Κολουμ ΜακΚαν: Περα απο τα συνορα, περα απο τις λεξεις

«Σκαρφαλώνοντας λέξεις»

Κόλουμ ΜακΚαν. Ποιος είναι ο Ιρλανδός με τις τρεις συλλογές διηγημάτων και τα επτά μυθιστορήματα, που έχει κερδίσει το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου ΗΠΑ (2019) και το Dublin Literary Award (2011), ενώ ήταν δυο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Booker με το “TransAtlantic” το 2013 («Υπεραντλαντικό», Καστανιώτης, 2015) και το “Apeirogon” το 2020 («Απειρόγωνο», Καστανιώτης, 2023);

Η ιρλανδική λογοτεχνική κληρονομιά από το τέλος του 19^ου αιώνα μέχρι σήμερα διαμορφώθηκε ως ένα πλούσιο νήμα, που συνυφαίνει αισθητισμό και προσωπική ευαισθησία (όπως στην πρώιμη εποχή του Όσκαρ Ουάιλντ), έναν δυναμικό πολιτισμικό πατριωτισμό του Irish Literary Revival (Γέιτς, Λαίδη Γκρέγκορι, Σινγκ), που επιδίωξε να διαμορφώσει και να επαναπροσδιορίσει την εθνική ταυτότητα, και αργότερα, μια ριζοσπαστική σύλληψη του μοντερνισμού (Τζόις, Μπέκετ), που μετέτρεψε την ιρλανδική εμπειρία σε παγκόσμιο αισθητικό ζήτημα –όλα αυτά δημιούργησαν το υπόβαθρο για τη σύγχρονη διεθνή φωνή της Ιρλανδίας: οι συγγραφείς εκφράζουν μια νέα, πιο ανοιχτή και παγκόσμια Ιρλανδία. Μέσα από ιστορίες που αγγίζουν τη μετανάστευση, την απώλεια, τη μνήμη και τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμών, η σύγχρονη ιρλανδική λογοτεχνία ξεπερνά τα στενά εθνικά όρια και επαναπροσδιορίζει τι σημαίνει να είσαι Ιρλανδός στον 21^ο αιώνα. Ο Κόλουμ ΜακΚαν μπορεί να φιγουράρει δίπλα σε σημαντικούς ομοεθνείς του, συνεχίζοντας έτσι αυτήν τη μακρά παράδοση στην ιρλανδική λογοτεχνία.

Ο ΜακΚαν, μολονότι γεννήθηκε στο Δουβλίνο, σήμερα ζει στη Νέα Υόρκη, έχοντας πολιτογραφηθεί Αμερικανός πολίτης. Κατά δήλωσή του, «θα είμαι πάντα Ιρλανδός, ενώ η Αγγλία δεν ήταν ποτέ επιλογή μου, εκεί θα ήμουν ένα ακόμα “paddy”». Εμφανίστηκε στα γράμματα στα μέσα της δεκαετίας του ’90. To πρώτο του βιβλίο τιτλοφορούνταν “Songdogs” (1995), ενώ από τα μυθιστορήματά του κυκλοφορούν στα ελληνικά ο «Χορευτής» (Διόπτρα, 2004), η «Ζολί» (Καστανιώτης, 2009), το «Κι άσε τον κόσμο τον μεγάλο να γυρίζει» (Καστανιώτης, 2010), ο «Υπερατλαντικός» (Καστανιώτης, 2015) και φυσικά το τελευταίο του μυθιστόρημα το «Απειρόγωνο» (Καστανιώτης, 2023).

Δεν ξέρω αν μια λέξη μόνο χαρακτηρίζει τον ΜακΚαν, θαρρώ πως είναι επινοητικός, ευρηματικός, πολύτροπος. Τα βιβλία του όλα είναι καινοφανή και ιδιότυπα, η θεματολογία τους διαφοροποιείται και η γραφή τους χαρακτηρίζεται ιδιαίτερη. Ο «Xορευτής» ασχολείται με τη ζωή ενός θρύλου, του Ρούντολφ Νουρέγιεφ, ενώ στη «Ζολί» πραγματεύεται τη ζωή μιας τσιγγάνας ποιήτριας από τη Σλοβακία, που, μαζί με τους ομόφυλούς της, διώκονται από τους Ναζί.

Με το «Κι άσε τον κόσμο τον μεγάλο να γυρίζει» αρχίζει και δίνει τα δείγματα εκείνης της γραφής που τον οδηγούν –κατά τη γνώμη μου– σταδιακά στο «Απειρόγωνο». Σε εκείνο το μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στη Ν. Υόρκη, μια μέρα του 1974, όταν ο σχοινοβάτης Φιλίπ Πετί διέσχισε πάνω σε ένα σύρμα την απόσταση ανάμεσα στους νεόχτιστους τότε Δίδυμους Πύργους, μπλέκονται οι ζωές φαινομενικά τυχαίων Νεοϋορκέζων σε ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα. Η ρευστότητα της γραφής του ΜακΚαν διαχέεται στις αφηγηματικές φωνές, που αλλάζουν από τον έναν χαρακτήρα στον άλλο, ενισχύοντας την πολυφωνία και την πολυπρισματική καταγραφή της πραγματικότητας. Ένα υπέροχο βιβλίο, επαρκώς στοχαστικό, μια πραγματική αλληγορία για την 11^η Σεπτεμβρίου 2001, φόρος τιμής στη Ν. Υόρκη που υπέφερε. Γράφει για τις «προσωπικές ήττες», για την «πτώση και την έκπτωση αξιών» των ηρώων του –επτά προσώπων που κουβαλούν το άχθος της απώλειας και του πόνου. Ο ΜακΚαν όμως δεν γίνεται μελοδραματικός, όταν οι ήρωές του αφηγούνται τον βίο τους. Το διακύβευμά του εξάλλου παραμένει η χάρη της ανύψωσης, η δύναμη του ανθρώπου να ανακτά τις δυνάμεις του και να ξανασηκώνεται, για να πετάξει ακόμα ψηλότερα, ώστε τελικά να τελεσφορήσουν οι προσπάθειές του.

Κι ο «Υπερατλαντικός» του είναι το επόμενο φιλόδοξο μυθιστόρημά του. Ένα σπονδυλωτό έργο, που κυριαρχούν εκ νέου οι εναλλαγές αφηγητών (τριτοπρόσωπη και πρωτοπρόσωπη αφήγηση), οπτικής γωνίας, αλλά και οι χρονικές μετατοπίσεις. Ένα μυθιστόρημα που τεχνικά γειτνιάζει στο «Απειρόγωνο», με μοτίβα, σύμβολα και σημαίνουσες εικόνες που νοηματοδοτούν τα υποδόρια σημαινόμενα. Μια άλλη εκδοχή της Ιρλανδίας και της ιστορίας της. Σημείο εκκίνησης της αφήγησης ξανά ένα πραγματικό γεγονός: η περιγραφή της υπερατλαντικής πτήσης από τον Τζον Άλκωκ και τον Άρθουρ Μπράουν το 1919. Πάνω σε αυτόν τον καμβά, τρεις διασταυρούμενες αφηγήσεις (Νέα Γη, 1919 / Δουβλίνο, 1845-1846 / Νέα Υόρκη, 1998) συνδέουν κάποιες αξιοθαύμαστες γυναίκες (με δεσμούς αίματος), που σε διαφορετικές εποχές αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους, ενώ η προσωπική τους ιστορία µπλέκεται στα γρανάζια της μεγάλης Ιστορίας. Με αυτόν τον τρόπο συνυφαίνονται οι ιστορίες άσημων ανθρώπων που αποτόλμησαν το πέρασμα από την Ιρλανδία στην Αμερική με αυτές των επιφανών προσώπων που ακολούθησαν την αντίθετη πορεία.

Κι έτσι φτάνουμε στο «Απειρόγωνο». Ένα βιβλίο που αξίζει τον κόπο να διαβαστεί. Για πολλούς και διαφορετικούς λόγους. Περιγράφοντάς το θα προσπαθήσω να παραθέσω τους σημαντικότερους.

Ας ξεκινήσουμε με τον τίτλο. Απειρόγωνο= στα μαθηματικά πρόκειται για ένα σχήμα με μετρήσιμα άπειρο αριθμό πλευρών. Όπως ακριβώς και το Παλαιστινιακό Ζήτημα –ίδιο ήταν και το Ιρλανδικό. Αυτός ήταν κι ο σκοπός του ΜακΚαν, να αναδείξει την πολυπλοκότητα του θέματός του. Δεν ξέρω εάν προτίθετο να γράψει ένα πολιτικό βιβλίο με την έννοια της στράτευσης –θαρρώ πως δεν είχε τέτοιες βλέψεις, κι ίσως κατηγορήθηκε και από ορισμένους γι’ αυτήν την επιλογή του–, αυτό που επιζητούσε, συγγράφοντας το «Απειρόγωνο», ήταν να βάλει τον αναγνώστη στην καρδιά των γεγονότων και να τον αφήσει να βγάλει μόνος του τα δικά του συμπεράσματα.

Η υπόθεση είναι απλή. Δυο πατεράδες, ένας Παλαιστίνιος κι ένας Ισραηλινός, που έχασαν τις κόρες τους με διαφορά λίγων χρόνων· το 1997 σκοτώνεται η Σμαντάρ [= άνοιγμα του άνθους], η 14χρονη κόρη του Ισραηλινού Ράμι, σε επίθεση μαζικής αυτοκτονίας, ενώ την ίδια χρονιά γεννιέται η Αμπίρ [= ευωδιά του άνθους], κόρη του Παλαιστίνιου Μπασάμ, που θα σκοτωθεί 10 χρόνια μετά, το 2007, από την ελαστική σφαίρα του όπλου ενός 18χρονου Ισραηλινού. Οι δυο γονείς γίνονται ακτιβιστές της ειρήνης και συνεργάζονται ως μέλη της οργάνωσης Parents Circles, για να δοθεί ένα τέλος στην αιματοχυσία που διαρκεί πάνω από τρία τέταρτα του αιώνα. Πρόκειται για την πραγματική ιστορία αυτών των δυο προσώπων.

Ο αφηγηματικός χρόνος του βιβλίου είναι μόλις μια μέρα, κι εκκινεί από τη στιγμή που ο Μπασάμ φεύγει με το αμάξι του από την Ιεριχώ, κι ο Ράμι με τη μοτοσικλέτα του διασχίζει τα κατεχόμενα από το Ισραήλ εδάφη, για να φτάσουν στο μοναστήρι Μπέιτ Τζάλα, που έχουν μια ακόμα ομιλία. Ωστόσο, η αφήγηση πηγαίνει μπρος πίσω∙ πολύ μικρή είναι η γραμμική ιστορία. Το μπέρδεμα του αναγνώστη δεν είναι η πρόθεση του συγγραφέα. Ο στόχος είναι να αναδειχθεί ο ατελείωτος, ο «άπειρος» αριθμός των πλευρών, ερωτημάτων, απόψεων μιας κατάστασης περίπλοκης. Έτσι, δίνει το ιστορικό, θρησκευτικό, στρατιωτικό πλαίσιο χωρίς να είναι συντριπτικό της αφήγησης.

Η δομή του στηρίζεται στην ιδιόμορφη κατάταξη και μορφή των 1001 κεφαλαίων του. Ο αριθμός παραπέμπει στις «Χίλιες και μία νύχτες», στην αφήγηση των παραμυθιών της Σεχραζάτ, προκειμένου να αποτρέψει τον θάνατο. Τα 1001 κεφάλαια, ανομοιογενή ως προς την έκταση, μια παράγραφος, μια πρόταση ή μια εικόνα, είναι σαν midrash συλλογή ή σαν τα λήμματα μιας εγκυκλοπαίδειας, διανθισμένα με επιστημονικά γεγονότα, ιστορικά πορτρέτα, αναπαραστάσεις μύθων, τυχαίες πληροφορίες. Κι οι φωτογραφίες, λίγες και προσεκτικά επιλεγμένες, ενσωματωμένες στο κείμενο στο στυλ του Ζέμπαλντ, βοηθούν με τον τρόπο τους να γεφυρωθεί ένα χάσμαανάμεσα στο γεγονός και τη μυθοπλασία. Ακολουθώντας την παράδοση του Ζέμπαλντ, που με το έργο του δημιούργησε τον όρο «ντοκιμαντέρ μυθοπλασίας», ο ΜακΚαν αρέσκεται να τοποθετείται σε αυτήν την παράδοση, του Ζέμπαλντ, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες και να ταυτίζεται με την περιγραφή του Τζον Μπέργκερ (του πιο αγαπημένου του συγγραφέα) για τον εαυτό του ως «πατριώτη τού άλλου».

Μελετώντας το βιβλίο, ο υποψιασμένος αναγνώστης θα διαπιστώσει εξ αρχής και τον σημαντικό ρόλο που παίζουν στην αφήγηση τα αποδημητικά πουλιά. Ένα σύμβολο κλειδί, προκειμένου ο ΜακΚαν να εκφραστεί με μια κεντρική αλληγορία στο έβδομο μυθιστόρημά του. Τα πουλιά,  λοιπόν, ως μάρτυρες και απεσταλμένοι, ως επιστημονικά μοντέλα για τη δημιουργία πυραύλων και drones, ως σύμβολα πολιτικών καθεστώτων, ως θανάσιμοι εχθροί των αεροσκαφών, ως τροφή για καλομαθημένους ηγέτες, ως τα μοναδικά πλάσματα που αψηφούν σύνορα, φράχτες και συρματοπλέγματα κι ΕΛΕΥΘΕΡΑ διανύουν τις διαδρομές που επιλέγουν.

Ο Κόλουμ ΜακΚαν υφαίνει ένα μυθιστόρημα γεμάτο αρμονικές, σχεδόν μουσικές φράσεις, που υμνούν το ανθρώπινο τίμημα μιας απερίγραπτα περίπλοκης πραγματικότητας, της ισραηλινοπαλαιστινιακής σύγκρουσης. Συχνά, τα γεγονότα προκαλούν φρίκη. Το απάνθρωπο παίρνει ανθρώπινη μορφή. Η ελπίδα όμως δεν πεθαίνει. Στο πνεύμα της Γκουέρνικα, μας θυμίζει πως μια τέχνη που φλέγεται μπορεί να γεννήσει ταπεινότητα και φως μπροστά στην καταπίεση και την απώλεια.

Ο ίδιος ο Κόλουμ ΜακΚαν, σε συνέντευξή του, έχει πει:

«Πέρασα δύσκολα γράφοντας το “Απειρόγωνο”. Υπήρχαν στιγμές που έσκυβα το κεφάλι κι έλεγα “δεν αντέχω άλλο”. Στο τέλος όμως, έπρεπε να συγκρίνω τη δική μου θλίψη με του Ράμι και του Μπασάμ. Συνέχιζα, γιατί θεωρούσα σημαντικό να ειπωθεί η ιστορία τους».

*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.