H σκια του Ρεμπω στη Μεγαλονησο
«Σκαρφαλώνοντας λέξεις»
Ένας μυστηριώδης Γάλλος καταφτάνει στην Κύπρο σε μια μεταβατική εποχή, τόσο στην προσωπική του ζωή όσο και στην Ιστορία της Μεγαλονήσου. Αυτός ο άνθρωπος, που αναστατώνει τη ζωή των αποικιοκρατών, αλλά και των ντόπιων, εκείνος που δεν μπορεί να σκιαγραφηθεί, παρά μόνο αδρομερώς και χωρίς μεγάλη βεβαιότητα από όσους τον συνάντησαν –γιατί, όπως ο ίδιος ομολογεί,«εκείνοι που συνάντησα ίσως να μην με είδαν»– αυτός ο «παράξενος άνθρωπος», «που γνωρίζει μισή ντουζίνα ξένες γλώσσες και μαζί ελληνικά», ο «λιγομίλητος», ο «ολιγαρκής στεγνός», που «το μικρό του όνομα, δεν μάθαμε, όλοι τον φωνάζουν ο επόπτης», που «ακούγεται πως είναι πολυταξιδεμένος» κι «άνθρωπος της γνώσης και της προόδου», «ο αναποφάσιστος κι ανυπόμονος την ίδια στιγμή», «που έμοιαζε να έχει διαρκώς στον νου του τη φυγή» δεν είναι άλλος από τον Αρθούρο Ρεμπώ, τον εμπνευσμένο δημιουργό, που συντάραξε από τα θεμέλια την ποίηση της Ευρώπης, τον «ποιητή της εξέγερσης» κατά τον Καμύ, έναν από τους «καταραμένους» –ανεπίσημος όρος που περιγράφει όσους πάλεψαν με προσωπικούς δαίμονες και εμπόδια, ενώ παρήγαγαν σημαντικά και επιδραστικά έργα λογοτεχνίας.
Η ιστορία της Νάσιας Διονυσίου διαδραματίζεται και πάλι στο νησί της, στην Κύπρο. Εκεί που ξεδιπλώθηκε και η ιστορία των βρετανικών στρατοπέδων της Αμμοχώστου –των “camps”, που οι Κύπριοι τα είπαν «Κάμπους» στη βραβευμένη της νουβέλα «Τι είναι ένας κάμπος» (εκδ. Πόλις, 2021)∙ εκεί όπου, μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και λίγο πριν από την ίδρυση του Ισραήλ, κρατήθηκαν Εβραίοι πρόσφυγες. Σ’ αυτό της, όμως, το μυθιστόρημα, ο τόπος που κυριαρχεί είναι το βουνό Τρόοδος, ένας τόπος όπου οι άνθρωποι αλληλοεπιδρούν, κι έρχεται ο μυστηριώδης Γάλλος, ως καταλύτης, για να επηρεάσει τα πάντα. Η ιστορική περίοδος με την οποία η Διονυσίου επιλέγει να ασχοληθεί στο μυθιστόρημα είναι τα τέλη του 19ου αιώνα, στην πρώτη φάση της Αγγλοκρατίας, όταν η Κύπρος πέρασε στα χέρια των Βρετανών, το 1878, αρχικά ως προτεκτοράτο, με συμφωνία ανάμεσα στην Οθωμανική και τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Μια μεταβατική περίοδος για το νησί, αλλά και μια μεταβατική περίοδος για τον Ρεμπώ, τότε που «το βρέφος των Μουσών» γίνεται ο «άνθρωπος με τις φτερωτές πατούσες», εγκαταλείπει την Ευρώπη και την ποίηση, αλλάζει ρότα ζωής και τόπους διαμονής.
Δεν ξέρω αν το βιβλίο αυτό είναι απλά μόνο μια μυθοπλαστική βιογραφία. Σαφώς, ο Ρεμπώ, κατά δήλωση της συγγραφέως, είναι μια προσωπικότητα που δεν μπορεί να αφήσει αδιάφορο όποιον ασχοληθεί μαζί του, είτε ερευνώντας τη ζωή του είτε εντρυφώντας στο έργο του. Παρόλα αυτά, αυτός είναι ο ένας μονάχα άξονας πάνω στον οποίο εγγράφεται η ιστορία. Εκτός από τη ζωή του Ρεμπώ, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Κύπρο, σημαντικό μέρος του βιβλίου ασχολείται με τη βρετανική διακυβέρνηση στο νησί, την πρώτη αποικιοκρατία. Καταγράφεται η περίοδος της πρώτης αρμοστείας του Σερ Γκάρνετ Γούλσλεϊ, του ανθρώπου που έδειξε μεγάλη απέχθεια για τους Κύπριους, τη Λευκωσία, το κλίμα, τους χωρικούς και τους εργάτες. Του ανθρώπου που θεωρούσε πως «τούτο το μέρος ήταν το πιο φρικτό σ’ ολόκληρη τη Μεσόγειο». Μαζί με τις σκέψεις των δύο βασιλικών μηχανικών, που αναλαμβάνουν την ανέγερση μιας καλοκαιρινής κομητείας για τους Βρετανούς και τις οικογένειές τους, καθώς και μέσα από τις συζητήσεις των Άγγλων αριστοκρατών, η συγγραφέας σκηνογραφεί τις συνθήκες διαβίωσης, την κουλτούρα και τη νοοτροπία των Βρετανών, καταγράφει τις πολιτικές συνθήκες και την αντιμετώπιση της νέας κτήσης, που περισσότερο προκάλεσε απογοήτευση, καθώς θεωρήθηκε«πως δεν ήταν δα κι η πιο σημαντική κτήση της αυτοκρατορίας […] με άλλα λόγια ένα κανονικό φιάσκο», περιγράφει τις σχέσεις των Βρετανών με τους γηγενείς, αλλά και των χριστιανών με τους μουσουλμάνους, πριν και κατά τη διάρκεια της Αγγλοκρατίας, και τονίζει την άποψή τους για τους Κύπριους, που τους θεωρούσαν σχεδόν «ημιβάρβαρους» και ότι έχρηζαν εκπολιτισμού.
Η Νάσια Διονυσίου, αυτούς τους δυο αφηγηματικούς άξονες, πάνω στους οποίους ξεδιπλώνει την ιστορία της, επιλέγει να τους αναπτύξει μέσα από τη ματιά των τρίτων. Προσεγγίζουμε, λοιπόν, τόσο τον τόπο όσο και τον ποιητή μέσω των άλλων· πουθενά δεν συναντάμε τον Ρεμπώ, δεν τον βλέπουμε στιγμή μπροστά μας, άρα δεν ξέρουμε ιδίοις όμμασι ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος· παραμένει ξενοφανής (εξάλλου, όπως προαναφέρθηκε, κι ο ίδιος πάντα ξένος ένιωθε). Ακόμα και στην αγωνιώδη διαδρομή «του νεαρού που έφερνε τα γράμματα» κι ακολουθούσε κατά πόδας τα ίχνη του Γάλλου, για να του παραδώσει το πακέτο του,μόνο απαντήσεις από τρίτους παίρνουμε στις ερωτήσεις του, προκειμένου να τον εντοπίσει, που σκιαγραφούν και τον χαρακτήρα του ποιητή.
Αναλόγως, ανακαλύπτουμε και τον τόπο (αξιοποιεί έτσι η συγγραφέας και τον στίχο του Σεφέρη «ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί;».) Σε αυτό, ακριβώς, το σημείο έρχεται να προστεθεί στην ανάπτυξη της ιστορίας κι ο τρίτος αφηγηματικός άξονας, το όρος Τρόοδος. Ένα τοπίο επιβλητικό κι εμβληματικό. Το πρώτο σημείο που αναδύθηκε από την επιφάνεια της θάλασσας, για να δημιουργηθεί το νησί, ένα κομμάτι του αρχαίου ωκεάνιου φλοιού, που όσο πιο βαθύς ήταν, τόσο πιο ψηλά αναδύθηκε, εξάλλου «όσο πιο ψηλά ανεβαίνεις, τόσο πιο χαμηλά κατεβαίνεις. Ανεβαίνεις κατεβαίνεις. Ανεβαίνεις. Εδώ όλα ενώνονται», γιατί το Τρόοδος είναι το σημείο σύνδεσης του ορεινού με το θαλάσσιο. Κι από την άλλη, είναι ο απόλυτος συμβολισμός της ακεραιότητας και της ελευθερίας, αφού το βουνό ποτέ ουσιαστικά δεν κατακτήθηκε· οι αποικιοκράτες έμειναν στα παράλια, τα λιμάνια ήθελαν να εκμεταλλευτούν. Αυτή η λογοτεχνική αξιοποίηση του βουνού προσβλέπει και σε μια ακόμα δυνατότητα του τόπου, στην επίδραση που ασκεί στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων, ντόπιων και ξένων. Όπως, για παράδειγμα, στον ταχυδρόμο και τον Ρεμπώ, που με τις διαφοροποιήσεις τους, ως προς τις καταβολές και τον τρόπο που έζησαν, εκπροσωπούν δύο διαφορετικούς κόσμους, εκ διαμέτρου αντίθετους, οι οποίοι όμως ισορροπούν και συνέχουν το όλον. Για τον Ρεμπώ, που μετοικεί από τόπο σε τόπο, που έρχεται αντιμέτωπος με την απώλεια της ταυτότητάς του και την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της, που μόνιμα κι από παντού φεύγει, ο τόπος δεν είναι ικανός να τον κρατήσει. Το διατυμπανίζει σε όλους τους τόνους: «εγώ ποτέ δεν ανήκα σε πατρίδα γη λαό! […] σιγά μην καταλήξω σα και δαύτους! […] να διασχίζω αδιέξοδα ποτάμια περιτοιχισμένους δρόμους καλουπωμένα αλσύλλια, να κλείνω τον κόσμο σ’ ένα μαύρο δάσος». Αντίθετα, ο νεαρός ταχυδρόμος για ένα «ήταν σίγουρος πως εδώ – όλα ενώνονται κι έτσι δεν είχε καμιά επιθυμία να φτάσει ποτέ του αλλού». Ο συμβολιστής Ρεμπώ εκφράζει το υπερβατικό και το άρρητο, ο ταχυδρόμος θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί εκπρόσωπος του νατουραλισμού, περιγράφει πιστά την πραγματικότητά του, εστιάζει στο περιβάλλον του, που επιδρά καταλυτικά πάνω του.
Η Νάσια Διονυσίου, με μια γραφή που πάλλεται από ζωντάνια και ρυθμό, που οι λυρικές της κορυφώσεις συνάδουν με την ομορφιά του τόπου και την ποιητικότητα της γραφής του Ρεμπώ, η οποία, μεταπλασμένη, διαποτίζει το μυθιστόρημα μαζί με θραύσματα από κείμενα του Βερλαίν, του Σαίξπηρ, του Εκκλησιαστή και της «Αποκάλυψης» του Ιωάννη, αλλά κι από τη δημώδη κυπριακή ποίηση και στίχους του Ντίλαν, του Μόρισον και του Αγγελάκα, με τον προσεγμένο χειρισμό της γλώσσας της, ανασηματοδοτεί τον ποιητικό στοχασμό του Ρεμπώ και αναψηλαφεί το πέρασμά του από το νησί, ενώ ταυτόχρονα, μελετώντας κείμενα Βρετανών περιηγητών και πολιτικών της Βικτωριανής Εποχής, επιχειρεί μια αναθεώρηση και μετεξέταση της Ιστορίας, ανατροφοδοτούμενη από τη «ματιά» του Άλλου. Κι αν τα σημεία στίξης απουσιάζουν εσκεμμένα –κατά δήλωσή της–, ο ασθματικός ρυθμός της αφήγησης εμφυσά ζωή στα πρόσωπα, ενώ οι περιγραφές του τόπου υμνωδούν το κάλλος της κυπριακής γης, την αψάδα του βουνίσιου τοπίου και την αγριάδα της θάλασσας, μετουσιώνοντας τον τόπο σε έναν ακόμα πρωταγωνιστή του έργου.
*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
