίχθη στην πρωτεύουσα ο Γεώργιος Παπανδρέου. Τόσο αυτός, όσο και οι Άγγλοι φοβούνταν υπέρμετρα μία τυχόν επικράτηση των κομμουνιστών στην Ελλάδα και την ένταξη της χώρας στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης, στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Ο φόβος αυτός, βεβαίως, ήταν αβάσιμος, εφόσον η Ελλάδα είχε ήδη ενταχθεί στη βρετανική σφαίρα επιρροής μετά την άτυπη μεν, αλλά σημαντική συμφωνία των ποσοστών, η οποία είχε συναφθεί μεταξύ Τσώρτσιλ και Στάλιν πάνω σε μία χαρτοπετσέτα –ή κατ’ άλλους, πάνω σε ένα κομμάτι χαρτί– τον ίδιο μόλις μήνα του 1944. Σύμφωνα με αυτήν, το Ηνωμένο Βασίλειο θα διατηρούσε επιρροή στην Ελλάδα σε ποσοστό 90%, ποσοστό αντίστοιχο που η Ρωσία είχε κρατήσει για τη Ρουμανία. Η Γιουγκοσλαβία και η Ουγγαρία είχαν μοιραστεί εξ ημισείας, ενώ στη Βουλγαρία η Ρωσία θα διατηρούσε ένα 25% της επιρροής, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο ένα 75%.

Μέχρι σήμερα ο αριθμός των νεκρών των Δεκεβριανών δεν μπορεί να υπολογισθεί με ακρίβεια, το μόνο σίγουρο είναι, πάντως, ότι αυτοί ξεπέρασαν στο σύνολό τους τους νεκρούς του Ελληνοϊταλικού πολέμου μέσα στις 33 αυτές ημέρες που διήρκησαν οι συγκρούσεις. Οι περισσότερες εκτιμήσεις, πάντως, κυμαίνονται γύρω στους 45-50.000 νεκρούς

Επίσημα ή ανεπίσημα, δίκαια ή άδικα, ό,τι κι αν πει κανείς για τη συμφωνία αυτή, γεγονός είναι ότι ο δικτάτορας Στάλιν φάνηκε τελικά να τη σέβεται και δεν έδειξε την παραμικρή διάθεση να βοηθήσει τους κομμουνιστές στην Ελλάδα προκειμένου αυτοί να κατακτήσουν την εξουσία. Αυτό, όμως, δεν το γνώριζαν τότε οι εαμίτες στη χώρα μας, με αποτέλεσμα το αίτημα του Γεωργίου Παπανδρέου και του Βρετανού στρατηγού Σκόμπι περί αποστράτευσης των αντιστασιακών οργανώσεων και δημιουργίας νέου εθνικού στρατού να πυροδοτήσει περαιτέρω τα ήδη οξυμένα πνεύματα. Δεν ήταν, εξάλλου, παράλογο, να θέλουν εκείνοι που απελευθέρωσαν ουσιαστικά τη χώρα να κρατήσουν την εξουσία και μετά από την εκδίωξη των κατακτητών.

Η αφορμή για την έναρξη της αιματοχυσίας δόθηκε στις 3 Δεκεμβρίου όταν κατά τη διάρκεια ενός συλλαλητηρίου του ΕΑΜ, στο οποίο πήραν μέρος πάνω από 100.000 άνθρωποι, σκοτώθηκαν 30 άτομα από πυρά της αστυνομίας και τραυματίσθηκαν 148. Μέχρι σήμερα δεν έχει αποσαφηνιστεί ποιοι ακριβώς ξεκίνησαν πρώτοι τους πυροβολισμούς, η αστυνομία, οι Βρετανοί ή κάποιος από το πλήθος. Γεγονός, όμως, είναι ότι μετά από τις κηδείες των θυμάτων την επόμενη ημέρα οι συγκρούσεις γενικεύτηκαν και χάος επικράτησε στην πρωτεύουσα, ενώ στις δυνάμεις καταστολής συμπεριλήφθησαν και οι Βρετανοί του στρατηγού Σκόμπι.

Μέχρι σήμερα ο αριθμός των νεκρών δεν μπορεί να υπολογισθεί με ακρίβεια, το μόνο σίγουρο είναι, πάντως, ότι αυτοί ξεπέρασαν στο σύνολό τους τους νεκρούς του Ελληνοϊταλικού πολέμου μέσα στις 33 αυτές ημέρες που διήρκησαν οι συγκρούσεις. Οι περισσότερες εκτιμήσεις, πάντως, κυμαίνονται γύρω στους 45-50.000 νεκρούς.

*Η Λεύκη Σαραντινού είναι ιστορικός και συγγραφέας. Το παρόν κείμενο είναι η ομιλία της στην παρουσίαση του βιβλίου του Στέφανου Δάνδολου «Τα αηδόνια της σιωπής» που πραγματοποιήθηκε στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, από το Βιβλιοπωλείο Book-stop, τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ και την ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή εν δράσει».

Διαβάστε το ρεπορτάζ της βιβλιοπαρουσίασης εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.