Γνωστα και αγνωστα αποκριατικα εθιμα στη Ροδοπη

Με τις αποκριές να έρχονται ξανά στην περιοχή μας, επιστρέφουν και τα έθιμα τα οποία κρατούσαν, για πολλές δεκαετίες, οι άνθρωποι από τους οικισμούς της Ροδόπης, έθιμα τα οποία είχαν πολλά κοινά, αλλά και πολλές διαφορές, λόγω της διαφορετικής καταγωγής των πληθυσμών που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, πολλές φορές φέρνοντας μαζί τους και τις συνήθειες και τις παραδόσεις των χαμένων πατρίδων στον νέο τόπο εγκατάστασής τους.

Μια σπουδαία πηγή, αν και όχι εξαντλητική, είναι το αρχείο του Κέντρου Λαϊκών Δρωμένων Κομοτηνής, που φιλοξενείται στο Παράρτημα Κομοτηνής του ΓΑΚ, και το οποίο αποτελεί μια πλούσια πηγή γνώσης για όποιον το επισκεφτεί, και με την ευγενική βοήθεια τους, και του προϊσταμένου κ. Παναγιώτη Κροκίδα, σταχυολογήθηκαν τα έθιμα που παρουσιάζονται παρακάτω.

Αξίζει να σημειωθεί πως πολλά έθιμα της αποκριάς στην περιοχή μας, ξεκίνησαν να φθίνουν μετά την διπλή πληγή του Β΄ παγκοσμίου Πολέμου, της Βουλγαρικής κατοχής και το Εμφυλίου, με το τελικό χτύπημα να δίνει η μετανάστευση, τόσο εσωτερική, όσο και προς τη Γερμανία, που απομύζησε την ζωτικότητας της ελληνικής περιφέρειας και της περιοχής μας ειδικότερα.

Ακόμα και έθιμα που αναβιώνουν σήμερα (τα Ισνάφια στην Ξυλαγανή, οι Σεϊμένιδες και οι Πιτεράδες στο Νέο Σιδηροχώρι, αλλά και άλλα στην Ροδόπη) είχαν χαθεί για δεκαετίες, προτού κάποιοι τοπικοί σύλλογοι, αποφασισμένοι να τα διατηρήσουν, τα συνέχισαν, ώστε να μπορέσουν να αντέξουν στο χρόνο, παρόλο που ακόμα και έτσι, δεν έχουν την ζωτικότητα των πρώτων χρόνων της προσφυγιάς.

Ένα βάρβαρο έθιμο που χάθηκε

Αυτό που διαπιστώνεται είναι πως στα περισσότερα χωριά της Ροδόπης γινόταν καρναβάλια, αν και με διαφορετικό τρόπο. Για παράδειγμα σε πολλά χωριά θα γινόταν την τελευταία εβδομάδα ή την Καθαρά Δευτέρα, παρόλο που σε κάποια οι Αποκριές γινόταν τις πρώτες εβδομάδες, και μετακινήθηκαν στη συνέχεια.

Οι άνθρωποι που μίλησαν στους ερευνητές για το Αρχείο, θυμούνταν με χαρά τα γλέντια που γινόταν, παρόλο που σε κάποιες περιπτώσεις θυμούνται έθιμα τα οποία ανήκουν στο παρελθόν.

Ένα από αυτά είναι το βάρβαρο έθιμο του κρεμάσματος των σκυλιών, το οποίο καταγράφεται σε Φανάρι, Πόρπη, Ίμερο, Έβρενο και Μέση, όπου έβαζαν δυο στύλους και έδεναν τα σκυλιά με σκοινιά και τα έστριβαν και έπεφταν ένα έθιμο το οποίο φαίνεται να έχει σχέση με την συγκομιδή του σουσαμιού, μιας και όσο πιο ψηλά ανέβαινε το ζώο τόσο πιο πολύ σουσάμι έβγαζες.

Το έθιμο θεωρούνταν βάρβαρο ακόμα και την εποχή που γινόταν, και μάλλον έπαψε πολύ σύντομα μετά τον εμφύλιο, και ευτυχώς δεν φαίνεται να έχει επιβιώσει σε οποιαδήποτε μορφή.

Το αυγό και τα «συγχωρεμένα»

Ένα από τα κοινότερα έθιμα, που απαντώνται σχεδόν σε όλα τα χωριά αλλά συνηθίζοντας και σε άλλες περιοχές της χώρας, είναι τα «συγχωρεμένα», με διάφορες όμως παραλλαγές.

Σε κάποια χωριά οι μικρότεροι πήγαιναν στους μεγαλύτερους την τελευταία Κυριακή των Αποκριών, τους φιλούσαν το χέρι και τους ζητούσαν συγχώρεση πριν την Σαρακοστή, αλλού ήταν η πεθερά, που καλούσε τις νύφες σε τραπέζι, και αλλού οι κουμπάρα, αυτή δηλαδή που πάντρεψε τη νύφη.

Απαντάται όμως σχεδόν σε όλα τα χωριά σε κάποια μορφή, δείχνοντας τον σεβασμό που έτρεφαν και έπρεπε να δείχνουν οι μικρότεροι στους μεγαλύτερους.

Συχνό επίσης ήταν και το πλύσιμο των κατσαρολικών την Καθαρά Δευτέρα, ενώ σε αρκετούς οικισμούς λάμβανε χώρα το έθιμο του αυγού, που καταγράφεται τουλάχιστον σε Μεγάλο Κρανοβούνιο, Μέση, Παγούρια, Πελαγία, Αρίσβη, Διώνη Έβρενο, Κόσμιο, Πάμφορο και Στρύμη, όπου αναβιώνει τα τελευταία χρόνια από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Γυναικών.

«…βουλώνεις το στόμα σου με το αυγό, και θα τον ανοίξεις το Πάσχα με το πασχαλινό τ’ αυγό λόγω της Σαρακοστής» όπως καταγράφεται χαρακτηριστικά.

Λίγα τα Μασάλια

Παρότι τα μασάλια -στίχοι δηλαδή με σατιρικό ή και σεξουαλικό περιεχόμενο- έχουν μεγάλη προβολή τα τελευταία χρόνια, με αναβίωσή τους τόσο στις Καρναβαλικές εκδηλώσεις της Κομοτηνής όσο και στα ισνάφια της Ξυλαγανής, φαίνεται πως τουλάχιστον στις καταγραφές που έγιναν για το Κέντρο Λαϊκών δρωμένων, δεν τα θυμούνταν πολύ, εκτός από το Μεγάλο Κρανοβούνι, αλλά και στο Πάμφορο, όπου μάλιστα την τιμητική τους είχαν οι γυναίκες, με μασάλια που συγχωρούνταν «επειδή είναι Απόκριες».

Οι αποκριές των συναφιών

Την Καθαρά Δευτέρα, που γινόταν οι Απόκριες στα χωριά, σε κάποια από αυτά συμμετείχαν και οι επαγγελματίες. Το γνωστότερο είναι τα Ισνάφια στην Ξυλαγανή, αλλά ανάλογα έθιμα υπήρξαν τόσο στη Νέα Πέτρα, όσο και στο Νέο Σιδηροχώρι, όπου τα σνάφια γιόρταζαν, συγκεντρώνοντας και επισκέπτες από άλλα χωριά.

Αξίζει να σημειωθεί πως στο Νέο Σιδηροχώρι αναβιώνει ακόμα και σήμερα το έθιμο των Σεϊμένιδων και Πιτεράδων, στο οποίο έχουμε αναφερθεί εκτενώς και παλιότερα.

Καντήδες, Καλόγεροι και Μπέηδες

Κλείνοντας θα αναφερθούμε σε τρία έθιμα, τα οποία γινόταν σε τρεις διαφορετικούς οικισμούς και συνδέονται με την σπορά.

Στη Νέα Καλλίστη, το έθιμο που έρχεται από την Τουρκοκρατία, αφορά τον Καδή ή Καντή, που με την μπάμπω «νύφη» του και με τα παιδιά του, φοράνε ρούχα παλιά και μια καμπούρα στην πλάτη, γυρνάνε στο χωριό, κλέβουν κότες, αλεύρια και ό,τι μαζεύουν τα κάνουν πίτες, καταλήγοντας στην πλατεία όπου χορεύουν. Στο χωριό επίσης είχαν τους «γκαγκαβούζηδες», που ντυνόταν μαύροι και μουτζούρωναν τον κόσμο.

Στο τέλος που τελείωνε όλο το χωριό, έπρεπε να οργώσουνε για να πάει καλά η σοδειά, και σε ένα μέρος της πλατείας, «φέρνανε ένα αλέτρι, βάζανε αυτόν τον καντή να οργώσει, και του δένανε το πόδι με» ένα σκοινί. Την ώρα που πήγαινε να οργώσει, το τραβούσανε, έπεφτε κάτω, πήγαινε ο γιατρός, του έκανε ένεση, πάλι σηκωνότανε».

Στο Μεσοχώρι, μετά την πρώτη Κυριακή της Αποκριάς, τη Δευτέρα στο χωριό γινόταν το έθιμο του Καλόγερου. Ένας ντυνόταν βασιλιάς, ένας μουτζουρωνόταν, ένας γιατρός, ένας αξιωματικός και άλλοι ντύνονταν κορίτσια. Τα «κορίτσια» φορούσαν τις παραδοσιακές φορεσιές των μανάδων τους. Αυτός όλος ο «θίασος» γυρνούσε από σπίτι σε σπίτι.

Ο βασιλιάς ενδιαφερόταν «δήθεν» για το χωριό και έδινε ευχές, «να έχει καλό μπερεκέτι, να βγάλει καλό εισόδημα». Αν ήταν καλός ο Βασιλιάς, καλό εισόδημα θα έβγαζε. Ο «μαύρος» ή μουντζούρης, είχε μια σφούγγια (εργαλείο του σπιτικού φούρνου) και μάζευε τα κορίτσια να μη φύγουν.

Αφού τελείωναν το χωριό, μαζεύονταν στην πλατεία έπαιρναν το «βασιλιά» και έδεναν το πόδι του στο αλέτρι, και δύο παλικάρια τον τραβούν. Αν θα πέσει ο βασιλιάς κάτω θα είναι κακή χρονιά, αν δεν πέσει θα είναι καλή χρονιά.

Μετά έκαναν γλυκές πίτες με σουσάμι και με καρύδια, τις έκοβαν μικρά κομματάκια και κερνούσαν όλο τον κόσμο. Η πίτα μάλιστα είχε μέσα φλουρί, από το οποίο επιλεγόταν ο επόμενος Βασιλιάς.

Στα Άμφια υπήρχε το έθιμο του Μπέη: Το πρωί της ημέρας του καρναβαλιού αυτός που ήταν ο «Μπέης» ντυνόταν με ένα «καπέλο» από δέρμα και μαζί με το κορίτσι (άντρας με φούστα) πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι όσων συμμετείχαν.

Άλλοι ήταν ντυμένοι αρκουδιάρηδες, άλλοι γύφτισες, ενώ στο σπίτι του Μπέη ετοιμαζόταν φαγητά. Μετά γυρνούσαν με το αμάξι τελώντας μιμικές αρπαγές κοριτσιών, έκαναν τσιμπούσια στο χωριό κι ο κόσμος έτρεχε από πίσω τους. Το μεσημέρι όλοι σιγά – σιγά μαζευόταν στο σπίτι του αρχηγού (Μπέη), όπου υπήρχαν και τα φαγητά. Ωστόσο και ο καθένας από το σπίτι του έφτιαχναν «μαντηλάκια» με ζυμάρι. Το κάθε σπίτι πρόσφερε κρασί που μάζευε το κορίτσι-νύφη ενώ τα καρναβάλια φύλαγαν τον αρχηγό μήπως και πάρουν το καπέλο του, και του έβαζαν στο στόμα μια βέργα και στην άκρη ένα κολοκύθι με άχυρο και κάπνιζε, δήθεν για πίπα.

Στο σπίτι του αρχηγού τα μεταμφιεσμένα ζευγάρια τα έδεναν στον ζυγό, και έβγαζαν αλέτρι, μέχρι το σπίτι του μπέη, όπου έδεναν το πόδι του μ’ ένα σχοινί που το κρατούσε ο χήρος της καρναβαλικής ομάδας, ενώ ο Μπέης κρατούσε ένα κόσκινο με σπόρους, δήθεν πως έσπερνε και θα οργώσουν το αυλάκι, ενώ πότε πότε ο χήρος τραβούσε το σκοινί. Και εδώ δίνονταν πίτες, όπου μέσα υπήρχε νόμισμα με το οποίο επιλεγόταν ο Μπέης του επόμενου έτους.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.