Η επανεκδοση του εργου του Ανδρεα Καρκαβιτσα και η λαογραφικη του διασταση

Το «Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας», με την οργανωτική μέριμνα του ακάματου πολύτιμου μέλους του, συναδέλφου Επίκουρου Καθηγητή Θανάση Κούγκουλου, διοργανώνει σήμερα, Τετάρτη 11 Μαρτίου 2026, σε συνεργασία με το «Εργαστήριο Έρευνας για τη Νεοελληνική και Συγκριτική Φιλολογία», το ΠΜΣ «Πολιτισμικές Σπουδές: Νέος Ελληνισμός και Βαλκάνια», το ΠΜΣ «Κείμενα και Πολιτισμός» του Τμήματος Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ και το Ερευνητικό Έργο ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. «Χαρτογραφώντας τα ελληνικά αστικά “Απόκρυφα” του 19^ου αιώνα», την Επιστημονική Ημερίδα με τίτλο «Ξαναδιαβάζοντας γνωστά και άγνωστα κείμενα του Ανδρέα Καρκαβίτσα», με αφορμή την έκδοση των πεζογραφικών του Απάντων (Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2025), στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής.

Στην Ημερίδα οι επιμελητές των επιμέρους τόμων της νέας έκδοσης του έργου του Ανδρέα Καρκαβίτσα παρουσιάζουν το έργο τους, που ασφαλώς αποτελεί ορόσημο στις σχετικές με τον Καρκαβίτσα και το έργο του σπουδές. Ασφαλώς το γεγονός ότι το Εργαστήριό μας, αλλά και το ΠΜΣ «Πολιτισμικές Σπουδές: Νέος Ελληνισμός και Βαλκάνια» και το Ερευνητικό Έργο ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. «Χαρτογραφώντας τα ελληνικά αστικά “Απόκρυφα” του 19^ου αιώνα», που συνδέονται άμεσα με αυτό, συνδιοργανώνουν την παρούσα ημερίδα δεν είναι τυχαίο. Και τούτο επειδή ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, καθώς υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός, γιατρός σε εμπορικά πλοία αλλά ασχολήθηκε ενεργά και με τη δημοσιογραφία, αναλαμβάνοντας αποστολές και περιοδείες στον ελληνικό χώρο, γνώρισε καλά την ελληνική ύπαιθρο, στο κρίσιμο πολιτιστικά γύρισμα από τον 19^ο στον 20^ό αιώνα, τη ζωή των κατοίκων της, τα επαρχιακά ήθη και έθιμα, αλλά και τον κόσμο της θάλασσας. Γνώρισε δηλαδή τη ζωντανή Ελλάδα της εποχής και την αποτύπωσε πιστά και με ενάργεια στις σελίδες του.

Στα έργα του αποτυπώνει, με σχεδόν εθνογραφική πληρότητα, μια Ελλάδα ταπεινή και βασανισμένη, με τους καημούς και τη φτώχεια της, τις χαρές και τις πίκρες της. Με την πένα του εισδύει συχνά στα μύχια των ανθρώπων και αντιλαμβάνεται τα μυστικά παλέματα της ψυχής τους. Γλαφυρός, παραστατικός και νευρώδης δεν άργησε να συνειδητοποιήσει ότι η δημοτική έπρεπε να επικρατήσει και στον πεζό λόγο. Κατάκτησε έτσι δεσπόζουσα θέση στη μόλις τότε διαμορφούμενη πεζογραφία μας και πέτυχε μια σχεδόν πλήρη απεικόνιση των ηθών και των εθίμων της ελληνικής παραδοσιακής ζωής, μέσα στα όρια της ηθογραφικής μας πεζογραφίας.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που και η Ελληνική Λαογραφία ασχολήθηκε με το έργο του συστηματικά· αφιερώνονται σε αυτόν τόσο η διδακτορική διατριβή του Επαμεινώνδα Μπαλούμη [«Η λειτουργία του λαογραφικού στοιχείου στο έργο του Α. Καρκαβίτσα», Αθήνα 1984, εκδ. Εκπαιδευτήρια Κωστέα – Γείτονα] όσο και πλήθος άρθρων και μικρότερων μελετημάτων. Θυμίζω ενδεικτικά τα μελετήματα του Γεωργίου Σπυριδάκη [«Ο Καρκαβίτσας ως λαογράφος», «Ελληνική Δημιουργία»8 (1951), σ. 45-49] και του Ντίνου Ψυχογιού [«Ανδρέας Καρκαβίτσας, ο λαογράφος», «Ηλειακά»1 (1951), σ. 35 και 4-5 (1953), σ. 56-58] για τον Καρκαβίτσα «ως λαογράφο», αλλά και τον καλό λαογραφικό σχολιασμό των κειμένων του από τον Θανάση Κούγκουλο, στον τόμο της σειράς αυτής, τον οποίο επιμελήθηκε. Άλλωστε, για τη βιβλιογραφική τεκμηρίωση αυτής της διάστασης του έργου του Καρκαβίτσα έχει ήδη φροντίσει ο συνάδελφος Αναπληρωτής Καθηγητής του πανεπιστημίου Πελοποννήσου Αριστείδης Δουλαβέρας, σε ένα μεγάλο και τεκμηριωμένο άρθρο του [«Λαογραφία και λογοτεχνία. Επισημάνσεις σε μια πρώτη βιβλιογραφική προσέγγιση», «Λαογραφία»42 (2010-2012). «Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου 100 χρόνια Ελληνικής Λαογραφίας 1909-2009 (Πανεπιστήμιο Αθηνών, 11-13 Μαρτίου 2009) – Πρακτικά Ημερίδας “Η έρευνα των λαϊκών διηγήσεων στον ελληνικό και τον διεθνή χώρο”», σ. 260].

Στα έργα του ο Καρκαβίτσας αποτυπώνει, με σχεδόν εθνογραφική πληρότητα, μια Ελλάδα ταπεινή και βασανισμένη, με τους καημούς και τη φτώχεια της, τις χαρές και τις πίκρες της. Με την πένα του εισδύει συχνά στα μύχια των ανθρώπων και αντιλαμβάνεται τα μυστικά παλέματα της ψυχής τους. Γλαφυρός, παραστατικός και νευρώδης δεν άργησε να συνειδητοποιήσει ότι η δημοτική έπρεπε να επικρατήσει και στον πεζό λόγο. Κατάκτησε έτσι δεσπόζουσα θέση στη μόλις τότε διαμορφούμενη πεζογραφία μας και πέτυχε μια σχεδόν πλήρη απεικόνιση των ηθών και των εθίμων της ελληνικής παραδοσιακής ζωής, μέσα στα όρια της ηθογραφικής μας πεζογραφίας

Ως διευθυντής του «Εργαστηρίου Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας» και του ΠΜΣ «Πολιτισμικές Σπουδές: Νέος Ελληνισμός και Βαλκάνια» ευχαριστώ θερμά τους φίλους συναδέλφους νεοελληνιστές του Τμήματός μας που συνεργάστηκαν μαζί μας στην παρούσα διοργάνωση, ιδιαίτερα δε τον Καθηγητή Νίκο Μαυρέλο. Ευχαριστώ επίσης τους λαμπρούς συναδέλφους Πέρσα Αποστολή, Επίκουρη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας ΔΠΘ, Γεωργία Γκότση, Καθηγήτρια Νεοελληνικής και Συγκριτικής Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πατρών, Λάμπρο Βαρελά, Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ και Δημήτρη Κόκορη, Καθηγητή Νεοελληνικής Γραμματείας ΑΠΘ, για τη συμμετοχή τους στην ημερίδα και την εδώ παρουσία τους, που σίγουρα λαμπρύνει την παρούσα εκδήλωση. Συγχαίρω ενθέρμως τον φίλτατο Θανάση Κούγκουλο για τη δημιουργική, όπως πάντα, παρουσία του και όλους όσοι τιμούν με την παρουσία τους την Επιστημονική αυτή Ημερίδα.

Θερμά επίσης ευχαριστώ τον «Παρατηρητή της Θράκης», και ιδιαιτέρως τον Δήμο Κομοτηνής, που μέσα από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής και την ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. «Κομοτηνή Εν Δράσει», στηρίζει πάντα τις ποικίλες επιστημονικές δράσεις μας, προσφέροντας μια αψευδή μαρτυρία για την ουσιαστική υπόσταση της διασύνδεσης μεταξύ του Πανεπιστημίου και της τοπικής κοινωνίας. Διότι οι σχέσεις που στηρίζονται στον πολιτισμό υπερβαίνουν και υπερκαλύπτουν τις ποικίλες άλλες οικονομικές και επαγγελματικές συσχετίσεις, καθώς αυτές, σε αντίθεση προς τις πνευματικές συγγένειες και συνάφειες, είναι ευάλωτες στη φθορά του χρόνου.

Ακαδημαϊκές υποχρεώσεις δεν μου επιτρέπουν να παραστώ, καθώς βρίσκομαι στην Ισπανία, όπου διδάσκω μαθήματα Ελληνικής Λαογραφίας στο ευφήμως γνωστό Centro de Estudios Bizantinos, Neogriegos y Chipriotas του πανεπιστημίου της Γρανάδα, με το πρόγραμμα Erasmus +. Η σκέψη μου όμως βρίσκεται κοντά σας, και οι ολόθερμες ευχές μου για αίσια, δημιουργική και παραγωγική διεξαγωγή της Ημερίδας σας συντροφεύουν.

Εύχομαι κάθε επιτυχία στην εκδήλωση αυτή και καλή συνέχεια στο εκλεκτό ακαδημαϊκό έργο όλων σας.

Δείτε το ρεπορτάζ της εκδήλωσης εδώ.

*Ο Μ. Γ. Βαρβούνης είναι Καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Το παρόν κείμενό του είναι ο χαιρετισμός του κατά την έναρξη των εργασιών της Επιστημονικής Ημερίδας με τίτλο «Ξαναδιαβάζοντας γνωστά και άγνωστα κείμενα του Ανδρέα Καρκαβίτσα», με αφορμή την έκδοση των πεζογραφικών του Απάντων (Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2025), που διοργανώθηκε από το Εργαστήριο Έρευνας για τη Νεοελληνική και Συγκριτική Φιλολογία, το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, το ΠΜΣ «Κείμενα και Πολιτισμός», το ΠΜΣ «Πολιτισμικές Σπουδές: Νέος Ελληνισμός και Βαλκάνια», το Ερευνητικό Έργο ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. «Χαρτογραφώντας τα ελληνικά αστικά “Απόκρυφα” του 19^ου αιώνα» του Τμήματος Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ, στο πλαίσιο των δράσεων της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κομοτηνής και της ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. «Κομοτηνή Εν Δράσει», το Δημοκρίτειο βιβλιοχαρτοπωλείο και τον «Παρατηρητή της Θράκης» στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, την Τετάρτη 11 Μαρτίου 2026.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.