«Κολιαντα… κολιαντα κι του χρον’ καλυτερα»

Ας θυμηθούμε σιγά σιγά τι γινόταν τις μέρες των Χριστουγέννων παλαιότερα. Οι γιορτές των Χριστουγέννων τότε που ήμουν εγώ παιδί δεν έχουν καμιά σχέση με το σήμερα. Ούτε μεγάλα πλαστικά δένδρα, ούτε λαμπάκια. Ένας κέδρος από το διπλανό δάσος, λίγο βαμβάκι για χιόνι, κανένα λαμπερό στολίδι. 

Κόλιαντα… κόλιαντα κι του χρόν’ καλύτερα! Από άκρη σε άκρη, σε όλο το χωριό, οι παιδικές φωνές έφερναν το μήνυμα των Χριστουγέννων! Με τον τουρβά στον ώμο τα παιδιά, έβγαιναν χαράματα από τα σπίτια τους, για να πάνε σε συγγενείς και φίλους, να πούνε τα κόλιαντα. Οι φτωχές νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά ένα ξυλοκέρατο, ένα αποξηραμένο σύκο, ένα φιρίκι. Οι πιο πλούσιοι νοικοκυραίοι έδιναν και κάποια χρήματα. Για τα παιδιά των συγγενών και τα βαφτιστήρια τους είχαν ετοιμαστεί οι τουρτίτσις ή κολιαντίνες, που ήταν στρογγυλές κουλούρες με σταυρό και στα τέσσερα σημεία είχαν καρύδια και αμύγδαλα με το τσόφλι τους.

Οι άντρες της γειτονιάς μαζεύονταν, πρωί πρωί, για να αρχίσουν το σφάξιμο των γουρουνιών. Είχαν ήδη ανοίξει μονοπάτια στο χιόνι· για τον στάβλο, την τουαλέτα, τον αχυρώνα, το κοτέτσι, το κουμάσι του γουρουνιού. Έπειτα, άνοιγαν μονοπάτι προς τον δρόμο και προς το γειτονικό σπίτι. Έτσι, ανοίγοντας τα μονοπάτια, τάιζαν τα ζώα τους και ήταν έτοιμοι να ξεκινήσουν να σφάζουν τα γουρούνια. Για μένα, που ήμουνα μικρή, όλοι ήταν οι παππούδες της γειτονιάς: Πάππου Παύλιος, νταή Μαρμάγκους, πάππου Τραντάφ’λης, νταή Γκιώργης, πάππου Νταλάτσης, θείο Δημήτρης. Ο πάππου Τραντάφ’λης κρατούσε στα χέρια του ένα μεγάλο ξίφος, άλλος κρατούσε μπαλτά,  άλλος ένα μαχαίρι και σκοινί. Οι φωνές των παιδιών ανακατεμένες με τις φωνές των ανδρών και τα γρυλίσματα των γουρουνιών. Το άσπρο χιόνι βαφόταν κόκκινο από το αίμα του ζώου. Οι άνδρες πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι, όλοι μαζί, για να σφάξουν τα γουρούνια και, ύστερα, ο καθένας μόνος του επέστρεφε στο σπίτι του για να συνεχίσει.

Ξεκινούσε ο νοικοκύρης να γδέρνει το γουρούνι, πολύ προσεκτικά για να μη χαλάσει το δέρμα, το οποίο έπρεπε να στεγνώσει τεντωμένο καλά, για να γίνουν από αυτό τα τσαρούχια της οικογένειας –τσαρούχια από δέρμα γουρουνιού· αυτά ήταν τα παπούτσια τους χειμώνα-καλοκαίρι, τα οποία σταμάτησαν να φοράνε όταν οι πρώτοι μετανάστες έφεραν στο χωριό παπούτσια. Αφού έγδερναν το γουρούνι, άρχιζαν να το καθαρίζουν και έβγαζαν τα εντόσθια με προσοχή! Δεν έπρεπε να χαλάσουν κανένα μέρος του γουρουνιού. Όλα θα μαγειρεύονταν με διαφορετικό τρόπο το καθένα. Μα πρώτα έβλεπαν την σπλήνα του, για να δουν αν ο βαρύς χειμώνας πέρασε ή ερχόταν από κει και πέρα. Τα έντερα θα γίνονταν λουκάνικα, το στομάχι θα γινόταν πάππος, το χοντρό έντερο μπάμπω. Μόνο τη φούσκα –ουροδόχο κύστη– πετούσαν και τα αγόρια περίμεναν να την πάρουν για να παίξουν μπάλα με αυτήν.

Το ζώο το τεμάχιζαν στα τέσσερα και το τοποθετούσαν πάνω σε μια ξύλινη κατασκευή, που την είχαν όλα τα νοικοκυριά. Το κεφάλι θα το έβαζαν σε ένα μπακίρι γεμάτο με νερό, για να καθαρίσει από τα αίματα, όπως και τα έντερα σε άλλο δοχείο. Το συκώτι το άφηναν κρεμασμένο να φύγουν όλα τα υγρά. Εκείνο το βράδυ έκοβαν κάποια μικρά κομμάτια κρέας και από εκεί ετοίμαζαν μικρές μπριζόλες –μοιρίτσις–, που θα τις έψηνε η νοικοκυρά το πρωί και θα τις έτρωγαν όταν γύριζαν από την εκκλησία. Εκτός από αυτά τα κομμάτια, το πρωί έκοβαν και μερίδες για να φτιάξουν φαγητό για την οικογένεια. Άλλοι μαγείρευαν το κρέας με τουρσί και άλλοι με κρεμμύδια και σκόρδα (στιφάδο να το πω; Καπαμά;)… Τι νόστιμο ήταν εκείνο το φαγητό! Μετά από σαράντα μέρες νηστείας, το κρέας μοσχοβολούσε.

Το βράδυ της παραμονής, στο τραπέζι υπήρχαν τα εννιά φαγιά, το θυμιατήρι και δίπλα στο τζάκι ο κέδαρος (κέδρος) για γυρουσίν (υγεία). Τα εννιά φαγιά συμβόλιζαν τους εννέα μήνες της εγκυμοσύνης της Παναγίας. Το βράδυ, όταν όλοι κάθονταν γύρω από το τραπέζι, ο μεγαλύτερος άντρας της οικογένειας θυμιάτιζε πριν αρχίσουν να τρώνε. Οι πιο φτωχοί έβαζαν πάνω στο τραπέζι κρεμμύδι, πράσο, ελιές, ψωμί, καρύδια, κολοκύθα, γλυκιά πίτα και όλοι είχαν κρατημένο χειμωνιάτικο καρπούζι γι’ αυτήν τη μέρα. Οι φτωχότεροι έβαζαν εννιά λογιών φαγιά όλο κολοκύθι. Σίγουρα έβραζαν ασπρόσταρο και φασόλια χωρίς λάδι. Και εκείνοι που είχαν έρθει από την Ανατολική Θράκη είχαν στο τραπέζι και λαχανοντολμάδες νηστίσιμους με τουρσί λάχανο. Το ψωμί ήταν στολισμένο. Είχε στη μέση σταυρό, θημωνιές, ζυγό, δικράνι. Στα τέσσερα σημεία του σταυρού και στη μέση του έβαζαν αμύγδαλα ή καρύδια με τα τσόφλια τους. Οι θημωνιές έμπαιναν επάνω στο ψωμί για καλή σοδειά στα δημητριακά. Ο ζυγός για υγεία των ζώων. Ο σταυρός για υγεία της οικογένειας. Τα καρύδια και τα αμύγδαλα για ευημερία του σπιτικού.

Ξημερώματα χτυπούσε η καμπάνα. Σκοτεινά ήταν όταν πηγαίναμε στην εκκλησία, και το χιόνι, πολλές φορές, ως το γόνατο ή και πιο πάνω τις περισσότερες φορές! Μα οι κάτοικοι του χωριού δεν φοβόντουσαν το χιόνι και το κρύο. Σηκώνονταν νωρίς, και η εκκλησία γέμιζε από κόσμο! Τότε στην εκκλησία μας είχε αριστερό και δεξιό ψάλτη! Στην Εκκλησιαστική Επιτροπή συμμετείχαν άνδρες που τελούσαν τα καθήκοντά τους με συνέπεια. Ο καντηλανάφτης με ευλάβεια έκανε όσα έπρεπε να γίνουν. Μετά τη Λειτουργία, όλοι έπρεπε να φροντίσουν τα ζωντανά τους και ακολουθούσαν οι επισκέψεις στους εορτάζοντες. Αν και οι δουλειές ήταν πολλές και η κούραση μεγάλη, δεν το έβαζαν κάτω. Προλάβαιναν να χορέψουν και να τραγουδήσουν.

Πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα! Όχι επισκέψεις, όχι τηλεφωνήματα, με ένα μήνυμα τα «χρόνια πολλά», και η προσωπική επαφή έχει χαθεί. Κάθε πέρσι και καλύτερα λέει ο σοφός λαός μας. Πόσο δίκιο έχει.

«Να φλάιστει, έρουντι άλτες βραδές μι σ’ καρκαντζιαλέ. Δα παέναν’ στουν τόπου τ’ τα Φώτα ή Φωτά. Χρόνια πουλλά»!

*Η Χρυσούλα Ιωαννίδου γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει στο Ορμένιο Ν. Έβρου. Είναι παντρεμένη, έχει δύο παιδιά και εφτά εγγόνια. Μεγαλωμένη στο πλάι των παππούδων της, από την πλευρά του πατέρα της, Χρυσής και Τριαντάφυλλου, έζησε από πρώτο χέρι τα ήθη και τις παραδόσεις του οικισμού, γι’ αυτό και στα νεώτερα χρόνια επιχειρεί να διασώσει μνήμες και να καταγράψει όψεις της ιστορίας του χωριού για να θυμούνται οι παλαιότεροι, να μαθαίνουν οι νεότεροι και να μη λησμονήσουν οι επιγενόμενοι.  

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.