Βολτα στο Σαμακωβ…

Μετά τη Μαρώνεια την περασμένη εβδομάδα, στην όμορφη Ξάνθη ο φακός μας σήμερα, με δύο αναφορές που αφορούν σε ανοίγματα πολιτισμού στην περιφέρεια, τον οποίο πολιτισμό ούτως ή άλλως υπηρετεί χρόνια τώρα η πόλη.

Ένα βιβλίο και μία διοργάνωση λοιπόν, μία έκδοση για το Σαμακόβι και οι Γιορτές της Παλιάς Πόλης. Το ΠΑΚΕΘΡΑ κυκλοφόρησε την τρίτη κατά σειρά έκδοσή του για φέτος – μετά το πομάκικο παραμύθι «Τρία αγόρια αγάπησαν ένα κορίτσι» και το «Ξάνθη γλυκυτάτη μητριά». Πρόκειται για το βιβλίο «Σαμακώβ, το μονηστεφές Πέραν των Ξανθίων», του Βασίλη Αϊβαλιώτη και της Σοφίας Αδαμαντίδου. Από την άλλη η Ξάνθη ζει αυτές τις μέρες στο ρυθμό των γιορτών της Παλιάς Πόλης, στο πλαίσιο των οποίων παρουσιάζεται και η εν λόγω έκδοση από τη Δημοτική Επιχείρηση Ανάπτυξης Ξάνθης και το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης.

Πρόκειται για το πρώτο μέρος ενός βιβλίου για μια από τις πιο παλιές συνοικίες της Ξάνθης, το Σαμακώβ, τον Πέρα ή Καρσί Μαχαλά των παλιότερων. Με 140 σελίδες, 225 παλιές και σύγχρονες φωτογραφίες, χάρτες, σχεδιαγράμματα και αναφορές σε 500 και πλέον πρόσωπα που έζησαν ή είχαν σχέση με το Σαμακώβ, αποτελεί την πρώτη μέχρι σήμερα συνθετική αναφορά σε μια άγνωστη στους πολλούς αλλά γοητευτική συνοικία της Ξάνθης.

Μια προσπάθεια-οφειλή στην Ξάνθη

Στον πρόλογο της έκδοσης γίνεται λόγος γι’ αυτήν την προσπάθεια – οφειλή στην πόλη της Ξάνθης από τον πρόεδρο της ΔΕΑΞ, Μανώλη Φανουράκη, και από το Διοικητικό Συμβούλιο του ΠΑΚΕΘΡΑ:

«Στις φετινές γιορτές για την Παλιά Πόλη η Δημοτική Επιχείρηση Ανάπτυξης Ξάνθης και το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης παρουσιάζουν μια έκδοση για το Σαμακώβ, συνοικία που αποτέλεσε την φυσική, πέραν του ποταμού Κόσυνθου, επέκταση της Παλιάς Ξάνθης.

Αισθανόμαστε πως η προσπάθεια αυτή αποτελεί μια οφειλή στην Ξάνθη και τους κατοίκους της και ευχόμαστε να συνεχιστεί και να περιλάβει περισσότερες συνοικίες της πόλης μας. Καβάκι, Μητρόπολη, Ουζούν Σοκάκι, Αλούτσι, Κάτω Μαχαλάς, Σωλήνα Μαχαλάς, Αστικός, Κυψέλη, Παλιά και Νέα Χρύσα, Πούρναλικ, Ασσάς, Κασκανές… όλες έχουν ζήσει για δεκαετίες με στέρεα δομημένες τις μικροκοινωνίες τους, με την εσωτερική μυθολογία τους, με το πλήθος των διαφορετικής καταγωγής κατοίκων της. Παλιοί χριστιανοί και μουσουλμάνοι Ξανθιώτες, Πομάκοι, Παλιολλαδίτες και Ηπειρώτες, πρόσφυγες από την Βόρεια και την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο και την ευρύτερη Μικρασία, χριστιανοί και μουσουλμάνοι Τσιγγάνοι, Αρμένιοι, αφανισμένοι Εβραίοι. Οι γειτονιές τους λειτούργησαν και ακόμη λειτουργούν ως σημεία αναφοράς για πλήθος από αυτούς, πράγμα που όμως σταδιακά ανατρέπεται τις τελευταίες δυο-τρεις δεκαετίες με την έντονη πολυκατοικιοποίηση και την συνακόλουθη αποπροσωποποίηση του μεγαλύτερου τμήματος της πόλεως.

Αισθανόμαστε πως οι κατά το δυνατόν συστηματικές, αναφορές σε τόπους, ανθρώπους και συμπεριφορές του κοντινού μας, έστω, παρελθόντος, βοηθούν όλους μας να αντιληφθούμε την έως σήμερα σχετικά επιτυχημένη πορεία συμβίωσης τόσων διαφορετικοτήτων στην Ξάνθη, ιδιαίτερα αν συγκρίνουμε τα τοπικά δεδομένα με τα όσα τραγικά παρακολουθήσαμε και παρακολουθούμε στο άμεσο γεωγραφικό περιβάλλον μας».

Ένδειξη «θράσους αμαθίης» αποτελεί για τους Βασίλη Αϊβαλιώτη και Σοφία Αδαμαντίδου: «Το να καταπιάνεσαι με μια ολόκληρη απ’ τις παλιές συνοικίες της Ξάνθης και να ελπίζεις πως θα καταφέρεις μέσα σε λίγους μήνες, να συλλέξεις, να ανακαμινεύσεις και να παρουσιάσεις σε 80 φύλλα χαρτιού τον τόπο και τους ανθρώπους, «ξένος» ων και προς τα δύο. Το αποτολμήσαμε με εφόδια την εμπειρία των εκδόσεων του ΠΑΚΕΘΡΑ (πολλές των οποίων επιμεληθήκαμε και λίγες συντάξαμε οι ίδιοι) και, κυρίως, την τριαντάχρονη αγάπη μας γι’ αυτόν τον τόπο.

Η ιδέα να γραφτεί αυτό το βιβλίο είχε δύο ρίζες. Η πρώτη χρονικά ήταν να περιγραφεί το παλιό και μοναδικό Σαμακωβιανό έθιμο του Τζάρου, που γινόταν την τελευταία μέρα της αποκριάς με γιορταστικό και διονυσιακό πνεύμα. Στο γλέντι οι παλιοί Σαμακωβιανοί πρέπει να ‘ταν άφταστοι, το νοιώσαμε αυτό από τις διηγήσεις που απολαύσαμε κι απ’ τις παλιές φωτογραφίες.

Η δεύτερη ήταν πως για τη συνοικία αυτή δεν έχει μέχρι σήμερα τυπωθεί κάποια συνθετική εργασία, καθώς όλοι μας, γοητευμένοι από τη λάμψη της Παλιάς Πόλης και των αρχόντων της, αφήναμε το πέρα απ’ τον Κόσυνθο Σαμακώβ των καπνεργατών, των μικρεμπόρων, των υπαλλήλων, στην ειρηνική του σκιά. Είχε και το Σαμακώβ τα τζάκια του, χριστιανούς και μουσουλμάνους που όμως, για να πάνε στις δουλειές τους, πέρναγαν καθημερινά γέφυρα πάνω απ’ το Τσάι (έτσι έλεγαν τον Κόσυνθο οι παλιοί). Στο Σαμακώβ ήταν τα σπίτια τους (και πεντέξι μαγαζάκια), χτισμένα με την παλιά βαλκανική λαϊκή αρχιτεκτονική με πετροντούβαρα και τσατμάδες, σαχνιστά και σειρές νότια παράθυρα, εξίσου όμορφα με τα αντίστοιχα της Παλιάς Πόλης. Νεοκλασικά και άλλων δυτικότροπων ρυθμών αρχοντικά που αφθονούν απέναντί του, δεν θα βρεις ούτε ένα στο Σαμακώβ, όσο κι αν ψάξεις στις παλιές φωτογραφίες (και ψάξαμε με τις ώρες και τις μέρες).

Ξεκινήσαμε σε βαθύ ημίφως. Αρχικός μας μέντορας και ποδηγέτης ήταν ο Βύρων Βαρσάμης, κιβωτός ολόκληρη σαμακωβιανών μνημών, και στη συνέχεια ο Γιώργος Δασκαλόπουλος, ο Δημήτρης Καρατσώλης κι άλλοι παλιοί Σαμακωβιανοί. Πρώτες μας ύλες η ευλογημένη ανθρώπινη μνήμη, φωτογραφίες, κάτι καραβοτσακισμένα χαρτιά, χάρτες και σχεδιαγράμματα, σκόρπια δημοσιευμένα στοιχεία, καθώς και ιχνηλασίες σε ερείπια, σκολιούς δρόμους και παράδρομους, βάθρα των πάλαι ποτέ γεφυρών και μονοπάτια προς τα μοναστήρια. Γρήγορα καταλάβαμε πως το Σαμακώβ ήταν λειτουργικά δεμένο με την απέναντι όχθη του Κόσυνθου. Βόρεια της σημερινής γέφυρας ο Δημοτικός Κήπος το Νησάκι και οι Μύλοι. Νότια και δυτικά, τα Παλιά Σφαγεία, τα Ταμπάχανα με το Τζαμί και τα μαγαζιά τους, τα σπίτια της πανδήμου Αφροδίτης (πολλοί θυμούνται με γλυκύτητα το μακρύ κτίσμα με τα 16 παράθυρα…) μέσα σ’ ένα ποτάμιο νησί που περιτριγύριζε ο Κόσυνθος έως και πριν 100 σχεδόν χρόνια και ενώνονταν με την πόλη με δύο γεφύρια. Μας συνέχει ακόμη γοητεία της σφύζουσας ζωής του «νησιού» αυτού και η ανεκπλήρωτη επιθυμία να την συμπεριλάβουμε στο παρόν βιβλίο. Ευχόμαστε να ‘ρθει ο καιρός να τη φωτίσουμε.

Έτσι η αναζήτηση πληροφοριών εστιάστηκε κυρίως στο χώρο του Σαμακώβ που σταδιακά άρχισε να γεμίζει από ανθρώπινα πρόσωπα με μεγαλοσύνες, πάθη, χαρές, αγώνες για πιο δίκαιη κοινωνία, αγωνίες για την επιβίωση. Ζώντες και τεθνεώτες, ανάκατα μέσα μας, μπήκαν σ’ ένα μεγάλο τοπίο με πολλές σκοτεινιές και κενά. Γενιές σημερινών, χθεσινών και παλιότερων Σαμακωβιανών (και κάποιων από το γειτονικό συνοικισμό Γυμναστηρίου), έγιναν καθημερινοί μας σύντροφοι. Ο Βύρων, ο Γιώργος, η Αφροδίτη, η Στέλλα, ο Ερόλ και άλλοι φίλοι ήδη. Πριν απ’ αυτούς ο Σάββας ο Καζιάλης, οι Γαζήδες, η Νεσιμπέ του Ιλιάς, η Βασιλιώ κι η Χαρικλιώ του Χατζηγιώργη, πιο πριν ακόμη τ’ Αντωνούδ’ ο αμαξάς, ο Νταή Χουσεΐν, ο άρχοντας Χάρτσος, ο Χακκή Μπέης, και τέλος στη σκιά του χρόνου, οι πρόγονοί τους με σβησμένα τα ονόματα…

Μάταιος αποδεικνύεται ο αγώνας για ακρίβειες και πληρότητα στην ανασύνθεση του παρελθόντος. Νησίδες μνήμης μόνο αναδύονται από το αρχιπέλαγος της παλιάς σαμακωβιανής ζωής, από την οποία κρατούμε στο βιβλίο αυτό τους ανθρώπους στις καλές τους στιγμές, αφήνοντας στην άκρη μιζέριες, μικροψυχίες και κοινωνικές βαναυσότητες. Δεν επιθυμήσαμε (και δεν θα μπορούσαμε εξάλλου) να γράψουμε ένα ιστορικό βιβλίο για το Σαμακώβ, ένα άρωμά του μόνο προσπαθήσαμε να μεταφέρουμε, όπως το ζήσαμε.

Το υλικό που συγκεντρώθηκε χωρίστηκε σε δύο μέρη. Στο παρόν παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά του τόπου καθώς και κοινωνικές και επαγγελματικές δραστηριότητες των ανθρώπων του. Στο επόμενο θα φωτίζονται ιδιαιτέρως τα πρόσωπα και τα σαμακωβιανά (κυρίως) σόγια…».

Χαρακτηριστικό στοιχείο του «απλού» χαρακτήρα της συνοικίας είναι το γεγονός πως στον τηλεφωνικό κατάλογο της Ξάνθης του 1962, από τις 600 συνολικά τηλεφωνικές συνδέσεις (αριθμοί 200 – 799) μόνον δύο (από τις τελευταίες) υπήρχαν στο Σαμακώβ. Η μια ανήκε στον παντοπώλη Αρσένη Μιχαλακόπουλο και η δεύτερη στον τότε Διευθυντή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιώργο Σαρίδη. Ακόμη ένα ενδεικτικό στοιχείο είναι το γεγονός πως από το 1130 Σωματεία και Συλλόγους που υπάρχουν καταχωρημένα στο Αρχείο Σωματείων του Πρωτοδικείου Ξάνθης, κανένα δεν ιδρύθηκε από Σαμακωβιανούς, ή για σκοπούς σχετιζόμενους με το Σαμακώβ.

Όπως δηλώνει η κ. Αδαμαντίδου, είχε και το Σαμακώβ τα τζάκια του, χριστιανούς και μουσουλμάνους που όμως, για να πάνε στις δουλειές τους, πέρναγαν καθημερινά γέφυρα πάνω απ΄ το Τσάι (έτσι έλεγαν τον Κόσυνθο οι παλιοί). Στο Σαμάκωβ ήταν τα σπίτια τους και πέντε έξι μαγαζάκια, χτισμένα με την παλιά βαλκανική λαϊκή αρχιτεκτονική με πετροντούβαρα και τσατμάδες, σαχνισιά και σειρές νότια παράθυρα, εξίσου όμορφα με τα αντίστοιχα της Παλιάς Πόλης. «Νεοκλασικά και άλλων δυτικότροπων ρυθμών αρχοντικά που αφθονούν απέναντί του, δεν θα βρεις ούτε ένα στο Σαμακώβ, όσο κι αν ψάξεις στις παλιές φωτογραφίες».

Γενιές σημερινών, χθεσινών και παλιότερων Σαμακωβιανών έγιναν καθημερινοί σύντροφοι των ερευνητών.

Τρεις γέφυρες συνδέουν το Σαμακώβ με την πόλη της Ξάνθης

Το Σαμακώβ βρίσκεται απέναντι από την Παλιά Πόλη της Ξάνθης. Μεταξύ τους ρέει ο ποταμός Κόσυνθος που αποτελεί το δυτικό και νότιο όριο του Σαμακώβ.

Το ανατολικό του όριο είναι ο μικρός χείμαρρος Μούσιαβας. Τρεις γέφυρες συνδέουν το Σαμακώβ με την πόλη της Ξάνθης: η γέφυρα στην οδό Βασιλίσσης Σοφίας, η πεζογέφυρα, προ το χώρο του Λιμνίου και η «τσιμεντένια» γέφυρα στην προέκταση της οδού Έβρου προς τη συμβολή της λεωφόρου Στρατού. Η συνοικία Σαμακώβ έχει ακόμη δύο, παρεμφερή μεταξύ τους, ονόματα. Στα ελληνικά λέγεται Πέρα Μαχαλάς και στα Τουρκικά Καρσί Μαχαλέ. Και των δύο ονομάτων οι ονοματοθέτες φαίνεται πως δεν είναι κάτοικοι του Σαμακώβ, αλλά της απέναντι όχθης του Κόσυνθου, που το ορίζουν ως Πέρα (μακριά) ή Καρσί (απέναντι) από τους ίδιους.

Από την φτωχή γειτονιά δεν έλειπε και το γλέντι, άρα και τα κέντρα διασκέδασης, οι ταβέρνες και τα καφενεία. Το παλιότερο σαμακωβιανό στέκι διασκέδασης που εντοπίζεται είναι «Ο κήπος του Αγγελάκη».

Τα παλιότερα μαγαζιά του Σαμακώβ, που η μνήμη τους ακόμη αιωρείται, είναι ο φούρνος (ίσως και το μπακάλικο) στο σπίτι των Καραλέτσων, ο φούρνος και το μπακάλικο Ιμπραήμ Χουσεϊνογλου στη διασταύρωση του Αγίου Δημητρίου και Παναγιάς και δίπλα το γιαουρτσίδικο…Ζωή βγαλμένη από το άσπρο – μαύρο των φωτογραφιών, των εικόνων, των αναμνήσεων, της έρευνας, το χθες. Ένας αλλιώτικος κόσμος στο Σαμακώβ, το «μονηστεφές Πέραν των Ξανθίων…».

Μια έκδοση που αξίζει να αναζητήσετε…

Μ.Ν.- Α.Χ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.