Ενας Ελληνας στον κοσμο του Ισλαμ μοιραζεται στιγμες της αθεατης Αιγυπτου

Την όχι και τόσο μακρινή δεκαετία του 1990, ο κ. Μανώλης Μαραγκούλης έμελλε να λάβει μια απόφαση που καθόρισε τον ρου της ζωής του και έγινε ο λόγος για να τον ταυτίζουμε με την Αίγυπτο και τον εκεί απόδημο ελληνισμό. Από το 1993 εγκαταστάθηκε στο Κάιρο, όπου δίδαξε ελληνικά στο πανεπιστήμιο του Al-Azhar, ενώ μερικά χρόνια αργότερα μετέβη στην Αλεξάνδρεια, όπου και έζησε από το 1999-2000 και από το 2008-2014. Η μακρόχρονη αυτή διαμονή του στη χώρα του Νείλου, που συνοδεύτηκε από σημαντική προσφορά στα ελληνικά γράμματα και τον πολιτισμό, τόσο μέσω της ακαδημαϊκής του δράσης, όσο και από τη θέση που κατείχε ως διευθυντής του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και της Οικίας-Μουσείου Καβάφη, και της συνεργασίας του με τον Κωστή Μοσκώφ, στην οργάνωση πολιτιστικής διπλωματίας στην Αίγυπτο (1993-1998), καθώς και η ροπή του για έρευνα και ανακάλυψη τής εκεί ανθρωπογεωγραφίας, του απέδωσαν τον μανδύα του «προνομιακού μεσολαβητή», όπως τον χαρακτηρίζει ο κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης. Υπήρξε, έτσι, ένας άγρυπνος παρατηρητής των ανθρώπων και της εκεί κοινωνίας, ένας ενεργός κρίκος μιας αδιάρρηκτης αλυσίδας πνευματικών ανταλλαγών.

Ο κ. Μανώλης Μαραγκούλης, με την πολυπρισματική παρατηρητικότητα και την ακραιφνή ευαισθησία προς το πολυσύνθετο της ανθρώπινης προσωπικότητας, βρίσκεται πλέον στην Ελλάδα και συνεχίζει τη δημιουργική του ενασχόληση, επιχειρώντας να «μετακενώσει» βιώματα και εικόνες από τότε που ο Νείλος «διέρρεε» την καθημερινότητά του, παρουσιάζοντας στο ευρύ κοινό πρωτότυπες και μυσταγωγικές φωτογραφίες του, σε ατομικές και συλλογικές εκθέσεις.

Εκτός όμως από τις εκθέσεις, πριν λίγες ημέρες κυκλοφόρησε το Φωτογραφικό του Λεύκωμα με τίτλο «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης), σε επιμέλεια Ευδοξίας Ράδη, ψηφιακή αναπαραγωγή φωτογραφιών Στέργιου Καράβατου και σχεδιασμό έκδοσης Θωμά Γκινούδη. Πρόκειται για έναν οπτικό διάλογο με τις μορφές, τα βλέμματα, τις κινήσεις και τις σιωπές των ανθρώπων που συμμετείχαν, «εν αγνοία» τους, σε ένα παγκόσμιο και διαχρονικό «πανηγύρι». Μέσα από περισσότερες από εξήντα φωτογραφίες –ορισμένες δημοσιευμένες στο παρελθόν κι άλλες πρωτοεμφανιζόμενες–, ο αναγνώστης καλείται να εισέλθει σε έναν κόσμο αλλιώτικο, ζεστό, πολύχρωμο, μαγευτικά ετερόκλητο και να προσπαθήσει να «ψηλαφίσει» συναισθήματα και εκφράσεις.

Οι φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στο Λεύκωμα χρονολογούνται την περίοδο 1996-2000 και είναι, ως επί το πλείστον, στιγμιότυπα από τη «συμμετοχή» του κ. Μαραγκούλη σε εορτασμούς των γενεθλίων του προφήτη Μωάμεθ, σε τζαμιά του Καΐρου, της Αλεξάνδρειας και της Τάντας. Σε αυτές τις θρησκευτικές τελετές, που πλαισιώνονται από λαϊκά πανηγύρια και αθέατες τελετουργίες, ο φακός του κ. Μαραγκούλη καταγράφει όχι το φολκλορικό ή το εξωτικό, αλλά το ειλικρινές και το άμεσο: την έκφραση της πίστης ως κοινωνικό γεγονός, ως λαϊκή συμμετοχή, ως συλλογικό βίωμα, που ξεπερνά τα όρια των θρησκειών και προσεγγίζει την καθολική ανθρώπινη ανάγκη για γιορτή και μυσταγωγία.

Το Λεύκωμα συνοδεύεται, επίσης, από εισαγωγικά κείμενα, τα οποία δεν εξυπηρετούν μόνον πληροφοριακούς στόχους, αλλά λειτουργούν και ως «πύλες εισόδου» στην ιδιαίτερη φωτογραφική ματιά του κ. Μαραγκούλη. Ο ίδιος ο δημιουργός κάνει την αρχή, με κείμενό του, ενώ ακολουθούν ο συγγραφέας και στιχουργός κ. Θωμάς Κοροβίνης, η Καθηγήτρια Ισλαμικών Σπουδών του ΑΠΘ κ. Αγγελική Ζιάκα και ο επιμελητής του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, οι οποίοι φωτίζουν διαφορετικές πτυχές του δημιουργού, του έργου του και του πολιτισμικού πλαισίου.

Ας παρασυρθούμε, λοιπόν, σε έναν κόσμο αλλοτινό, στον «Κόσμο σαν πανηγύρι».

Μανώλης Μαραγκούλης, «Ένα πρωτοφανέρωτο κάθε φορά ταξίδι μέθεξης σε τόπους και ανθρώπους που ήταν αόρατοι στον ξένο»

Στις πρώτες σελίδες του Λευκώματος, μας καλωσορίζει ο ίδιος ο δημιουργός, ο κ. Μανώλης Μαραγκούλης, σχολιάζοντας: «Από τη φαραωνική εποχή, οι Αιγύπτιοι συνήθιζαν να λατρεύουν με λαμπρές γιορτές τους Θεούς τους, ενώ στη συνέχεια τιμές αποδίδονται στην Παναγία και τους Αγί­ους κατά τη χριστιανική περίοδο, κάτι που εξακολουθεί να γίνεται ως τα σήμερα από τους Κόπτες χριστιανούς. Συνάμα, μέσα από συνέχειες, ασυνέχειες και ρήξεις με κλη­ρονομημένες μακραίωνες παραδόσεις, οι ακόλουθοι των Σούφι της Αιγύπτου γιορτάζουν με πανηγυρισμούς, ως τις μέρες μας, τη μνήμη ιερών προσώπων του Ισλάμ.

Με ευνόησε η τύχη να μοιραστώ μαζί τους τις μαγευτικές, πολύχρωμες, πολύβουες λαϊάλι αλ κιμπίρα (μεγάλες νύχτες) των μαουάλεντ (πανηγυριών) σε ιστορικά τζαμιά του Καΐρου, της Αλεξάνδρειας και της Τάντας, που απουσιάζουν από τα συνήθη τουριστικά αξιοθέατα. Ένα πρωτοφανέρωτο κάθε φορά ταξίδι μέθεξης σε τόπους και ανθρώπους που ήταν αόρατοι στον ξένο, ακόμη και σε κάποιον που ζούσε για καιρό στην Αίγυπτο. Ευγνωμονώ τους οργανωτές, τους λαϊκούς ανθρώπους, τους μουσικούς και τους πανη­γυριώτες που με φιλοξένησαν, επιτρέποντάς με να αποτυπώσω τις μορφές και τις λα­τρευτικές εκδηλώσεις τους.

Μέρος του φωτογραφικού υλικού παρουσιάστηκε κατά καιρούς σε ατομικές ή ομαδι­κές εκθέσεις τόσο στην Αίγυπτο, όσο και εδώ. Ωστόσο, είκοσι τρία φωτογραφικά κάδρα ήταν ξεχασμένα για χρόνια σε αποθηκευτικό χώρο. Πριν από δύο περίπου χρόνια ο φίλος Γιώργος Παπαζώης με παρότρυνε να τα εκθέσω στο ιστορικό μπαρ της Θεσσαλονίκης “Defacto”. Με αφορμή εκείνη την παρουσίαση ωρίμασε μέσα μου η επιθυμία το φωτο­γραφικό αυτό αρχείο να πάρει τη μορφή εντύπου».

Θωμάς Κοροβίνης, «Οι φωτογραφίες – ποιήματα του Μανώλη Μαραγκούλη δημιουργούν ένα δικό του καλ­λιτεχνικό “θαύμα”»

Στη συνέχεια, η συγγραφική μαεστρία του κ. Θωμά Κοροβίνη πυροδοτείται από το φωτογραφικό αρχείο του κ. Μαραγκούλη: «O φίλος καλλιτέχνης Μανώλης Μαραγκούλης μας κάνει δώρο μια συλλογή φωτο­γραφιών σπάνιας ευαισθησίας και πραγματολογικής αξίας. Πώς να “διαβάσει” κανείς τέτοια αυθεντικά κομμάτια σπαρταριστής και μαζί μυστικής ζωής, όπως αποτυπώνονται στις εκφράσεις των προσώπων; Χορογραφίες πάθους και στάσιμα από­κρυφων και αιματοβαμμένων βίων αγίων και καθαρμάτων, ανάγλυφος, χειροπιαστός θαρ­ρείς, ο πόνος γενεών και γενεών των προγόνων τους, όλα όσα συνθέτουν τη μη αναγνωσμένη ακόμη ταυτότητα μιας απίστευτα μεγάλης σε όλα τα πεδία του επιστητού χώρας, μπορούν να συναντηθούν μέσα από δρόμους ανεξιχνίαστους εδώ: η Αίγυπτος των ζωόμορφων θεοτήτων και των φαραωνικών πυραμίδων, των νειλοχωρίων και των φελάχων, των Κοπτών και των μουσουλμάνων, των ουρανομήκων μιναρέδων και του θεοβάδιστου όρους Σινά, του μυστικού Ισλάμ και των ταφοδίαιτων παριών, το Μισίρι των περιηγητών της Δύσης και των εξωτικών λαϊκών μας τραγουδιών, σπαράγματα επιβιω­μάτων αιώνων και αιώνων συμπυκνωμένης φανερής και “κρυμμένης” ζωής. Οι φωτογραφίες – ποιήματα του Μανώλη Μαραγκούλη δημιουργούν ένα δικό του καλ­λιτεχνικό “θαύμα”, συντελώντας στην επαναθαυματοποίηση ενός κόσμου, σαν τον σημε­ρινό, τον δικό μας, που κάθε βήμα του, φευ, οδηγεί, στην απομάγευση των πάντων».

Αγγελική Ζιάκα, «Μας μεταφέρει το βίωμα και την άρρητη εμπειρία των απλών και καθημε­ρινών ανθρώπων της Αιγύπτου»

Από την άλλη, η κ. Αγγελική Ζιάκα, περισσότερο «εμβαπτισμένη» στον κόσμο του Ισλάμ, διερωτάται: «Πώς μπορεί να περιγραφεί στο τυπωμένο φωτογραφικό χαρτί το βίωμα της άφατης εμπειρίας; Εμπειρίας σύγχρονης, που βυθίζεται σε παρελθόντες αιώνες, με μια ατέρμονη επανάληψη του συλλογικού βιώματος διαμέσου της τέλεσης των θρη­σκευτικών εορταστικών κύκλων. Κύκλων που αγκαλιάζουν και αγκαλιάζονται από την αν­θρώπινη ύπαρξη, η οποία ζει μοναδικά τα θρησκευτικά δρώμενα και αφήνεται στους εορτασμούς τους με τρόπο προσωπικό, ρυθμό τελετουργικό, δονήσεις σωματικές και καρ­διακές, που μπορούν να ιδωθούν ως παλμοί της πανανθρώπινης επιτελεστικής εμπειρίας. H απαρχή τoυ αέναου εορταστικού κύκλου των θρησκειών εκφράζεται στη λαϊκή θρη­σκευτικότητα με ποικίλους τρόπους και, εν μέρει, αδέσμευτους από το νομοκανονικό και δογματικό πλαίσιο των επίσημων και καθιερωμένων με ακρίβεια θρησκευτικών κανόνων και επιταγών.

Κατά την πολύχρονη διαμονή του στην Αίγυπτο αφέθηκε στον παλμό της Ανατολής και των ανθρώπων της, όπου, παρά τις δυσκολίες, την ακραία φτώχεια και τις οριακές πολιτικές ισορροπίες, μαγεύει ακόμη την έσω χώρα των ανθρώπων με αυτό που φέρει ανά τους αιώνες, μετουσιώνοντας το αρχέγονο σε ορατό και αισθητό σημείο αναφοράς. Με τις φωτογραφίες του μας μεταφέρει το βίωμα και την άρρητη εμπειρία των απλών και καθημε­ρινών ανθρώπων της Αιγύπτου, κατά τους εορτασμούς των Γενεθλίων του Προφήτη του Ισλάμ, του Μωάμεθ. To βλέμμα του μας παρασύρει στις δονήσεις αυτής της πανάρχαιας “Μητέρας”, που τρέφει, κοιμίζει και ξυπνά εκατομμύρια ανθρώπων έως σήμερα. Η Αίγυ­πτος, απλόχερα χορτασμένη από τα δώρα των πολιτισμών και των θρησκειών, των γραμ­μάτων και των τεχνών, προσφέρει χώρο συμβίωσης αιώνων σε μουσουλμάνους, χριστιανούς και εβραίους».

Ηρακλής Παπαϊωάννου, «Η αφήγηση της έκδοσης δοκιμάζει να αποδώσει τα δρώμενα μέσα από μια ζωηρή εναλλαγή ανάμεσα σε εικόνες στατικές και άλλες που υποδηλώνουν μετάβαση»

Ο κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου ολοκληρώνει την ενότητα των εισαγωγικών κειμένων, σημειώνοντας: «Είναι τελικά εύκολο για τον θεατή να γίνει εξ αποστάσεως κοινωνός όσων εκτυλίσ­σονται εδώ μπροστά από τον φακό; Μπορεί να διασχίσει την απόσταση κατανοώντας τη θρησκευτική και κοινωνική διαφορετικότητα που του κοινοποιείται; Μπορεί ακόμη η φω­τογραφία να δείξει πραγματικά το στοιχείο της έκστασης απουσία της κίνησης, της μου­σικής, του ρυθμού; Αντιμέτωπη με τέτοια ερωτήματα, η αφήγηση της έκδοσης δοκιμάζει να αποδώσει τα δρώμενα μέσα από μια ζωηρή εναλλαγή ανάμεσα σε εικόνες στατικές και άλλες που υποδηλώνουν μετάβαση· ακόμη με πλάνα ενίοτε ακατάστατα αλλά αυθόρ­μητα και νευρώδη· με βλέμματα γεμάτα ένταση που αναζητούν την υπέρβαση του χθό­νιου, το φευγαλέο άγγιγμα του ουράνιου […] Αξιοποι­ώντας ένα αμιγώς νεωτερικό μέσο όπως η φωτογραφία και σκύβοντας πάνω από τις λαϊκές, αστικές γειτονιές της Αιγύπτου, ο Μαραγκούλης μοιάζει να ταλαντεύεται ξανά ανάμεσα σε δυο κόσμους. Αισθάνεται κανείς όμως, διατρέχοντας τις σελίδες του βιβλίου, πως ο δημιουργός των εικόνων γέρνει αυθόρμητα προς τον “κόσμο σαν πανηγύρι”: σαν εκδήλωση δηλαδή υπαρξιακή και συλλογική που τανύζεται προς το μη πεπερασμένο, που σμίγει πρόσκαιρα τη γη με τον ουρανό, απέναντι στην εγκεφαλική πρόσληψή του που επιχειρεί να κατανοήσει κατακερματίζοντας και ταξινομώντας».

Μέσα από αυτό το Φωτογραφικό Λεύκωμα, ο κ. Μαραγκούλης μάς καλεί όχι απλώς να απολαύσουμε μερικές φωτογραφίες, αλλά να συμμετέχουμε σε μια τελετουργία αισθήσεων. Μας προσφέρει εικόνες άφιλτρες, απαλλαγμένες από την εξωραϊστική λογική του τουρισμού. Μας παρουσιάζει την «αθέατη Αίγυπτο», εκείνη που υπάρχει πίσω από τα posts και τις αναρτήσεις στα sites και τα social media, στις γωνιές των θρησκευτικών εορτασμών, όπου οι άνθρωποι απολαμβάνουν τη ζωή έξω από τα στεγανά της καθημερινότητας.

«Ο κόσμος σαν πανηγύρι» είναι, τελικά, ένα κάλεσμα. Είναι μια πρόσκληση να δούμε τον κόσμο μέσα από το βλέμμα της αποδοχής, της περιέργειας, της ειλικρινούς επαφής. Μια μυσταγωγική εμπειρία, που δεν τελειώνει με την τελευταία σελίδα του Λευκώματος, αλλά συνεχίζει να πάλλεται μέσα μας.

—Μπορείτε να βρείτε το Φωτογραφικό Λεύκωμα του Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» στο www.paratiritisbooks.gr και στα βιβλιοπωλεία.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.