Ζουπουνα η γυναικεια φορεσια του Ποντου

Δεκαπέντε παραδοσιακές φορεσιές του Συλλόγου Ποντίων Θρυλορίου, πολύτιμες μελέτες Ποντίων συγγραφέων, υλικό από το Αρχείο του Πόντου του Κέντρου Ποντιακών Μελετών, άμεση πληροφόρηση και αυθεντικές φωτογραφίες, πολύ μεράκι και σωστή καθοδήγηση αποτέλεσαν το υλικό για να πάρει σάρκα και οστά μια πολύ ενδιαφέρουσα εργασία των μαθητών του 1ου ΕΠΑΛ Κομοτηνής και συγκεκριμένα της Πολιτιστικής Ομάδας του σχολείου, με υπεύθυνο τον καθηγητή μαθηματικό Μιχάλη Βασιλειάδη.

«Στο πλαίσιο των Προγραμμάτων Πολιτιστικών Θεμάτων, μαθητές του 1ου ΕΠΑΛ Κομοτηνής ανέλαβαν την υποχρέωση και την ευθύνη να δημιουργήσουμε μαζί την Πολιτιστική Ομάδα και να υλοποιήσουμε την εργασία για την παραδοσιακή φορεσιά των γυναικών του Πόντου, τη ζουπούνα» λέει ο υπεύθυνος της ομάδας, καθηγητής κ. Βασιλειάδης.

Η εργασία αφορά στη ζουπούνα, την παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά των Ελλήνων του Πόντου. Η ενδυμασία των γυναικών του Πόντου πρέπει να φορέθηκε μέχρι και τη Μικρασιάτικη Καταστροφή του 1922 ιδιαίτερα στα χωριά του Πόντου, ενώ στις μεγάλες πόλεις από τις αρχές του 20ου αιώνα αρχίζει να επηρεάζεται από το ευρωπαϊκό είδος ντυσίματος. Το όνομά της η φορεσιά το πήρε από το τυπικό ρούχο, το μακρύ μανικωτό φόρεμα της γυναίκας, τη ζουπούνα ή ζυπούνα, η οποία έδωσε και το όνομα της σε ολόκληρη την ενδυμασία. «Τα ζουπούνας» – όπως λέγονται – στο σύνολο τους απαντώνταν σε όλες τις περιοχές του Πόντου με ενιαία μορφή και διαφορές υπήρχαν μόνο στις λεπτομέρειες που αφορούν συνήθως το σκίσιμο ή το κούμπωμα.

«Μας ενδιαφέρει ο πολιτισμός με την ευρύτερη έννοια που αποκτά μέσα από την εκπαίδευση» τονίζει ο κ. Βασιλειάδης συμπληρώνοντας, άλλωστε, και στην εισαγωγή της έκδοσης που φιλοξενεί την εργασία των παιδιών: «Ο πολιτισμός είναι έννοια ευρύτατη, γιατί τείνει να συμπεριλάβει στους κόλπους του ολόκληρο το παρελθόν, αλλά και το παρόν του ανθρώπινου βίου στον πλανήτη μας. Συχνά ο πολιτισμός συγχέεται αλλά και συνδυάζεται με την παιδεία, που είναι η εκπαίδευση και ο εξευγενισμός του νου, των προτιμήσεων και των τρόπων και αναφέρεται κυρίως, στο σύνθετο εκείνο σύνολο που περιλαμβάνει γνώσεις, πεποιθήσεις, τέχνες, ήθη, δίκαιο, έθιμα και κάθε άλλη ικανότητα που αποκτά ο άνθρωπος σαν μέλος της κοινωνίας. Τα γενικά χαρακτηριστικά (στοιχεία) του πολιτισμού είναι η πρωτοτυπία και η συνέχεια, πράγμα που σημαίνει ότι κανένας πολιτισμός δεν επαναλαμβάνεται και ότι πορεύεται με βάση τις προηγούμενες μορφές εμφανίσεώς του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελεί προϋπόθεση της μετέπειτα μορφής το ποιόν της προηγούμενης, αλλά απλώς τη βάση της. Όπως αναφέραμε και στην αρχή, με την έννοια του πολιτισμού εννοούμε επίσης και το σύνολο των κοινών πολιτιστικών στοιχείων μιας ομάδας κοινωνιών. Συνεπώς, όταν ο Πολιτισμός και η Παιδεία συνδυάζονται, το αποτέλεσμα δεν μπορεί να είναι παρά μόνο θετικό ως προς την κατεύθυνση της γνώσης και της συνέχειας στο χρόνο».

Αυτόν τον συνδυασμό γνώσης και παρακαταθήκης στους επόμενους θεωρούμε κι εμείς με τη σειρά μας ότι κατάφερε η Πολιτιστική Ομάδα του 1ου ΕΠΑΛ Κομοτηνής με την έκδοση αυτού του λευκώματος – έρευνας για τη γυναικεία φορεσιά των Ελληνίδων του Πόντου, γι’ αυτό και σήμερα το παρουσιάζουμε.

«Αξίζουν πραγματικά στους μαθητές αυτούς πολλά συγχαρητήρια για την επίπονη προσπάθεια και το πολύ σημαντικό πολιτιστικό προϊόν που πέτυχαν, μέσα από έρευνα και δουλειά. Οι μαθητές πορεύτηκαν μόνοι τους βασιζόμενοι στη δική μου καθοδήγηση για την πορεία της έρευνά τους. Δεν θα μπορούσα άλλωστε να μη δεχθώ την πρόσκληση των μαθητών για δημιουργία της Πολιτιστικής Ομάδας του 1ου ΕΠΑΛ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ, τη σύσταση χορευτικού τμήματος και την επίβλεψη της έρευνας για τη γυναικεία φορεσιά των Ελληνίδων του Πόντου, με τελικό σκοπό την έντυπη έκδοσή της» δηλώνει ο κ. Βασιλειάδης, ευχαριστώντας τόσο τον διευθυντή του σχολείου, τον κ. Σταμάτη Κιουτσούκη για την «εν λευκώ» άδειά του να προχωρήσουν την έρευνα, την εργασία και τη δημιουργία της Ομάδας με τις δύο κατευθύνσεις, όσο και τον Νομάρχη Ροδόπης κ. Γιαννακίδη Άρη και την Πρόεδρο της Επιτροπής Πολιτισμού και Κοινωνικής Μέριμνας της Νομαρχίας Ροδόπης κ. Μουσταφάογλου Σιμπέλ για την ηθική τους και οικονομική βοήθεια.

Στο σημείο αυτό ο κ. Βασιλειάδης μας ενημέρωσε ότι η Ομάδα Χορού πρόσφατα αναδείχθηκε δεύτερη στους Πανελλήνιους Μαθητικούς Αγώνες Παραδοσιακού Χορού που διεξήχθησαν στην Καβάλα στις 14 Μαρτίου 2008 μεταξύ 15 λυκείων από την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, παρουσιάζοντας παραδοσιακούς χορούς του Πόντου.

Για τη ζουπούνα

Η γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά των Ελλήνων του Πόντου ονομάζεται ζουπούνας (τα), ζουπούνες (οι). Τα ζουπούνας χρησιμοποιούνταν με μικρές παραλλαγές σ’ όλη την περιοχή του Πόντου. Σήμερα, στον ελλαδικό χώρο, έχουν καθιερωθεί ως αντιπροσωπευτική γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά των Ελληνίδων του Πόντου.

Ανήκει στις φορεσιές που έχουν καθαρά βυζαντινή προέλευση. Διαφέρει πολύ από τις άλλες ελληνικές φορεσιές, επειδή έχει ανατολικό χαρακτήρα και αστική πολυτέλεια.

Τα υφάσματα και τα εξαρτήματά της είναι πολύτιμα, αγοραστά και στο σύνολό τους αναδεικνύουν – σε σύγκριση με παραδοσιακές φορεσιές άλλων περιοχών – το γυναικείο σώμα, τον επάνω κορμό και προσδίδουν στη γυναίκα μια όψη μεγαλόπρεπη, σεβάσμια, ευγενική. Το όνομα και το ύφος της η φορεσιά το οφείλει στο κύριο κομμάτι της, ένα μακρύ επενδυτή, τη ζουπούνα ή ζιπούνα ή ζεπούνα. Για τη ζουπούνα χρησιμοποιούσαν και την ονομασία εντερή (εντερί-ν το, εντάριν το). Οι πρόχειρες ζουπούνες ράβονταν από τις ίδιες τις νοικοκυρές. Η εμφάνιση της ραπτομηχανής επισημαίνεται γύρω στο 1900 και η χρήση της γενικεύεται στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Η ζουπούνα στη γυναικεία φορεσιά είναι μακρύς μανικωτός επενδυτής. Το κόψιμό της είναι απλό και αξιοποιεί πλήρως το ύφασμα που χρειάζεται για την κατασκευή της.

Τα κομμάτια που την αποτελούν (σχήμα 1α) είναι:

α) Ένα (1) κεντρικό κομμάτι για την πλάτη και το εμπρός.

β) Έξι (6) πλαϊνά λοξά φύλλα – δύο για την πλάτη και από δύο για κάθε μπροστινό κομμάτι.

γ) Δύο (2) μανίκια μακριά. Στη βάση τους προστίθενται, για πρακτικούς λόγους, στο καθένα δύο μικρά τρίγωνα.

Μπορούμε να διακρίνουμε δύο είδη ζουπούνας: την απλή και τη σταυρωτή.

Η σταυρωτή ζουπούνα διέφερε από την απλή μόνο στο άνοιγμα του στήθους. Είχε μόνο λαιμόκοψη και τα δύο φύλλα σταύρωναν πάνω στο στέρνο και κούμπωναν μ’ ένα κουμπί αριστερά.

Υλικό κατασκευής

Αυτό που έχει σημασία στη ζουπούνα είναι το υλικό. Μ’ αυτό επιτυγχάνεται η διαφοροποίηση και η εναλλαγή της. Το σχήμα της ζουπούνας είναι απλό και τυποποιημένο, αλλά το υλικό της παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία στην ποιότητα, στο σχέδιο ύφανσης και στα χρώματα. Εκτός από τις περιπτώσεις της καθημερινής ζουπούνας – όπου μπορούσε να χρησιμοποιηθεί υλικό από τη ντόπια παραγωγή – τα υφάσματα για τις επίσημες γιορτινές φορεσιές ήταν ξένης προέλευσης. Η εμπορική επικοινωνία της Τραπεζούντας με Ανατολή και Δύση μπορούσε να εξασφαλίσει σ’ όλη την περιοχή υφάσματα και εξαρτήματα της φορεσιάς, τόσο από την παραδοσιακή Ανατολή όσο από την βιομηχανική Δύση. Στις αστικές περιοχές, στην καθημερινή ζωή είχε γενικευθεί η χρήση ενός απλού ριχτού φορέματος. Στις επίσημες γιορτινές εμφανίσεις χρησιμοποιούνταν ζουπούνες από πολύτιμα υφάσματα, βαμβακομέταξα και ολομέταξα.

Η ζουπούνα στην κοινωνική ζωή

Η μεγάλη ποικιλία του υφάσματος ή του υλικού σε ποιότητα, σχέδιο ύφανσης και χρώμα έδινε στην Ελληνίδα του Πόντου τη δυνατότητα να πρωτοτυπήσει, συνδυάζοντας την προσωπική αισθητική με τον καθιερωμένο τύπο ζουπούνας.

α) Τύποι. Υπήρχε τελείως καθορισμένος τύπος ζουπούνας (ύφασμα – χρώμα) για την ηλικία, το ρόλο τςη γυναίκας στην οικογένεια – κοινωνία και τις διάφορες περιστάσεις εμφάνισής της.

β) Νέες. Η κοπέλα στον Ελληνικό Πόντο, από 15 χρόνων μπορούσε να αποκτήσει για τις επίσημες εμφανίσεις – γάμους, πανηγύρια – την παραδοσιακή φορεσιά της ζουπούνας. Ο γάμος μερικές φορές ήταν ένα όριο για την απόκτηση ή διατήρηση ή και κατάργηση της παραδοσιακής φορεσιάς από τη νύφη, ανάλογα με τη θέληση των πεθερικών κυρίως. Η ανύπαντρη νέα και η νιόπαντρη φορούσαν ανοιχτόχρωμες ζουπούνες και από πολύτιμο ύφασμα.

γ) Προίκα. Στην προίκα της η κοπέλα είχε τρεις ως δεκαπέντε ζουπούνες, πάντοτε ανάλογα με την οικονομική της κατάσταση, μαζί με το συνδυασμένο σαλβάρι διαφόρων ποιοτήτων.

Ειδικότερα: μια ή περισσότερες από ύφασμα μουαρέ, μια ή περισσότερες από ύφασμα κατιφέ, μια ή περισσότερες από ύφασμα κεζί, μια ή περισσότερες από ύφασμα πασμά και μία μάλλινη.

δ) Έπιπλα φύλαξης. Η κάθε ζουπούνα μαζί με το σαλβάρι της, διπλωμένη και τυλιγμένη στην άσπρη ποχτσά (τετράγωνο κομμάτι υφάσματος) φυλασσόταν στα συρτάρια του σκρίνιου ή στο σεντούκι (σεντούκ).

ε) Νυφική ζουπούνα. Η νυφική ζουπούνα – σε μερικές περιοχές ονομάζεται και ρούχον – γινόταν από ιβουάρ σεβαΐν ή μουαρέ ύφασμα. Στην περιοχή του ανατολικού Πόντου χρησιμοποιούσαν και άλλα υφάσματα: ατλάζιν, κουτνίν, κουμάς. Στα χωριά της Σάντας (ορεινή περιοχή του Πόντου), η νύφη φορούσε δύο ζουπούνες και σπάνια τρεις. Τα χρώματά τους παρουσίαζαν έντονη αντίθεση: επάνω έμπαινε ανοιχτόχρωμη, άσπρη ή κίτρινη και κάτω σκουρόχρωμη, μπλε ή βυσσινί. Η επάνω ζουπούνα ήταν πιο ανοιχτή στο στήθος και πιο κοντή τέσσερα εκατοστά περίπου, για να φαίνεται η κάτω.

Τη νυφική ζουπούνα και τα υπόλοιπα τμήματα της νυφικής αμφίεσης τα πρόσφερε ο γαμπρός. Τη νυφική φορεσιά τη φορούσαν μέχρι ν’ αποκτήσουν παιδιά και μετά την εγκατέλειπαν.

στ) Εγκυμοσύνη. Στην περίοδο της εγκυμοσύνης (βαρεσίας), η γυναίκα δεν κυκλοφορούσε πολύ έξω απ’ το σπίτι, όπου φορούσε ρηχτά φορέματα. Στις σπάνιες δημόσιες εμφανίσεις προσπαθούσε με κάθε τρόπο ν’ αποκρύψει την εγκυμοσύνη της (τη θεωρούσε ντροπή), με κατάλληλη αμφίεση με σάλια, με τζαρτζάφια, με μαντήλι που είχε μπροστά στη μέση της και ανέμιζε.

ζ) Μεσήλικες. Η μάνα με παιδιά και η ηλικιωμένη φορούσαν σκουρόχρωμες και όχι τόσο πολύτιμες ζουπούνες.

η) Ηλικιωμένες. Οι ηλικιωμένες συνήθιζαν να φορούν σταυρωτή ζουπούνα ή να ενισχύουν την απλή με στρώμα από βαμβάκι.

θ) Χήρες. Οι χήρες, στις ελάχιστες δημόσιες εμφανίσεις που επέτρεπε ο περιορισμός του πένθους, αλλά και μέσα στο σπίτι, φορούσαν συνήθως σταυρωτή ή απλή ζουπούνα μαύρη ή σε χρώμα σκούρο μπλε ή καφέ. Χήρες και ηλικιωμένες, όταν φορούσαν απλή ζουπούνα, κάλυπταν το άνοιγμα του στήθους με το σπαλέρι ή τη σπαλέρα.

ι) Σπαλέριν. Το σπαλέριν ήταν ένα ξεχωριστό κομμάτι υφάσματος σε σχήμα

τραπέζιου, που στερεωνόταν με τα σπαλεροδέματα στον αυχένα και χαμηλά στην πλάτη. Μπορούσε να φορεθεί κάτω ή πάνω από τη ζουπούνα. Το σπαλέρι συνήθως συμπλήρωνε τις πρόχειρες ζουπούνες και των νέων γυναικών. Καλύπτοντας απόλυτα το στήθος, έδινε στις νοικοκυρές άνεση στην ώρα της δουλειάς.

Διατήρηση της παραδοσιακής φορεσιάς στον Πόντο και Ελλάδα

Παρά την επίδραση του νεωτεριστικού πνεύματος από τις αρχές του 20ου αιώνα, η ζουπούνα διατηρήθηκε μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Βέβαια, από την πρώτη δεκαετία, στις κωμοπόλεις και στις παραλιακές πόλεις είχε υιοθετηθεί από τις γυναίκες, σε μεγάλο ποσοστό, το ευρωπαϊκό ντύσιμο. Τη ζουπούνα συνέχιζαν να χρησιμοποιούν κυρίως ηλικιωμένες και αγρότισσες. Όμως και οι πιο μοντέρνες νέες είχαν χρέος να τις φορέσουν σε σημαντικές στιγμές – αρραβώνα – ή τουλάχιστον να βγάλουν με αυτές αναμνηστική φωτογραφία.

Ελάχιστες ηλικιωμένες – στις αγροτικές περιοχές περισσότερο – χρησιμοποιούν κύρια κομμάτια της φορεσιάς ή πανωφόρια και στη νέα εγκατάστασή τους στον ελλαδικό χώρο.

Σήμερα πια σπάνια βρίσκει κανείς πλήρη φορεσιά. Ακόμη και μεμονωμένες ζουπούνες διασώζονται σε πολύ μικρό αριθμό. Οι πιο πολλές εγκαταλείφθηκαν στον Πόντο και λίγες γλίτωσαν από τη φθορά του χρόνου και τη μετατροπή.

Α.Χ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.