Αντιμετωποι με τα προσωπεια της ζωης

«Σκαρφαλώνοντας λέξεις»

Η υπόθεση του βιβλίου του Φώτη Δούσου «Τέλεση» έχει ως εξής: ένα νεαρός ηθοποιός πραγματοποιεί το όνειρό του και καταφέρνει να πάρει μέρος σε μια πολύ σημαντική θεατρική παραγωγή με τον «Οθέλο» του Σαίξπηρ, εξασφαλίζοντας τον ρόλο του Ιάγου. Τα πράγματα όμως ζορίζουν, καθώς πρέπει, κατά τη διάρκεια της παράστασης, να φορά μια θεατρική μάσκα. Αυτό τον δυσκολεύει φοβερά και αδυνατεί να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις του ρόλου. Τότε, αποφασίζει εντελώς παρορμητικά να κολλήσει τη μάσκα στο πρόσωπό του, για να μπει στο πετσί του ρόλου, πιστεύοντας ότι αυτή σε μια-δυο μέρες θα ξεκολλήσει. Ωστόσο, η μάσκα δεν πέφτει, κι εκείνος, ενώ κερδίζει σε δραματουργική ικανότητα, με τον καιρό γίνεται ένας άλλος, κάποιος που η μάσκα τού υποδεικνύει να γίνει…

Καθώς ψάχνω τα πολυσήμαντα νοήματα του βιβλίου, όλα όσα ο Φώτης Δούσος ήθελε να επικοινωνήσει, έκανα μια μικρή έρευνα για τον τρόπο που η λογοτεχνία χειρίστηκε το θέμα της μάσκας, παίρνοντας αφορμή από αυτό που ο ίδιος ο ήρωας του βιβλίου μας λέει:

«Ήμουν μέρος μιας παράδοσης μασκοφόρων ηρώων. Μιας γραμμής που εκτεινόταν στους αιώνες. Ξεκινούσε από τον Θέσπη, […] και έφτανε μέχρι τον Μπάτμαν, τον Σπάιντερμαν, ακόμα και τον Τζιμ Κάρεϋ στην ταινία η “Μάσκα”. Ήρωες που κάλυπταν το πρόσωπό τους, σβήνανε την προσωπικότητά τους για να αφήσουν να βγει κάτι βαθύτερο, κάτι γενναιότερο, κάτι σπουδαιότερο από τους ίδιους. Ένιωθα ότι είμαι ο τελευταίος κρίκος σε μια αλυσίδα από αρχέτυπα».

Κι έτσι άρχισα να αναρωτιέμαι πώς η παγκόσμια λογοτεχνία αντιμετώπισε το θέμα της μάσκας, που είναι και ένας από τους άξονες του βιβλίου του Δούσου. Θα σας αναφέρω μερικά μόνο από τα έργα που η χρήση της μάσκας και η επίδρασή της στον ήρωα είναι η κεντρική ιδέα του έργου: «Ο άνθρωπος με τη σιδερένια μάσκα» του Αλέξανδρου Δουμά,  «Το Φάντασμα της Όπερας» του Γκαστόν Λερού, «Το νησί του Δρ. Μορώ» του Χ. Τζ. Γουέλς, «Ο άνθρωπος που γελά» του Βίκτωρ Ουγκώ, «Ο άνθρωπος ελέφαντας» του Μπέρναρντ Πόμερανς, “The Devil’s Mask” του Κρίστοφερ Φάουλερ. Σ’ αυτά οι ήρωες φορούν προσωπεία-μάσκες, για να κρύψουν ένα φυσικό τους ελάττωμα (τέτοιο είχε και ο ήρωας του Φώτη Δούσου) και κάποια στιγμή η μάσκα γίνεται δεύτερη φύση τους.

Υπάρχουν βέβαια και έργα στα οποία οι ήρωες δεν φοράνε κυριολεκτικά μάσκα, αλλά ένα «προσωπείο» που αποκρύπτει τον πραγματικό τους εαυτό. Μερικά από αυτού του είδους τα έργα είναι ο «Φάουστ» του Γκαίτε, «Ο Κόμης Μοντεχρίστο» του Αλέξανδρου Δουμά, ή «Ο Ξένος» του Αλμπέρ Καμί. Η ταύτιση του ήρωα με τη μάσκα εμφανίζεται ως ένα επαναλαμβανόμενο λογοτεχνικό μοτίβο. Κι όλα τους μοιράζονται την κοινή θεματική της μάσκας ως εργαλείου απόκρυψης, το οποίο όμως σταδιακά περιέχει την ταυτότητα του χαρακτήρα, μέχρι που η μάσκα και το πρόσωπο γίνονται ένα.

Το ίδιο θαρρώ πως συμβαίνει και στον Άρη, τον ήρωα της «Τέλεσης»· η μάσκα που στην αρχή τον βολεύει και τον βοηθά, όσο περνά ο καιρός τον εγκλωβίζει και του αφαιρεί κάθε ικμάδα προσωπικής ελευθερίας και αλήθειας. Ο Άρης χάνει την πραγματική του ταυτότητα. Και το γενικότερο ερώτημα που τίθεται και στην «Τέλεση», αλλά και σε όλα τα άλλα έργα είναι, κατά τη γνώμη μου, πόσα προσωπεία υιοθετούμε και «φοράμε» όλοι μας στη σύγχρονη κοινωνία; Πόσο εγκλωβιζόμαστε μέσα σε μάσκες, προκειμένου να κερδίσουμε την εκτίμηση και την αποδοχή των άλλων ή να πετύχουμε τους στόχους μας και τις κοινωνικές μας προσδοκίες;

Εκτός από τη μάσκα ως λογοτεχνικό εύρημα, ενδιαφέρον έχει και ο τόπος που επιλέγει για να διαδραματιστούν τα γεγονότα. Έτσι, το θέατρο γίνεται ακόμα μια φορά τόπος αναφοράς στη λογοτεχνία. Ίσως, ο χώρος του θεάτρου να είναι για πολλούς λόγους το πιο κατάλληλο σκηνικό, για να διαδραματιστεί ένα τέτοιας θεματικής έργο. Εξάλλου, στον Δούσο ο χώρος είναι πολύ οικείος, αφού έχει κάνει σπουδές θεατρολογίας, υπήρξε βοηθός σκηνοθέτη, θεατρικός παραγωγός κι από το 2009 είχε τη δική του θεατρική ομάδα και εταιρεία παραγωγής παραστάσεων για παιδιά κι ενήλικες. Η γνώση αυτή του δίνει πλεονέκτημα; Όχι. Ο Δούσος δεν επιχειρεί τη σιγουριά που θα του εξασφάλιζε η αυθεντία στον χώρο. Θαρρώ πως η τελική επιλογή του τόπου στο έργο είναι η μεγάλη του αγάπη για το θέατρο και η επιθυμία του να αναδείξει όλες τις διεργασίες, τις συνθήκες, τις δυσκολίες και ευκολίες, τις σχέσεις αγάπης – μίσους – ανταγωνισμού που συναρτούν το ανέβασμα μιας παράστασης. Για μας τους θεατές είναι μάλλον εξιδανικευμένος, ενώ για τους συντελεστές λειτουργεί με εντάσεις, διαξιφισμούς, υπερβάσεις, αποτυχίες κι επιτυχίες. Είναι ο χώρος που ο καλλιτέχνης δεν ξεδιπλώνει μόνο τη θεατρική του υπόσταση, αλλά την ίδια του την ψυχή, που συνεχώς ανατροφοδοτείται και νιώθει πρωτόγνωρα κάθε φορά συναισθήματα στα διάφορα στάδια της δημιουργίας. Ο Δούσος, λοιπόν, απομυθοποιεί την ιδεατή εικόνα που έχουμε για τα φώτα της σκηνής και την επιτυχία, και μας παρουσιάζει τον ανηφορικό και κακοτράχαλο δρόμο που βαδίζει κάθε ηθοποιός, προκειμένου να πετύχει τη μέθεξη με το κείμενο. Χρειάζεται θυσίες το θέατρο; Ναι, μετά βεβαιότητος ομολογεί ο Άρης (Φώτης) ότι χρειάζεται. Η Τέχνη γενικότερα χρειάζεται θυσίες…

Όμως, πέρα από το προφανές, σκεφτόμουν ότι το θέατρο αποδεικνύεται ο τέλειος χώρος δράσης για ένα μυθιστόρημα, γιατί έχει απόλυτη σχέση με την πραγματική ζωή, αυτήν που εμείς, ως απλοί θεατές ή ως αναγνώστες, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα. Εξάλλου, η αντιστοίχιση ανάμεσα στη θεατρική διαδικασία και στη ζωή είναι ένας από τους πιο διαχρονικούς συμβολισμούς τόσο στη λογοτεχνία όσο και στη φιλοσοφία.

Στην «Τέλεση» –αλλά και σε πολλά άλλα έργα– το θέατρο λειτουργεί ως ένας καθρέφτης της ύπαρξης. Γιατί, τελικά, και η ζωή δεν είναι μια παράσταση; Όπως οι ηθοποιοί ακολουθούν ένα σενάριο στη σκηνή, έτσι και οι άνθρωποι στη ζωή ακολουθούν κοινωνικούς ρόλους. Παίζουμε διαφορετικούς ρόλους ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο κάθε φορά εντασσόμαστε: άλλοι είμαστε στη δουλειά, άλλοι στην οικογένεια, άλλοι στις φιλίες μας κι άλλοι «γυμνοί» μπροστά στον καθρέφτη μας.

Και η κοινωνία δεν ορίζει «σκηνοθέτες» (γονείς, αφεντικά, θεσμούς) που μας καθοδηγούν όπως ο πραγματικός σκηνοθέτης δίνει οδηγίες; Κι ο καθένας μας υιοθετεί μάσκες για να ταιριάξει στις προσδοκίες των άλλων. Και κάνουμε άπειρες πρόβες, προετοιμαζόμαστε για την παράσταση που κάθε φορά θα δώσουμε. Ναι, προετοιμαζόμαστε για τις κοινωνικές σχέσεις, ψάχνοντας, όπως οι ηθοποιοί, τη σωστή ερμηνεία, γινόμαστε ο «ευγενικός» σύντροφος, ο «υποστηρικτικός» φίλος, ο «τέλειος» υποψήφιος για την επαγγελματική μας ανέλιξη. Και δυστυχώς, όπως και στο θέατρο, τον ρόλο μας δεν τον επιλέγουμε πάντα εμείς. Μας τον δίνουν, μας τον φορούν, όπως ένας σκηνοθέτης αναγκάζει κάποιον ηθοποιό να παίξει έναν ρόλο που δεν του ταιριάζει. Οι ρόλοι μάς επιβάλλονται από την κοινωνία κι όπως και ένας ηθοποιός μπορεί να εγκλωβιστεί σε έναν ρόλο, έτσι και οι άνθρωποι μπορούν να παγιδευτούν στις κοινωνικές προσδοκίες.

Και δυστυχώς, η σύγχυση μεταξύ ρόλου και ταυτότητας είναι συχνά οδυνηρή. Στην «Τέλεση», αυτή η «φυσική» μάσκα είναι σύμβολο της αδυναμίας του να ξεχωρίσει τον ρόλο από τον πραγματικό του εαυτό. Αντίστοιχα, και στη ζωή, όταν κάποιος φορά μια «μάσκα» για πολύ καιρό, ξεχνά ποιος είναι πραγματικά. Κι ενώ η παράσταση κάποτε τελειώνει, η ζωή συνεχίζεται. Σε μια θεατρική παράσταση, όταν πέφτει η αυλαία, οι ηθοποιοί επιστρέφουν στον πραγματικό τους εαυτό. Στη ζωή, όμως, η «παράσταση» δεν σταματά ποτέ. Μερικοί άνθρωποι δεν καταφέρνουν ποτέ να βγάλουν τη μάσκα τους και παίζουν ρόλους μέχρι να «πέσει η αυλαία» της ζωής τους.

Διαβάστε το. Το φινάλε του είναι ανατρεπτικό, κορυφώνεται η ένταση, ο ηθοποιός κι ο ρόλος γίνονται ένα. Κι οι αναγνώστες, εσείς, καλείστε να απαντήσετε σε ένα σωρό ερωτήματα. Όμως, αυτό δεν κάνει η καλή λογοτεχνία; Θέτει τα ερωτήματα. Κι ο Δούσος το κάνει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.