Φλωρα Τρισταν: Η «ξεχασμενη» πρωτοπορος που ενωσε τον φεμινισμο με την κοινωνικη χειραφετηση

Σε μια εποχή όπου η συζήτηση γύρω από τα δικαιώματα των γυναικών και την κοινωνική δικαιοσύνη επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, η μορφή της Φλώρας Τριστάν αποκτά νέα επικαιρότητα. Παρότι το όνομά της παραμένει σχετικά άγνωστο στο ευρύ κοινό, υπήρξε μία από τις πιο τολμηρές και διορατικές στοχάστριες του 19ου αιώνα, συνδέοντας για πρώτη φορά τον αγώνα για τη γυναικεία χειραφέτηση με τη συνολική απελευθέρωση της εργατικής τάξης.

Ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Σπύρος Μαρκέτος, με τη μετάφραση του βιβλίου της Φλώρας Τριστάν «Στις πηγές του φεμινισμού και του σοσιαλισμού», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μπαρμπουνάκη, επιχειρεί στα καθ’ ημάς να θυμίσει τη συμβολή της.

Το βιβλίο πρόκειται να παρουσιαστεί σήμερα, Σάββατο 21 Μαρτίου και ώρα 19.00 στο Cafe-Bar ΟΧΤΩ. Λίγο πριν την παρουσίαση, ο κ. Μαρκέτος φιλοξενήθηκε στη συχνότητα του «Ράδιο Παρατηρητής», μιλώντας για το έργο και τη σκέψη της «ξεχασμένης» αυτής πρωτοπόρου, φωτίζοντας πτυχές της ζωής της που παραμένουν άγνωστες αλλά και τη διαχρονική σημασία των ιδεών της. Μέσα από τη συζήτηση αναδεικνύεται όχι μόνο η ιστορική της συμβολή, αλλά και το πώς το παράδειγμά της μπορεί να εμπνεύσει τους σύγχρονους κοινωνικούς αγώνες.

Σπύρος Μαρκέτος όμως αναλυτικά…

ΠτΘ: Η Φλώρα Τριστάν νομίζω ότι δεν κατέχει εκείνο το μερίδιο αναγνώρισης το οποίο θα άξιζε στην πορεία και στο έργο της.

Σπ.Μ.: Είναι αληθές. Στην Ελλάδα δεν έχουν εκδοθεί άλλα βιβλία της. Στην Δυτική Ευρώπη και στην Ανατολική Ευρώπη όμως ήταν γνωστή από την δεκαετία του 70. Εγώ είχε τύχει, όταν ήμουν φοιτητής στην Αγγλία την δεκαετία του 70, να πέσω πάνω στο βιβλίο που μετέφρασα. Πρόκειται για ένα φεμινιστικό υλικό εκείνης της εποχής και μου είχε κάνει τεράστια εντύπωση και ήθελα σε όλη μου τη ζωή να το μεταφράσω στα ελληνικά. Τον καιρό της πανδημίας βρήκαμε και τον χρόνο και την άνεση.

Τα διορατικά κείμενα της Φλώρας Τριστάν

ΠτΘ: Να πούμε ότι είναι ένα πολυσέλιδο βιβλίο το οποίο εμπεριέχει μία σειρά κειμένων, έτσι δεν είναι;

Σπ.Μ.: Έτσι ακριβώς είναι. Έχει και το βασικό της έργο όπου περιγράφει την φυγή της στο Περού, όπου έχει κεντρική πολιτική θέση ο αδελφός του πατέρα της, ο θείος της. Ο πατέρας της έχει πεθάνει στο μεταξύ και αυτή προσπαθεί να πάει να πάρει μια κληρονομιά τεράστια από εκεί την οποία ο θείος δεν της δίνει. Περιγράφει λοιπόν το ταξίδι, το οποίο γίνεται με ιστιοφόρο από το Μπορντώ, πλέοντας το ακρωτήριο στην άκρη της Παταγονίας και ξανά ανεβαίνοντας μετά από την Χιλή και φτάνοντας στο Περού. Μετά περιγράφει και το πώς περνάει την έρημο για να φτάσει στην πόλη όπου ήταν ο θείος της και περιγράφει και τον κόσμο εκεί. Δηλαδή περιγράφει τους δουλοκτήτες, τα μοναστήρια τις μάχες, γιατί ταυτόχρονα το Περού βρίσκεται και σε μια κατάσταση πολέμου μεταξύ διαφόρων πολέμαρχων. Περιγράφει τη θέση των γυναικών και εκεί και την ζωή της στους κύκλους της αριστοκρατίας όπου μπορεί να έχει μια εποπτεία της πολιτικής ζωής εκεί πέρα.

Επίσης, σκέφτηκα και έβαλα ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο από ένα άλλο βιβλίο της που λέγεται Περίπατοι στο Λονδίνο, όπου για πρώτη φορά περιγράφει πριν από τον Ένγκελς τη φρικτή κατάσταση στην οποία ζουν οι Άγγλοι προλετάριοι. Το κείμενο είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον, γιατί αναφέρεται και στη δική μας περιοχή, στη Μαύρη Θάλασσα, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στο πώς αναπτύσσεται το βρετανικό εμπόριο εκεί πέρα σε αντίθεση με τη Ρωσία. Αυτό είναι ένα από τα καταστατικά κείμενα του αντι-ιμπεριαλισμού θα λέγαμε σήμερα, που δεν υπάρχει εκείνη την εποχή ούτε ο όρος ούτε η έννοια του ιμπεριαλισμού.

Και το άλλο που αποφάσισα να συμπεριλάβω ήταν η Εργατική Ένωση, που είναι ένα καταστατικό κείμενο της ιστορίας της Αριστεράς. Γιατί σ’ αυτό η Τριστάν όχι μόνο έχει μία πρόταση για το πώς θα πρέπει να οργανωθεί η εργατική τάξη, αλλά για πρώτη φορά διατυπώνει συγκροτημένα δύο βασικές ιδέες που στη συνέχεια οικειοποιείται η Αριστερά, την ιδέα της πάλης των τάξεων και την ιδέα αυτού που λέμε σήμερα προλεταριακού διεθνισμού. Σήμερα νομίζουμε ότι ο Μαρξ ήτανε και ο Έγκελς ήταν οι πρώτοι που τα είχανε πει αυτά, αλλά η αλήθεια είναι ότι αυτές τις ιδέες τις είχε πει πριν από αυτούς η Φλώρα Τριστάν, στην οποία βεβαίως και αυτοί θαύμαζαν και υπερασπίζονταν σε διάφορες ευκαιρίες.

Η χειραφέτηση των γυναικών ως προϋπόθεση κοινωνικής αλλαγής

ΠτΘ: Είναι βέβαια και μια γυναίκα που υποστήριξε ανάμεσα στα άλλα πως η χειραφέτηση της εργατικής τάξης δεν θα μπορούσε να καταστεί εφικτή εάν πρώτα δεν προηγούνταν η χειραφέτηση του γυναικείου φύλου.

Σπ.Μ.: Ή αν δεν γινόταν μαζί τουλάχιστον θα έπρεπε να γίνουν παράλληλα αυτά. Και είναι πολύ εντυπωσιακό ότι εκείνη την εποχή μιλούσε πάντα χωριστά οι εργάτες και εργάτριες, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες, κάτι το οποίο εμείς το έχουμε κάνει πολύ πρόσφατα, εδώ και κάποιες δεκαετίες. Αυτή το είχε καθιερώσει. Μετά αυτό διαγράφηκε και επανήλθε μετά το τρίτο κύμα του φεμινισμού τη δεκαετία του 70 και στην Ελλάδα από το 90 και μετά.

ΠτΘ: Επίσης αξιοθαύμαστο είναι ότι η γυναίκα έβρισκε τη δύναμη και στεκόταν απέναντι σε άντρες συνομιλητές, που υποτιμούσαν και το γυναικείο ζήτημα, αλλά και τα λεγόμενα της ίδιας σε σχέση με τον σοσιαλισμό.

Σπ.Μ.: Έτσι ακριβώς, γιατί η Τριστάν έκανε πράξη αυτό το οποίο πίστευε. Δηλαδή ότι η ίδια δεν ήταν κατώτερη από κανέναν άντρα ως γυναίκα, το οποίο όμως ήταν η νόρμα της εποχής. Αυτό το έκανε όχι μόνο με τα γραπτά της και με τις πράξεις της. Αρνήθηκε να πει ότι τα πράγματα που συμβαίνουν είναι καλά ή ότι οι άντρες ξέρουν καλύτερα. Και διεκδίκησε. Κινήθηκε ως ίση και πέτυχε να της αναγνωριστεί αυτό όσο ζούσε, αλλά στην συνέχεια παραγκωνίστηκε, όταν δεν υπήρχε κανένας να υπερασπιστεί τη μνήμη της. Γενικότερα υπήρξε μετέπειτα μια στροφή στο εργατικό κίνημα να αποκλείσει αυτούς που θεωρούνταν λιγότερο έγκυροι, δηλαδή τις γυναίκες και τους λαούς των αποικιών, τους σκλάβους. Όλους αυτούς με τους οποίους ήταν μαζί στην αρχή. Όταν επιχείρησε να γίνει πιο mainstream και ευπρεπές το εργατικό κίνημα, αυτούς τους άφησε στην άκρη και προσπάθησε να προσαρμοστεί στις νόρμες της αστικής κοινωνίας, οι οποίες φυσικά ήταν πολύ πιο συντηρητικές, μισογύνηδες κτλ.

Μια ζωή γεμάτη συγκρούσεις και προσωπικό κόστος

ΠτΘ: Μου φάνηκε εντυπωσιακό επίσης το γεγονός ότι εκείνη την εποχή κατάφερε να πάρει διαζύγιο από τον άντρα της και είχε και μια απόπειρα δολοφονίας σε βάρος της.

Σπ.Μ.: Ο άντρας της δεν δέχτηκε ποτέ αυτό το διαζύγιο και πέρασε τη ζωή του στη συνέχεια μισώντας την και κάνοντας ότι μπορούσε για να την καταστρέψει. Έτσι στήθηκε έξω από το σπίτι της και την πυροβόλησε εξ επαφής. Αυτή επί αρκετό καιρό ήταν έτοιμη να πεθάνει. Γλίτωσε όμως. Θεωρήθηκε θαύμα ότι επέζησε. Και έτσι έγινε και γνωστή σε όλη την Γαλλία μετά από αυτή την ιστορία. Και όταν στη συνέχεια ήρθε η ώρα της δίκης, πριν από την δίκη αυτή. Δημόσια ζήτησε να μην επιβληθεί η θανατική ποινή στον άντρα της, μολονότι εκείνος τη μισούσε. Και αυτό γιατί μία άλλη υπόθεση για την οποία αγωνίστηκε πάρα πολύ ήταν η κατάργηση της θανατικής ποινής. Και το έκανε αυτό πράξη στην προσωπική της ζωή. Ένα στοιχεία που έχει ενδιαφέρον εδώ είναι ότι και ο άντρας της κινούταν στους Ριζοσπαστικούς κύκλους της εποχής. Αλλά φυσικά ήταν βαθιά μισογύνης. Και όταν η Τριστάν πήρε την επιμέλεια των παιδιών, αυτός έκανε τα πάντα για την καταστρέψει. Και όχι μόνο αυτό, αλλά υπάρχουν αποδείξεις ότι κακοποιούσε και την κόρη τους, την Αλίνα. Και αυτό μάλλον το δέχτηκε το δικαστήριο και γι’ αυτό βεβαίως ενέκρινε το διαζύγιο.

Τι μας διδάσκει σήμερα η Φλώρα Τριστάν

ΠτΘ: Κύριε Μαρκέτε, τι έρχεται να μας διδάξει σήμερα η Φλώρα Τριστάν;

Σπ.Μ.: Η πατριαρχία παραμένει ζωντανή και όσο οι ίδιες οι γυναίκες δεν οργανώνονται, -γιατί δεν είναι θέμα απλώς να την παραμερίσουμε στην προσωπική μας ζωή- όσο δεν διεκδικούν συγκροτημένα την κατάργηση της πατριαρχίας, όχι μόνο νομικά αλλά και ως κοινωνική νόρμα τότε κάθε νομική πρόοδος θα είναι παροδική, όπως είδαμε το ίδιο και με τα εργατικά δικαιώματα. Τη δεκαετία του 70 καρποφόρησαν αγώνες πολύ περισσότερων δεκαετιών και βελτιώθηκε η θέση των εργατών νομικά και μετά το 2010 όλα αυτά καταστράφηκαν και ακυρώθηκαν κατακτήσεις ενός αιώνα. Οπότε αν δεν αλλάξεις την κοινωνική δομή κάθε κατάκτηση δεν μπορεί παρά να είναι προσωρινή. Αν το βλέπεις αποκλειστικά με όρους ατομικούς, τότε προφανώς προσπαθείς εσύ να τη βγάλεις καλύτερα, αλλά αν αισθάνεσαι ότι μετέχει σε κάτι ευρύτερο, τότε προφανώς αγωνίζεσαι με μία μεγαλύτερη προοπτική. Αλλά αυτό είναι κάτι που σήμερα αποθαρρύνεται πολύ συστηματικά στη δική μας ζωή.

Μπορεί ένα βιβλίο να εμπνεύσει τις νέες γενιές;

ΠτΘ: Το βιβλίο αυτό μπορεί να συμβάλει στη συλλογική διεκδίκηση και κινητοποίηση των γυναικών;

Σπ.Μ.: Νομίζω ότι μπορεί να βοηθήσει. Αλλά πέρα από αυτό δίνω αυτό το βιβλίο σε μαθήματα που διδάσκω στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο και μου κάνει μεγάλη εντύπωση το πόσο αγγίζει τα νέα παιδιά τα οποία έχουν ξεμάθει να διαβάζουν βιβλία. Αλλά επειδή αυτό πρέπει να το διαβάσουν για τις εξετάσεις, κάθονται και τα διαβάζουν και μετά λένε πως τους άρεσε πολύ. Αυτό που τους αρέσει νομίζω πως είναι ότι τους βοηθάει να δούνε την ιστορικότητα της ύπαρξής τους και το πως αυτό που ζούνε θα μπορούσε να είναι πολύ διαφορετικό. Τους δείχνει έναν κόσμο διαφορετικό από τον δικό τους, από τη σκοπιά μιας γυναίκας που είχε ευαισθησίες πολύ σύγχρονες.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.