Αγγελικη Γιαννακιδου, Ιδρυτρια και Προεδρος του Εθνολογικου Μουσειου Θρακης: «Πραγματικη εξοφληση του χρεους προς τον τοπο, δεν ειναι να θυμομαστε τι ηταν, αλλα να διεκδικουμε τους ορους με τους οποιους μπορει να εχει μελλον ο τοπος μας»

―«Αν τα χωριά μας πεθαίνουν δημογραφικά και οικονομικά, το να χορεύουμε με τοπικές φορεσιές 1-2 φορές τον χρόνο δεν ξέρω αν είναι κάτι πέρα από τη διαχείριση μιας ανάμνησης. Μήπως πρέπει να αλλάξουμε μοντέλο;»

Από την παρουσίαση της έκδοσης «“Τα Γκαγκαβούζικα” – Χοροί και Τραγούδια από την Οινόη Ορεστιάδας», στο πλαίσιο των «Φανουρείων 2026»

[Το καλοκαίρι που μας πέρασε, ο Λαογραφικός Πολιτιστικός Σύλλογος Οινόης «Το Κρασοχώρι», υπό την αιγίδα και με την επιχορήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού, σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και τον Δήμο Ορεστιάδας, κατέστησε την Οινόη Ορεστιάδας σημείο συνάντησης πολιτισμού. Ανάμεσα στις δράσεις του ξεχώρισε αυτή στις 25 Αυγούστου, δηλαδή η παρουσίαση της έκδοσης «“Τα Γκαγκαβούζικα” – Χοροί και Τραγούδια από την Οινόη Ορεστιάδας», ενός πολύτιμου έργου, που συγκεντρώνει την ιστορία, τη μουσική και την πολιτιστική κληρονομιά των Γκαγκαβούζηδων.

Μεταξύ των ομιλητών της εκδήλωσης (βλ. σχετικό ρεπορτάζ στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας μας ΕΔΩ) ήταν και η κ. Αγγελική Γιαννακίδου, ιδρύτρια και πρόεδρος του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Μουσείων Ελλάδος και βραβευμένη το 2021 από το ελληνικό τμήμα της UNESCO για το έργο και την απήχησή της, καθώς και  με το βραβείο συνολικής προσφοράς EMA Lifetime Achievement Award 2026,  στο Αλικάντε της Ισπανίας, από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων (βλ. σχετικό ρεπορτάζ στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας μας ΕΔΩ). Η κ. Αγγελική Γιαννακίδου, η διακτινίζουσα την ιστορία και τον πολιτισμό της Θράκης στον κόσμο όλο, με αστείρευτο πάθος.

Η κ. Γιαννακίδου, έχοντας αφουγκραστεί βαθιά την ιστορία της περιοχής, θέτει πλέον επιτακτικά το ζήτημα της επόμενης ημέρας. Αντιλαμβανόμενη ότι η παράδοση δεν μπορεί να εξαντλείται στο τρίπτυχο «χορευτικό – πίτα – επιχορήγηση», προτείνει τη μετάβαση στην πολιτιστική επιχειρηματικότητα και την ουσιαστική σύνδεση του πολιτισμού με τον τουρισμό και την τοπική οικονομία. Άλλωστε, το ερώτημά της μπροστά στη σκληρή δημογραφική πραγματικότητα είναι καίριο: σε μια περιοχή που φθίνει πληθυσμιακά, τι έχει να προσφέρει από μόνος του ο χορός και το γλέντι;

Με αφορμή, λοιπόν, τη συγκεκριμένη έκδοση, η κ. Γιαννακίδου κατέθεσε μια ομιλία-πυξίδα για το μέλλον της παράδοσης, των πολιτιστικών συλλόγων, αλλά κυρίως των ίδιων των Θρακιωτών. Την ομιλία αυτή φιλοξενούμε σήμερα αυτούσια στην εφημερίδα, με την προσθήκη ορισμένων μεσότιτλων για διευκόλυνση της ανάγνωσης.]

Μπορώ να πω ότι είμαι από τους ελάχιστους, αν όχι η μόνη, όταν εν έτη 1979-1980 ερχόμουν στην Ορεστιάδα, στη Λεπτή, στον Κέραμο, στον Άρζο, στο Δίλοφο και πήγαινα στα σπίτια και στα καφενεία να συναντήσω και να μάθω γι’ αυτούς τους «τουρκόφωνους» Θρακιώτες, για τους οποίους τότε δεν ήθελε να ξέρει κανείς τίποτα.

Ήθελα να μάθω από πού ήρθαν, τα της προσφυγιάς τους, την καθημερινότητά τους, τη λατρευτική τους συμπεριφορά. Δεν γνώριζα τη γλώσσα και έτσι πάντα ερχόταν ένας γιος ή μια κόρη δίπλα μου να μεταφράζει αυτά που μου εξιστορούσαν οι γιαγιάδες. Πολύ αργότερα, γνώρισα τη Μενεξιά Καρανταή, μια φοβερή γυναίκα, υφάντρα, σ’ έναν υπέροχο χώρο, σαν εγκατάσταση για την biennale της Βενετίας. Και οφείλω μια δημόσια ευχαριστία στην κ. Σοφία Καραπαναγιώτου, την «γκαγκαούζα», υφάντρα της παράδοσης και της αγάπης. Μια νοικοκυρά, που κρατάει ζωντανή την παράδοση, μαθαίνοντας στους άλλους όχι μόνο την τέχνη της, αλλά και το ήθος της. Αν δεν ήταν η κ. Σοφία, η οποία δέχτηκε χωρίς δεύτερη κουβέντα, όταν της το ζήτησα, να κάνει τα σεμινάρια υφαντικής στα χωριά το 2019-2020 δεν θα μπορούσαμε να διεκδικήσουμε την ίδρυση των δομών υφαντικής στον Έβρο.

Ναι, έπρεπε να έρθω, γιατί οι συχνές επισκέψεις του αείμνηστου Χρήστου Κοζαρίδη[1] στο Μουσείο ήταν πάντα μια ευκαιρία για ουσιαστικές κουβέντες, όπως αυτές με βάση του ότι αμφισβητείται η ελληνικότητα και ο πατριωτισμός των αρβανιτόφωνων, των γκαγκαούζηδων καραμανλήδων κ.λπ. Τον ζήλευα, με έναν βαθύ ειλικρινή θαυμασμό για το αστείρευτο πάθος του. Ήταν εντυπωσιακός ο τρόπος που έτρεχε στα αρχεία, στις βιβλιοθήκες και στις γειτονιές, χαμένος με αφοσίωση στον κυκεώνα της ιστορίας της Θράκης, στην πολυμορφία των γεγονότων και των προσώπων και στον πλούτο των ανθρώπων της.

Και ναι, έπρεπε να είμαι εδώ, για να συγχαρώ, ως Θρακιώτισσα, όλους όσοι συνέβαλαν σ’ αυτήν τη σπουδαία δουλειά που έκανε ο σύλλογος «Το Κρασοχώρι», μ’ αυτές τις καταγραφές και την έκδοση του λευκώματος με τα γκαγκαβούζικα τραγούδια της Θράκης. Άλλωστε, η έρευνα, η καταγραφή και οι βιντεοσκοπήσεις, όπως και η έκδοση βιβλίων και λευκωμάτων που αφορούν την τοπική ιστορία και πολιτισμό, είναι από τις ουσιαστικές δράσεις ενός συλλόγου, παράλληλα με τους χορούς και την αναβίωση των εθίμων, που συνιστούν τον καταστατικό στόχο και σκοπό των περισσοτέρων συλλόγων.

Και είναι βέβαιο, ότι όπως όλοι δεχόμαστε ότι η παράδοση είναι δύναμη ψυχής, έτσι και ο χορός, το τραγούδι και η μουσική αυτή η «Αγία Τριάδα» της παράδοσης, όπως λέει ο κ. Λ. Λιάβας, είναι από τις σημαντικότερες βιωματικές μας εμπειρίες που ανταποκρίνεται στις ψυχολογικές και κοινωνικές μας ανάγκες, γιατί συμμετέχουμε με το σώμα, τις αισθήσεις, το συναίσθημα και αυτό μας χαρίζει άμεσα ευχαρίστηση και εκτόνωση.

Οι πολιτιστικοί σύλλογοι εστιάζουν σ’ αυτές τις δράσεις γιατί: σμίγουμε σε χορούς κυκλικούς, πιασμένοι από τα χέρια και γινόμαστε ένα σώμα, που νικά τον χρόνο και μας ριζώνει στο «εμείς», με έναν πολύ εύκολο τρόπο και λόγο πρακτικό, αφού ο οποιοσδήποτε, μικρός ή μεγάλος, μπορεί να γίνει μέλος μιας τέτοιας ομάδας χωρίς μεγάλες οικονομικές απαιτήσεις και γνώσεις. Μπορεί ο καθένας να συμμετέχει εισπράττοντας, μέσα σε πολύ σύντομο χρόνο, ένα αίσθημα επιτυχίας μέσα από τα γλέντια, που προσελκύουν κόσμο, δημιουργούν έσοδα για τον σύλλογο και προσφέρουν αναγνωρισιμότητα στην τοπική κοινωνία. Είναι ένα «κουκούλι συναισθηματικό», που εύκολα μας παγιδεύει ανάμεσα στην παραδοσολαγνεία και στον φολκλορισμό.

Όμως, η νέα πραγματικότητα του 21ου αιώνα, απαιτεί να περάσουμε από τη συναισθηματική σχέση, στη συνειδητοποίηση που οδηγεί στην πράξη μιας άλλης διαχείρισης, αυτής που απαιτείται σήμερα. Δεν αρκεί πλέον να «αγαπάμε» τον τόπο μας συναισθηματικά· πρέπει να τον κατανοήσουμε στην ολότητά του και να αναλάβουμε τη συλλογική ευθύνη για το πώς τον διαχειριζόμαστε. Αν ο σύλλογος θέλει να έχει ουσιαστικό ρόλο και για να είναι –και πρέπει να είναι όντως– ένας ζωντανός πυρήνας και να μη λειτουργεί ως προπέτασμα, πρέπει να εμπλέξει τη νέα γενιά σε δράσεις πέρα από τη μουσική, τον χορό και το τραγούδι, δράση για την οποία βέβαια κανείς δεν διαφωνεί ότι αυτή η σωματοποιημένη μνήμη, όπου συμπλέκεται με τη γλώσσα και τις αισθήσεις, είναι εξαιρετικά σημαντική.

Αυτή η μνήμη της κίνησης, η οποία διαγενεακά μεταδίδεται από σώμα σε σώμα, εγγεγραμμένη στο μυϊκό μας σύστημα και συμπυκνωμένη στον ρυθμό, είναι μια ζωντανή αρχειοθετημένη ιστορία του τόπου μας, η οποία αυτόματα μάς συνδέει με την ασφάλεια και την πολύτιμη αίσθηση του ανήκειν. Αυτό όμως είναι ένα μόνο μέρος του συνολικού μας πλούτου. Μέσα από αυτήν τη διαχείριση, ελαχιστοποιούμε τον πλούτο μας, πέρα του ότι κινδυνεύει η παράδοση να γίνει ένα «μουσειακό» ή τουριστικό αξιοθέατο, αποκομμένο από τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες στις οποίες γεννήθηκε.

«Παράδοση δεν είναι μόνο αυτό που κληρονομήσαμε, αλλά και αυτό που επιλέγουμε να συνεχίσουμε»

Ουσιαστικά η παράδοση δεν είναι μόνο θέαμα. Περιλαμβάνει: οικολογικές πρακτικές διαχείρισης των πόρων που αναπτύχθηκαν ανά αιώνες. Μιλάει για πρακτικές βιοκλιματικής δόμησης και καλλιέργειας, για δεξιοτεχνίες, για δημιουργικότητα, ευρηματικότητα και κυκλική οικονομία, για ντοπιολαλιές και παροιμίες, για παραμύθια, άγραφους νόμους και εθιμικό δίκαιο. Και επειδή παράδοση δεν είναι μόνο αυτό που κληρονομήσαμε, αλλά και αυτό που επιλέγουμε να συνεχίσουμε διαμορφώνοντας το παρόν και την προοπτική μας να επιβιώσουμε παράγοντας πολιτισμό, θα μπορούσαν κατά την ταπεινή μου γνώμη οι σύλλογοι να:

  • Να στήνουν διάφορα δημιουργικά εργαστήρια, για την ανάπτυξη δεξιοτήτων, που να στηρίζονται στις παραδοσιακές τέχνες, όπως κεραμική, υφαντική, φυτική βαφή, αλλά και λέσχη ανάγνωσης ή και δημιουργικής γραφής για τα παιδιά, αξιοποιώντας τους μύθους και τα παραμύθια του τόπου, εργαστήρια φωτογραφίας, ζωγραφικής κ.λπ.
  • Να οργανώσουν εκπαιδευτικές διαλέξεις και ημερίδες για θέματα υγείας, περιβάλλοντος, τοπικής οικονομίας, γονεϊκότητας και ιστορίας.
  • Να οργανώσουν επίσης εκπαιδευτικά προγράμματαμε δράσεις που συνδέουν τα παιδιά με τη φύση, το παιχνίδι στη γειτονιά και την τοπική ιστορία με βιωματικό και διαδραστικό τρόπο, ελκυστικό.
  • Να υλοποιούν δράσεις στα μνημεία της φύσης που έχει ο τόπος μας, στις όχθες των ποταμών, σ’ αυτές τις φλέβες της ζωής στη Θράκη, και βιωματικά εργαστήρια για την αξία του αγροτικού τοπίου, μέχρι μαθήματα τοπικής γαστρονομίας με τα τοπικά διατροφικά προϊόντα. Δρώμενα και τελετουργίες να συνδεθούν με την παραγωγή, έτσι ώστε ο επισκέπτης να συμμετέχει στους χορούς και να φεύγει με τα ποιοτικά προϊόντα του τόπου στις αποσκευές του.
  • Να υποβάλλουν προτάσεις (π.χ. σε ευρωπαϊκά προγράμματα “LEADER”) για τη διάσωση παλαιών πετρόκτιστων σχολείων, μύλων ή αρχοντικών, να τα μετατρέψουν σε χώρους εργαστηριακούς, ξενώνες, διαδραστικά μουσεία, ή χώρους συνεργασίας, με γρήγορο ίντερνετ και υποδομές (co-working spaces) για τηλε-εργαζόμενους.
  • Να αναπτύξουν δράσεις για τη διάσωση και την αξιοποίηση της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς. Να γνωρίσουμε σημαντικά κτίρια, δημόσια ή ιδιωτικά, και να μάθουμε μέσα από βιωματικό τρόπο, όχι μόνο για τη βιοκλιματική τους αξία. Είναι ένας πλούτος ξεχασμένος, που μπορεί να γίνει προορισμός για την ανάπτυξη μιας πολιτιστικής επιχειρηματικότητας, συνδυάζοντας την πεζοπορία με την αρχιτεκτονική ξενάγηση σε περιβαλλοντικές διαδρομές.
  • Να ασχοληθούν με θέματα κοινωνικής αλληλεγγύης, συμπερίληψης και εθελοντισμού, θέματα εξωστρέφειας και σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας, μέσα από δίκτυα και συνεργασίες με συλλόγους από άλλες περιοχές της Ελλάδας ή το εξωτερικό, μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Η τεχνολογία δεν είναι μόνο για να μετράμε τα likes στο Facebook.
  • Να οργανώσουν την υποδοχή νέων κατοίκων και φοιτητών, πέρα από την καθιερωμένη ημέρα υποδοχής, να τους ξεναγήσουν για να γνωρίσουν τον τόπο, τα ιστορικά σημεία, τη γεωπολιτική σημασία και την ανθρωπογεωγραφία του. Να τους μιλήσουμε για τον τόπο μας και τα σημάδια του πάνω σε αυτόν, που είναι τελικά το περίγραμμα της ζωής μας, η μνήμη μας, η ιστορία μας, η κληρονομιά της γης, της φύσης και του πολιτισμού μας

Μα, πάνω απ’ όλα, ο ρόλος ενός πολιτιστικού συλλόγου είναι να δίνει αφορμές στους ανθρώπους για να ενεργοποιηθούν και να προβληματιστούν, ώστε, μέσα από τη συνεργασία και την επικοινωνία, η προσωπική ευθύνη να εκφραστεί σε ουσιαστική κοινωνική δράση και οι μικρές αυτές κοινότητες-πυρήνες να γίνουν χώροι υποστήριξης και συνυπευθυνότητας όπου κάθε μέλος καλείται να καταστεί, πέρα από εκτελεστής, ένας συν-δημιουργός, άρα και διαμορφωτής της πραγματικότητας.

Πώς γίνεται όμως σ’ αυτόν τον τόπο, ενώ έχουμε πληθώρα συλλόγων που σμίγουν τα χέρια σε κυκλοτερούς χορούς, να έχουμε φθίνουσα ανάπτυξη; Μήπως φταίμε κι εμείς; Μήπως όλη μας η δραστηριότητα αναπτύσσεται μέσα από το τρίπτυχο “χορευτικό – πίτα – επιχορήγηση”, εργαλείο “μουσειακό” φολκλόρ ή πελατειακό, ενώ η ομάδα μπορεί να καταστεί φορέας εξέλιξης; Μήπως από το μουσειακό βίωμα να περάσουμε στην πολιτιστική επιχειρηματικότητα, κινητήρια δύναμη ανάπτυξης πολλών δραστηριοτήτων, που συνδέονται με τον τουρισμό και την οικονομία;

Μέσα από κοινούς κανόνες και σκοπούς, για κοινές αξίες και νοήματα, συγκεκριμένες κοινωνικές και ηθικής διάστασης πρακτικές, αναπτύσσεται η συνείδηση του «ανήκειν» και συγκροτείται η συλλογική ταυτότητα. Μέσα σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο λειτουργίας, οι σύλλογοι μπορεί να γίνουν ζωντανοί πυρήνες, πέρα από το να λογίζονται ως μονάδα αποκλειστικά οικονομική. 

Και εύλογα αναρωτιέται κάποιος, γιατί ένας πολιτιστικός λαογραφικός σύλλογος δεν μπορεί να καταστεί ένας τέτοιος ζωντανός πυρήνας. Θεωρητικά θα μπορούσε, εφ’ όσον και το αντικείμενο της ενασχόλησής τους είναι, αλλά και το ιδανικό μέγεθος έχουν, με την έννοια της μικρής κλίμακας που εξασφαλίζει ότι ο άνθρωπος παραμένει το κέντρο. Υπάρχουν βέβαια κάποιοι λόγοι που δημιουργούν αυτό το πλαίσιο της λειτουργίας τους, το οποίο και δεν μπορούν να υπερβούν. Αρχικά, ο ιδρυτικός σκοπός των συλλόγων μεταστρέφει την ανάγκη μας για προσφορά και συλλογικότητα σε παράσταση και «επίδειξη». Δεύτερον, η συμμετοχή των ανθρώπων περιορίζεται αποκλειστικά στον ελεύθερο χρόνο τους, αποκομμένη από την επαγγελματική και κοινωνική τους πραγματικότητα. Έτσι, το ζήτημα της «προσωπικής ευθύνης» προτάσσεται έναντι της κοινωνικής, η οποία είναι απαραίτητη για τη συλλογική διαμόρφωση της ζωής μας.

Ίσως χρειάζεται να δούμε την παράδοση ως ένα εργαλείο που δημιουργεί ναι μεν ομάδα, αλλά και παράλληλα προβληματίζει τους ανθρώπους γύρω από τα σημερινά τους αδιέξοδα, όπως τα θέματα αλληλεγγύης και προστασίας του περιβάλλοντος, τη συλλογική κουζίνα και την τοπική λήψη αποφάσεων. Είναι δύσκολο το εγχείρημα. Από τη μια μεριά, υπάρχει το εγώ, η ανάγκη μας να είμαστε ο εαυτός μας κι από την άλλη αρνούμαστε να θυσιάσουμε την προσωπικότητά μας, για να γίνουμε ένα γρανάζι σε ένα περιβάλλον μιας απρόσωπης, παραγωγικής τεχνολογικής μηχανής. Ο μόνος χώρος που μας δίνει περιθώρια να αναδείξουμε τον εαυτό μας είναι η παρέα, «το μαζί» και η συναναστροφή.

«Μήπως από το μουσειακό βίωμα να περάσουμε στην πολιτιστική επιχειρηματικότητα;»

Πώς γίνεται όμως σ’ αυτόν τον τόπο, ενώ έχουμε πληθώρα συλλόγων που σμίγουν τα χέρια σε κυκλοτερούς χορούς, να έχουμε φθίνουσα ανάπτυξη; Μήπως φταίμε κι εμείς; Μήπως όλη μας η δραστηριότητα αναπτύσσεται μέσα από το τρίπτυχο «χορευτικό – πίτα – επιχορήγηση», εργαλείο «μουσειακό» φολκλόρ ή πελατειακό, ενώ η ομάδα μπορεί να καταστεί φορέας εξέλιξης; Μήπως από το μουσειακό βίωμα να περάσουμε στην πολιτιστική επιχειρηματικότητα, κινητήρια δύναμη ανάπτυξης πολλών δραστηριοτήτων, που συνδέονται με τον τουρισμό και την οικονομία;

Και μήπως το θέμα δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και κοινωνικό; Μήπως πρέπει να συνδέσουμε την πρόοδό μας όχι μόνο με την οικονομική, αλλά και με την κοινωνική ανάπτυξη, γιατί αυτό είναι το δίκαιο, το σωστό και το ζητούμενο για τη βιωσιμότητα της κοινωνίας; Μήπως πρέπει να συνδέσουμε τον πολιτισμό με την τοπική μας οικονομία; Μήπως να αλλάξουμε μοντέλο; Να ξεπεράσουμε τη μεμψιμοιρία και την κοινωνική «αδράνεια» και να λειτουργήσουμε ως φορείς ουσιαστικής ανάπτυξης μέσα από το τρίπτυχο «Πολιτισμός –Δημιουργία – Οικονομία»;

Μήπως και οι Ομοσπονδίες, ή άλλα δίκτυα και συλλογικά όργανα των πολιτιστικών συλλόγων, πρέπει, και οφείλουν, να καταθέσουν ενιαίο στρατηγικό σχέδιο για όλη την περιοχή και όχι μόνο στεφάνια στις εθνικές επετείους; Η αναβίωση ενός εθίμου έχει νόημα μόνο όταν υπάρχει κοινωνία για να το ζήσει. Αν τα χωριά μας πεθαίνουν δημογραφικά και οικονομικά, το να χορεύουμε με τοπικές φορεσιές 1-2 φορές τον χρόνο δεν ξέρω αν είναι κάτι πέρα από τη διαχείριση μιας ανάμνησης. Στήνουμε στις πόλεις της μετεγκατάστασής μας συλλόγους και οργανώνουμε, με στερήσεις συχνά, συνεστιάσεις και συμπόσια τελετουργικά. Και μπορεί για κάποιους αυτό να ’ναι το «συγχωροχάρτι» της απουσίας τους ή ο «επικήδειος» του χωριού, αλλά για όλους μας είναι βέβαιο ότι είναι μια συναισθηματική κάλυψη της ανάγκης του «ανήκειν». Και ότι, πέρα από την απόλαυση του φαγητού και του ποτού, το κοινό τραπέζι μάς δίνει την αίσθηση πως νικούμε πανηγυρικά, όλοι μαζί αυτή μας την ανάγκη:  (Βασίλης Καραποστόλης, «Η Αθήνα σε κάνει να υπάρχεις»).

Είναι βέβαιο όμως, ότι πέρα απ’ αυτό, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν, ως δίκτυα προώθησης των τοπικών προϊόντων ή και μοχλοί πίεσης προς τις κεντρικές διοικήσεις για υποδομές και κίνητρα, με στόχο να ενισχύσουν την περιφέρειά τους και να καταστούν «μηχανή ανάπτυξης για το μέλλον». Γιατί πραγματική εξόφληση του χρέους προς τον τόπο, δεν είναι να θυμόμαστε τι ήταν, αλλά να διεκδικούμε τους όρους με τους οποίους μπορεί να έχει μέλλον ο τόπος μας.

Η νέα πραγματικότητα του 21ου αιώνα, απαιτεί να περάσουμε από τη συναισθηματική σχέση, στη συνειδητοποίηση που οδηγεί στην πράξη μιας άλλης διαχείρισης, αυτής που απαιτείται σήμερα. Δεν αρκεί πλέον να “αγαπάμε” τον τόπο μας συναισθηματικά· πρέπει να τον κατανοήσουμε στην ολότητά του και να αναλάβουμε τη συλλογική ευθύνη για το πώς τον διαχειριζόμαστε. Αν ο σύλλογος θέλει να έχει ουσιαστικό ρόλο και για να είναι –και πρέπει να είναι όντως– ένας ζωντανός πυρήνας και να μη λειτουργεί ως προπέτασμα, πρέπει να εμπλέξει τη νέα γενιά σε δράσεις πέρα από τη μουσική, τον χορό και το τραγούδι, δράση για την οποία βέβαια κανείς δεν διαφωνεί ότι αυτή η σωματοποιημένη μνήμη, όπου συμπλέκεται με τη γλώσσα και τις αισθήσεις, είναι εξαιρετικά σημαντική

Φαίνεται όμως ότι πατρίδα για μας είναι το αίσθημα παρά η συνείδηση, καθώς εμείς οι Έλληνες αγαπούμε πιο πολύ το αίσθημά μας παρά το αντικείμενο της αγάπης μας. Αν είχε φωνή η πατρίδα μας, θα έλεγε αυτό που λέει ένας ήρωας του Μπρεχτ: «Πολλοί μ’ αγάπησαν, ελάχιστοι μου φέρθηκαν καλά». Πρέπει να συγκινείσαι, για να μπορείς να συν-κινήσεις, και για να ξανασυγκινηθούμε από τον τόπο μας, καλά θα ήταν να «ξαναδούμε την αξία του». Και ο τόπος «αποκτά» αξία μέσα από τη σχέση που εμείς έχουμε μαζί του, όταν πιστεύουμε σ’ αυτόν και τον αγαπάμε σαν κάτι πολύ δικό μας.

Όπως γράφει κάπου η καθηγήτρια κ. Ελεονώρα Σκουτέρη:

«Ο τόπος όμως γίνεται τόπος μας μόνον για τόσο και μόνον όσο φτιαχνόμαστε από αυτόν και τον φτιάχνουμε ένα όνομα χωρίς παραμύθι. Ένα όνομα όπως όλα εκείνα τα ονόματα και τα πράγματα που τα αγαπούμε, όχι γιατί είναι κτήματά μας αλλά επειδή είναι δικά μας· όχι γιατί συνηθίσαμε σ’ αυτά, αλλά επειδή μάθαμε με αυτά· όχι γιατί πεθαίνουμε για αυτά αλλά επειδή ζούμε με αυτά».

Όταν όμως ένας τόπος αξιολογείται αποκλειστικά με όρους οικονομικού μηχανισμού, χωρίς συλλογικό όραμα, η επιβίωση γίνεται ατομική υπόθεση και η μόνη «λύση» φαίνεται να είναι η εσωτερική ή εξωτερική μετανάστευση. Στη συνέχεια, η έλλειψη δεσμών αποθαρρύνει τις νέες οικογένειες από το να ριζώσουν, και η ερήμωση επιταχύνεται. Με όρους μόνο οικονομικούς και χωρίς κοινωνικό κεφάλαιο, δηλαδή, αλληλεγγύη, κοινές δομές και πολιτιστικές εστίες η κοινωνική συνοχή διαλύεται, ο τόπος χάνει την ταυτότητά του και παύει να εμπνέει τους ανθρώπους να μείνουν και να δημιουργήσουν εκεί, ώστε η γεωπολιτική ταυτότητα της περιοχής να μη μεταλλαχθεί σε μια γεωπολιτική συντεταγμένη.

«Για ν’ αναλάβουμε ουσιαστικές πρωτοβουλίες για τα προβλήματα του τόπου, πρέπει ν’ αμφισβητήσουμε την αδράνειά μας»

Για να ξαναζωντανέψει η περιοχή, οι κοινότητες πρέπει να λογίζονται όχι μόνο ως οικονομική μονάδα, αλλά ως ζωντανός κοινωνικός και πολιτισμικός οργανισμός. Για ν’ αναλάβουμε όμως ουσιαστικές πρωτοβουλίες για τα προβλήματα του τόπου, πρέπει ν’ αμφισβητήσουμε την αδράνειά μας. Και δεν είμαστε προετοιμασμένοι να περάσουμε από την κατάσταση που δεχόμαστε παθητικά τις εξελίξεις στην κατάσταση να διαμορφώσουμε τη δική μας πραγματικότητα.

Σίγουρα δεν έχουμε την ευθύνη για όλες τις συνθήκες που δημιουργούν οι διάφορες πολιτικές στις οποίες καλούμαστε να ζήσουμε. Είναι όμως βέβαιο ότι έχουμε την ευθύνη των σκέψεων και των πράξεών μας. Η αναστροφή της πληθυσμιακής και περιβαλλοντικής ερήμωσης σίγουρα απαιτεί συνδυασμό κρατικών κινήτρων, αξιοποίησης της τεχνολογίας και τοπικών πρωτοβουλιών για την αξιοποίηση του πολιτισμικού και περιβαλλοντικού μας κεφαλαίου. Πιστεύω όμως ότι είμαστε ελεύθεροι να δημιουργήσουμε το νόημα της ζωής μας μέσα από τις επιλογές μας, αρκεί να μην περιοριστούμε στη συνθήκη της «χρυσής μετριότητας» και να μην αρκεστούμε σε μια «μίζερη ευμάρεια». Αυτό απαιτεί υπομονή και επιμονή, μελέτη και ξανά, υπομονή και επιμονή, και αυτό είναι ένα πρόβλημα. Γιατί δημιουργικός δεν είναι αυτός που είναι διαρκώς σε κίνηση. Η ουσιαστική δημιουργία απαιτεί συνειδητό μόχθο, στοχοπροσήλωση και πειθαρχία. Το να είσαι δημιουργικός δεν είναι θέμα ταχύτητας, αλλά βάθους και αποτελέσματος. Η επιλογή να δεσμευτείς σε ένα έργο και να υποστείς το βάρος της ολοκλήρωσής του είναι που μετατρέπει την απλή ιδέα σε δημιουργία.

Βέβαια, η «ασφάλεια των μικρών πραγμάτων» λειτουργεί ως ένας μηχανισμός άμυνας, όπως αναλύει ο καθηγητής Βασίλης Καραποστόλης σε ομιλία του με τίτλο «Το πρόβλημα της δημιουργικότητας στον καιρό μας». Γιατί τα μικρά πράγματα έχουν χαμηλό ρίσκο, προσφέρουν άμεση επιβεβαίωση και δεν απαιτούν την επώδυνη αυτοπειθαρχία ή την έκθεση στον φόβο της αποτυχίας. Παράλληλα, ο εγωισμός μας τρέφεται από την αυταπάτη ότι είμαστε πλασμένοι για σπουδαία επιτεύγματα. Πιστεύουμε πως ο κόσμος μάς «οφείλει» αναγνώριση και επιτυχία, χωρίς απαραίτητα να έχουμε καταβάλει το αντίστοιχο τίμημα. Αυτή η αναντιστοιχία μάς κρατάει σ’ αυτόν το φαύλο κύκλο μιας μεμψιμοιρίας χωρίς έξοδο και λύση. Αυτό βέβαια σημαίνει να εγκαταλείψουμε την αδράνεια και την άνεση των «μικρών πραγμάτων», να αποδεχτούμε ότι πρέπει να καταβάλλουμε κόπο και να πάρουμε ένα ρίσκο.

Ευτυχώς όμως για όλους μας υπάρχουν πάντα κάποιοι σύλλογοι –αν και ελάχιστοι–, οι οποίοι, παρά τις δύσκολες συνθήκες, αγωνίζονται να κρατηθούν, παράγοντας ένα έργο που πραγματικά μας συγκινεί και μας ενθαρρύνει όλους. Ειδικά στη Θράκη, που γνωρίζουμε καλά τι σημαίνει να αμύνεσαι αλλά και να δημιουργείς κάτω από δύσκολες συνθήκες, στέλνοντας το μήνυμα ότι η αλλαγή δεν μπορεί να είναι ατομική υπόθεση.

Μάλλον θα πρέπει ν’ αφήσουμε την ασφάλεια της αδράνειας και να τολμήσουμε συλλογικά τα «μεγάλα». Γιατί ο τόπος μας δεν έχει ανάγκη από προσδοκίες, αλλά από ανθρώπους που μετατρέπουν τη φιλοδοξία τους σε πράξη, ένα κίνητρο κατανοητό, όταν αυτό πλαισιώνεται από ήθος, μέτρο και συλλογικό όραμα.


[1]  Σημ. επιμ. Η αναφορά έχει σχέση και με το βιβλίο του αειμνήστου ερευνητή Χρήστου Κοζαρίδη, για τους Γκαγκαβούζηδες του Έβρου, με τίτλο,  «Εμείς οι Γκαγκαβούζηδες: Ταυτότητες, ιστορικές πηγές και η πορεία μας μέσα στο χρόνο», που κυκλοφόρησε το 2009, από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, στην Κομοτηνή. Δύο ακόμη  βιβλία του είναι:  «Από την Ανατολική Θράκη στην Επαρχία Νέστου», Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑΚΕΘΡΑ), Ξάνθη 2006, «Επαρχία Νέστου: Από την Ομηρική εποχή έως το 1940», Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑΚΕΘΡΑ) και Δήμος Χρυσούπολης, Ξάνθη 2004.

google-news Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.