Ηλιας Μεσσινας: «Οταν χανονται τα κτιρια, χανουμε και την ταυτοτητα μας»

Την ιστορία των ελληνικών συναγωγών, αλλά και μιας ολόκληρης πλευράς της κοινωνικής και αρχιτεκτονικής ταυτότητας των ελληνικών πόλεων, που σε μεγάλο βαθμό έχει χαθεί, επιχειρεί να ανασυνθέσει μέσα από το πολυετές ερευνητικό του έργο ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Δρ. Ηλίας Μεσσίνας.

Με αφορμή την σημερινή παρουσίαση του βιβλίου του με τίτλο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» στην Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής,  ο κ. Μεσσίνας μίλησε στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm» για την έρευνα του που μετρά περισσότερες των τριών δεκαετιών, τη σημασία της καταγραφής των συναγωγών και τη θέση που κατείχαν οι εβραϊκές κοινότητες στην ιστορική εξέλιξη των ελληνικών πόλεων.

Μια έρευνα τριάντα χρόνων που ξεκίνησε από την απουσία αρχιτεκτονικών σχεδίων

Όπως εξήγησε εισαγωγικά η ενασχόληση του με τις ελληνικές συναγωγές ξεκίνησε πριν από περίπου τριάντα χρόνια, όταν, έχοντας ολοκληρώσει τις σπουδές του και βρισκόμενος στη Νέα Υόρκη, σκέφτηκε να οργανώσει μια έκθεση για την αρχιτεκτονική τους.

Αναζητώντας υλικό από το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας, διαπίστωσε ότι, παρότι υπήρχε σημαντικό φωτογραφικό αρχείο, απουσίαζαν οι συστηματικές αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις των κτιρίων.

Η διαπίστωση αυτή στάθηκε η αφετηρία μιας ερευνητικής διαδρομής που εξελίχθηκε σε προσωπικό έργο ζωής.

«Είναι όντως σαν έργο ζωής. Είναι ήδη τριάντα χρόνια που ασχολούμαι με αυτό το θέμα», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας πως εκείνο που αρχικά τον απασχόλησε ήταν η ανάγκη να αποτυπωθούν οι συναγωγές που είχαν απομείνει, ώστε να διασωθούν όχι μόνο η εξωτερική τους εικόνα, αλλά και η αρχιτεκτονική τους δομή, η κάτοψη και η σχέση τους με τον αστικό χώρο.

«Λίγο πολύ κατάλαβα ότι αν κανείς δεν έχει κάνει κάτι το οποίο εμένα μου φαίνεται πολύ σημαντικό, μάλλον θα πρέπει εγώ να το αναλάβω», σημείωσε, περιγράφοντας την απόφασή του να ξεκινήσει την προσπάθεια.

Η αρχική αυτή πρωτοβουλία εξελίχθηκε σταδιακά σε εκτεταμένη ιστορική και επιστημονική έρευνα, που περιέλαβε επιτόπιες επισκέψεις, αρχειακό υλικό, συνεντεύξεις και αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις.

Καθοριστική υπήρξε, όπως ανέφερε, η συμβολή πανεπιστημιακών που τον ενθάρρυναν να προχωρήσει σε διδακτορική έρευνα, μεταξύ των οποίων και ο Ομότιμος σήμερα καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κ.Γιώργος Σαρηγιάννης.

«Δεν μπορεί κανείς να αποτυπώσει ένα κτίριο χωρίς να κάτσει να κάνει έρευνα σε αρχεία, να μιλήσει με κόσμο, να κάνει συνεντεύξεις, να πάει επί τόπου», υπογράμμισε, εξηγώντας πως κατά την δική του κατανόηση των πραγμάτων η συναγωγή δεν αποτελεί ένα απομονωμένο αρχιτεκτονικό αντικείμενο, αλλά ένα κτίριο στενά συνδεδεμένο με την ιστορία και τη διαμόρφωση της πόλης στην οποία βρίσκεται, ένα «τοπόσημο» όπως το χαρακτήρισε που αποτελεί μέρος μιας ολόκληρης πόλης.

Περισσότερες από 100 συναγωγές στο μικροσκόπιο της έρευνας

Στο βιβλίο που παρουσιάζεται σήμερα στην Κομοτηνή αποτυπώνεται το αποτέλεσμα αυτής της μακρόχρονης ερευνητικής προσπάθειας, με την καταγραφή περισσότερων από 100 συναγωγών στην Ελλάδα, πολλές από τις οποίες δεν υπάρχουν πλέον.

Σημαντικό μέρος του υλικού αφορά αρχιτεκτονικά σχέδια και αναπαραστάσεις κτιρίων που έχουν κατεδαφιστεί, επιτρέποντας τη μελέτη της μορφής και της εξέλιξής τους.

Όπως εξήγησε ο κ. Μεσσίνας, η συστηματική καταγραφή δίνει τη δυνατότητα να εξεταστούν οι ελληνικές συναγωγές σε σχέση με αντίστοιχα κτίρια των Βαλκανίων, της Τουρκίας και της Ιταλίας, αναδεικνύοντας τις επιρροές που δέχθηκαν από την οθωμανική και την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική παράδοση.

Η αξία της έρευνας, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο αρχιτεκτονικό πεδίο.

Εξίσου σημαντική είναι η συμβολή της στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, καθώς καταγράφονται οι ακριβείς θέσεις συναγωγών και άλλων κτιρίων εβραϊκού ενδιαφέροντος, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου δεν διασώζεται κανένα ορατό ίχνος τους.

Στο πλαίσιο αυτό, ο ίδιος αναφέρθηκε στη συμβολή της έρευνάς του στον εμπλουτισμό του Αρχαιολογικού Κτηματολογίου του Υπουργείου Πολιτισμού το 2022, με 270 σημεία εβραϊκού ενδιαφέροντος από ολόκληρη την Ελλάδα.

Η καταγραφή περιλαμβάνει, σε αρκετές περιπτώσεις, τα όρια των οικοπέδων και το αποτύπωμα των ίδιων των κτιρίων, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία για την ιστορική τοπογραφία των πόλεων.

Η συναγωγή της Κομοτηνής που πρόλαβε να μετρήσει πριν κατεδαφιστεί

Στην παραπάνω κατηγορία σχεδόν πλήρους «εξάλειψης» της εβραϊκής της ιστορίας ανήκει και η Κομοτηνή, παρά το σημαντικό αποτύπωμα αυτής στο παρελθόν.

Ερωτηθείς σχετικά με την ερευνητική του σχέση με την πόλη ο κ.Μεσσίνας ανέφερε πως είχε τη δυνατότητα να μελετήσει και να αποτυπώσει τη συναγωγή της Κομοτηνής πριν από την κατεδάφισή της, διασώζοντας με αυτόν τον τρόπο στοιχεία της αρχιτεκτονικής της μορφής που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.

«Στην Κομοτηνή έχουμε το αποτύπωμα της εβραϊκής συνοικίας. Μέσα στο κάστρο έχουμε τη συναγωγή που εγώ την πρόλαβα, τη μέτρησα πριν γκρεμιστεί και σήμερα έχουν αποκαλυφθεί μόνο τα θεμέλια», ανέφερε.

Μάλιστα, όπως εξήγησε, η συναγωγή δεν διατήρησε αναλλοίωτη την αρχική μορφή της, αλλά επεκτάθηκε σταδιακά, ακολουθώντας την πληθυσμιακή ανάπτυξη της εβραϊκής κοινότητας.

Από τη μελέτη των αρχιτεκτονικών σχεδίων, σε συνδυασμό με τα θεμέλια που έχουν αποκαλυφθεί, προκύπτουν τουλάχιστον τρεις οικοδομικές φάσεις.

Το κτίριο είχε αρχικά τετράγωνη μορφή, στη συνέχεια επεκτάθηκε προς τα ανατολικά και αργότερα απέκτησε διαφορετική διάταξη.

«Όλα αυτά μπορούμε να τα δούμε και στα θεμέλια, αλλά φυσικά και στα σχέδια, γιατί καταλαβαίνουμε πλέον και πώς τα θεμέλια μεταφράζονται σε ολόκληρο κτίριο που ήταν πάνω από τη γη», σημείωσε.

Με τον τρόπο αυτό, η αρχιτεκτονική αποτύπωση επιτρέπει να ανασυντεθεί η μορφή ενός σημαντικού ιστορικού κτιρίου, ακόμη και μετά την κατεδάφισή του.

Η εβραϊκή συνοικία μέσα και έξω από το κάστρο

Μένοντας στην οργάνωση και την εξέλιξη της εβραϊκής συνοικίας της Κομοτηνής, ο ίδιος εξήγησε πως η συναγωγή αποτελούσε τον πυρήνα μιας ευρύτερης οικιστικής ενότητας, η οποία αρχικά αναπτυσσόταν στο εσωτερικό του κάστρου.

Η συνοικία διέθετε χαρακτηριστική διάταξη, με τις κατοικίες να περιβάλλουν έναν κοινόχρηστο ανοιχτό χώρο.

«Μέσα στο κάστρο υπήρξε η εβραϊκή συνοικία, η οποία ήταν χτισμένη, όπως και η Άρτα, η Βέροια, σε μία, ας το πούμε, αμυντική μορφή. Δηλαδή είχε τα σπίτια γύρω γύρω και στη μέση υπήρχε μια ανοιχτή αυλή, η οποία ήταν η αυλή της συνοικίας», περιέγραψε, κάνοντας γνωστό πως με την αύξηση του πληθυσμού της κοινότητας, η εβραϊκή εγκατάσταση επεκτάθηκε σταδιακά προς τα δυτικά, έξω από τα τείχη του κάστρου.

Σημαντικό σημείο αυτής της επέκτασης αποτέλεσε η σημερινή οδός Καραολή, η οποία, όπως ανέφερε, παλαιότερα ονομαζόταν οδός Μακκαβαίων.

Κατά μήκος του συγκεκριμένου δρόμου αναπτύχθηκαν κατοικίες με κήπους, ενώ στην περιοχή βρίσκονταν το εβραϊκό σχολείο και η εβραϊκή λέσχη.

Η εικόνα αυτή αποκαλύπτει μια κοινότητα με οργανωμένη κοινωνική ζωή και διακριτούς οικιστικούς πυρήνες, που αποτελούσε ενεργό τμήμα της πόλης, ενώ υπογράμμισε το γεγονός ότι παρά την αύξηση του πληθυσμού, η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, δεν κατασκεύασε δεύτερη συναγωγή εκτός κάστρου, όπως συνέβη σε άλλες ελληνικές πόλεις, αλλά αντίθετα επέλεξε να επεκτείνει την ήδη υπάρχουσα.

«Στην Κομοτηνή η κοινότητα μεγάλωνε, αλλά δεν έχτισε καινούργια συναγωγή. Έχτισε την Εβραϊκή λέσχη, το σχολείο, τα δύο νέα κτίρια. Αλλά τη συναγωγή απλώς τη μεγάλωσε», εξήγησε.

Κατά την εκτίμησή του, η επιλογή αυτή ενδεχομένως συνδεόταν με την επιθυμία της κοινότητας να διατηρήσει την ενότητά της και τη σημασία του ιστορικού θρησκευτικού της κέντρου.

Συναγωγές και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που εξακολουθούν να κινδυνεύουν

Πέρα από την ιστορική καταγραφή, ο κ.Μεσσίνας αναφέρθηκε και στους σημερινούς κινδύνους που αντιμετωπίζουν ορισμένα σωζόμενα κτίρια και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της εβραϊκής παρουσίας στην Ελλάδα.

Ερωτηθείς σχετικά με το τι απομένει σήμερα, σημείωσε, πως οι περιπτώσεις κτιρίων που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο δεν είναι πολλές, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές εκκρεμότητες ως προς την προστασία και την ανάδειξή τους.

Αναφέρθηκε ειδικότερα σε συναγωγές της Ρόδου, όπου, σύμφωνα με όσα υποστήριξε, ορισμένα ιστορικά κτίρια έχουν αλλάξει ιδιοκτησιακό καθεστώς και εσωτερική διαμόρφωση, με αποτέλεσμα να τίθεται ζήτημα διατήρησης της αρχιτεκτονικής τους φυσιογνωμίας και της πρόσβασης σε αυτά.

Ειδική αναφορά έκανε και στα κατάλοιπα της συναγωγής Κανάλ Γκράντε στη Ρόδο, καθώς και στο ιστορικό δάπεδο της συναγωγής του Διδυμοτείχου.

Στην περίπτωση του Διδυμοτείχου, όπως εξήγησε, ο χώρος έχει αναδειχθεί και έχει αποκτήσει ιδιαίτερη μνημονική σημασία, με την παρουσία και του Μνημείου Ολοκαυτώματος.

Ωστόσο, η έκθεση του ιστορικού δαπέδου στις καιρικές συνθήκες δημιουργεί, κατά τον ίδιο, κινδύνους σταδιακής φθοράς.

«Όντας το δάπεδο εκτεθειμένο, κινδυνεύει από τον ήλιο, τη βροχή, το χιόνι. Σιγά σιγά θρυμματίζεται, καταστρέφονται τα χρώματα», επισήμανε.

Ο κ. Μεσσίνας υπογράμμισε ότι η προστασία τέτοιων χώρων δεν αφορά αποκλειστικά τη διάσωση της υλικής τους υπόστασης, αλλά και την αναζήτηση κατάλληλων χρήσεων, που θα διατηρούν ζωντανή την ιστορική τους σημασία.

«Όταν χάνονται τα κτίρια, η πόλη αλλάζει πρόσωπο και ο κόσμος ξεχνάει»

Κλείνοντας ο ίδιος θέλησε να αναδείξει το βασικό μήνυμα που επιθυμεί να μεταφέρει στο κοινό της Κομοτηνής εξηγώντας πως «οι συναγωγές είναι ένα ιστορικό κτίριο μέσα στην πόλη. Ένα τοπόσημο το οποίο, όπως όλα τα παλιά κτίρια, είτε είναι νεοκλασικά είτε είναι εκλεκτικά, είτε έχουν μια ιστορική αξία, ανήκουν στην πόλη, δηλαδή ανήκουν στην ιστορία της πόλης και ανήκουν στη μνήμη της πόλης».

Υπογράμμισε, μάλιστα, ότι η απώλεια των ιστορικών κτιρίων συνδέεται άμεσα με την εξασθένηση της συλλογικής μνήμης, καθώς μαζί με αυτά χάνονται σταδιακά οι αναφορές στους ανθρώπους, στις γειτονιές και στις ιστορίες που διαμόρφωσαν την ταυτότητα κάθε τόπου.

«Όταν χάνονται τα κτίρια και η πόλη αλλάζει πρόσωπο, ο κόσμος ξεχνάει. Ξεχνάει την πόλη, τις ρίζες, την οικογένεια που πέρασε, τους συγγενείς, φίλους, γείτονες. Όλα αυτά ξεχνιούνται. Και έτσι χάνουμε την ταυτότητά μας», ανέφερε χαρακτηριστικά για να καταλήξει με την παρότρυνση «να τα κρατήσουμε». Γιατί όπως συμπλήρωσε «είτε ανήκουν σε κάποιον άλλο, είτε σε εμάς, δεν έχει σημασία, είναι μέρος της πόλης, της εμπειρίας της πόλης και της δικιάς μας».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.