Η «Τυραννια» της διαφανειας

«Τα ορατά πράγματα δεν περατώνονται

μέσα στο σκοτάδι και τη σιωπή – εξαφανίζονται

μέσα στο ορατότερο του ορατού: τη χυδαιότητα».

Ζαν Μπρωντιγιάρ, «Οι μοιραίες Στρατηγικές».

Η Γαλλίδα συγγραφέας αλγερινής καταγωγής Lilia Hassaine συστήνεται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό μέσα από ένα δυστοπικό μυθιστόρημα, ένα έργο που μοιάζει να ακροβατεί ανάμεσα στη μυθοπλασία και σε μια ανησυχητικά οικεία πραγματικότητα. Με την επιμέλεια των εκδόσεων Πόλις και τη μεταφραστική φροντίδα της Μαριάννας Μαντά, ο Έλληνας αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να περιηγηθεί στον κόσμο που οικοδομεί η συγγραφέας: έναν κόσμο που αντλεί τα βασικά του υλικά από τη δική μας εποχή της κοινωνικής δυσφορίας, της πολιτικής αγανάκτησης και της διάχυτης ανασφάλειας.

Η Hassaine στήνει μια αφήγηση ως παιχνίδι ανάμεσα στη διαφάνεια και το σκοτάδι, αποκαλύπτοντας τους κινδύνους που μπορεί να κρύβει η απόλυτη έκθεση της ανθρώπινης ζωής. Από το μότο της έκδοσης δηλώνεται εμφανώς η ιδέα πως η «πλήρης διαφάνεια» οδηγεί στην ακραιφνή χυδαιότητα, ενώ εξαιρετική επιλογή αποτελεί και το εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης, με τα αμέτρητα μάτια να σε υποτάσσουν με το βλέμμα τους.

Στο αφηγηματικό σύμπαν της Hassaine, βρισκόμαστε στη Γαλλία του 2029, περίπου δυόμισι αιώνες μετά τη Γαλλική Επανάσταση, όταν και ξεσπά μια νέα «επανάσταση», που ανατρέπει το παλιό καθεστώς, για να εγκαθιδρύσει το σύστημα της «Διαφάνειας Πολιτών», με πρωτεργάτρια τη δυναμική δικηγόρο Γκαμπριέλ Μποκά. Η ιδιωτικότητα καταργείται στο όνομα της δημόσιας ασφάλειας: ο κάθε πολίτης παρακολουθεί τον διπλανό του, αναλαμβάνοντας ο ίδιος τον ρόλο του εγγυητή της κοινωνικής ειρήνης.

Στον κόσμο αυτό, για να είναι κανείς ευτυχισμένος και «καθαρός», δεν πρέπει να κρύβει τίποτα. Οι κατοικίες των εύπορων πολιτών είναι κατασκευασμένες από διαφανές γυαλί, προβάλλοντας μια επίπλαστη εικόνα αρμονίας και αθωότητας. Ο φόβος, θεωρητικά, έχει εξαλειφθεί, γιατί όλοι επιτηρούν όλους. Η κατάδοση μετατρέπεται σε βασικό μηχανισμό κοινωνικής λειτουργίας και η εγκληματικότητα στα πλούσια προάστια έχει σχεδόν εκμηδενιστεί. Η αστυνομία περισσεύει, οι βιβλιοθήκες έχουν καταργηθεί, τα βιβλία αντικαθίστανται από e-books, αποστειρωμένα από κάθε «επικίνδυνο» περιεχόμενο. Η τεχνολογία, από εργαλείο του ανθρώπου, έχει γίνει ο δυνάστης του.

Την ίδια στιγμή, στους αντίποδες του κόσμου αυτού της φωτεινής διαφάνειας, όσοι δεν συμμορφώνονται –οι φτωχοί, οι απείθαρχοι, οι «απροσάρμοστοι»– εξορίζονται σε μακρινά γκέτο, σε πέτρινα σπίτια χωρίς υποδομές, όπου η κρατική μέριμνα απουσιάζει. Έτσι, το καθεστώς που γεννήθηκε ως «επαναστατική απάντηση» στην κοινωνική ανισότητα εγκαθιδρύει μια νέα ταξική δόμηση της χώρας: το Πάξτον για τους πιστούς και υπάκουους, τα Τριζόνια για τους υπόλοιπους. Μια κοινωνική διαίρεση που αυτο-νομιμοποιείται στο όνομα της τάξης και της ασφάλειας.

Όμως, στη φαινομενικά ασφαλή και αποστειρωμένη γειτονιά του Πάξτον, μια ολόκληρη οικογένεια εξαφανίζεται μια μέρα του Νοέμβρη του 2049, χωρίς να αφήσει ούτε ένα ίχνος. Κανένα βλέμμα γείτονα, καμία κάμερα, κανένα σύστημα δεν εντοπίζει κάτι ύποπτο. Η Ελέν, μια πρώην αστυνομικός που είχε εγκαταλείψει την υπηρεσία, καλείται να επιστρέψει στη δράση και να διαλευκάνει το μυστήριο. Σύντομα, όμως, θα ανακαλύψει πως σε μια χώρα που διακηρύσσει την απόλυτη διαφάνεια, οι πιο σκοτεινές αλήθειες κρύβονται στο φως.

Αρωγός της στην αναζήτηση, αναπάντεχα, είναι ένα βιβλίο, μια παλαιά ποιητική συλλογή. Σε έναν κόσμο όπου ο λόγος έχει αποστειρωθεί, η ποίηση λειτουργεί ως υπενθύμιση της ανθρώπινης πολυπλοκότητας και ως κλειδί για την αποκρυπτογράφηση των αθέατων ρωγμών του συστήματος. Η Hassaine μάς παραδίδει ένα μυθιστόρημα γεμάτο ένταση, όπου παρακολουθούμε χαρακτήρες που, παρά τη φαινομενική τελειότητά τους, κυκλοφορούν πληγωμένοι από τα πάθη τους και τις εσωτερικές τους αντιφάσεις.

Το βιβλίο δομείται σε δύο μέρη και ανοίγει με έναν ιδιαίτερα διαφωτιστικό πρόλογο, προετοιμάζοντας τον αναγνώστη για την ηθική και κοινωνική προβληματική που θα ακολουθήσει. Το τέλος αφήνει χώρο για σκέψη, ίσως και για ανησυχία. Στο μυθιστόρημα της Lilia Hassaine, η διαφάνεια δεν λυτρώνει, καταστέλλει. Και αυτό καθιστά τον κόσμο της όχι μια απλή δυστοπία του μέλλοντος, αλλά έναν καθρέφτη των πιο εύθραυστων σημείων της δικής μας εποχής.

Ματίνα Κυριαζοπούλου, «Ίσως δεν βρισκόμαστε και τόσο μακριά από μια αντίστοιχη πραγματικότητα όπως αυτή του “Πανοράματος”»

Η εκπαιδευτικός και υποψήφια διδάκτωρ Φιλοσοφίας Ματίνα Κυριαζοπούλου, μοιράζεται στην εφημερίδα «Ελεύθερος Τύπος» τη δική της αναγνωστική ματιά για το δυστοπικό έργο της Hassaine. Συγκεκριμένα, αναφέρει: «Με λόγο λιτό, ύφος εκπληκτικά ήρεμο και αφήγηση ισορροπημένη, δίχως να επιτρέπει στο συναίσθημα να πάρει τα ηνία ακόμη και στις πιο εξομολογητικές στιγμές της κεντρικής της ηρωίδας, η Hassaine ξετυλίγει το νήμα της πλοκής με μια φυσικότητα που συμπαρασύρει εντός της τον αναγνώστη. Οι ήρωες του μυθιστορήματος είναι βαθιά ανθρώπινοι, θύματα των παρορμήσεών τους και των ελαττωμάτων, που νομίζουν πως καταφέρνουν να κρύψουν πίσω από τη φαινομενική τους τελειότητα. Η πορεία και οι επιλογές τους αντικατοπτρίζουν τα κοινωνικά παράδοξα της εποχής μας και προειδοποιούν για τους κινδύνους που ελλοχεύουν. Εύλογα οι Βέλγοι και Ιταλοί μαθητές που συμμετέχουν στη Διεθνή Μαθητική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, όπου παίρνει μέρος η έφηβη κόρη της Ελέν, εκπροσωπώντας τη Γαλλία, τονίζουν τον εθνικό διχασμό και παρομοιάζουν τα διαφανή σπίτια με την Casa del Fascio, πρότυπο φασιστικής αρχιτεκτονικής που βασιζόταν κι αυτό στη διαφάνεια. Οι νέοι είναι αφενός πιο πρόθυμοι να επαναστατήσουν, αλλά αφετέρου λιγότερο πρόθυμοι να εθελοτυφλήσουν στην καταπάτηση των δικαιωμάτων τους στο όνομα ενός κοινού καλού, υπενθυμίζει η Hassaine.

Το ανησυχητικό για τον αναγνώστη είναι πως η συγγραφέας δεν επιστρατεύει απλώς τη φαντασία της, αλλά αντλεί υλικό από την πραγματικότητα γύρω μας. Η δυστοπία που περιγράφει δεν είναι εκείνη του εφιάλτη της “Ιστορίας της θεραπαινίδας” της Μάργκαρετ Άτγουντ. Η νέα συνθήκη είναι αποτέλεσμα επανάστασης από τα κάτω και τα πάντα γίνονται βάσει συναίνεσης. Με την οικειοθελή παραχώρηση προσωπικών μας δεδομένων στα social media, την ανάγκη αυτοπροβολής, την επιδειξιομανία και την παροχή πρόσβασης σε άλλους χρήστες σε κάθε ιδιωτική μας στιγμή, με την πίστη στη Δικαιοσύνη και τους θεσμούς γενικότερα να καταρρέουν και ένα μέρος των πολιτών να παραμένει ευάλωτο στη διαφθορά και τη χειραγώγηση, ίσως δεν βρισκόμαστε και τόσο μακριά από μια αντίστοιχη πραγματικότητα όπως αυτή του “Πανοράματος”».

Η Lilia Hassaine, μια νεανική λογοτεχνική φωνή

Η Lilia Hassaine γεννήθηκε το 1991. Σπούδασε φιλολογία και είναι απόφοιτος του Institut français de presse. Εργάζεται ως δημοσιογράφος στη δημόσια ραδιοφωνία. Το μυθιστόρημά της «Πανόραμα» τιμήθηκε με το Βραβείο «Renaudot» των μαθητών λυκείου (2023) και το Βραβείο «François Mauriac» της Γαλλικής Ακαδημίας (2024).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.