Βασιλευς η Οικονομος…
Στο Βυζάντιο του 15ου αιώνα μας μεταφέρει η Τόνια Κιουσοπούλου συγγραφεύς του βιβλίου: «Βασιλεύς ή Οικονόμος, Πολιτική Εξουσία και Ιδεολογία πριν την Άλωση», (Τόνια Κιουσοπούλου, Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, σελ 282, 17 Ε). Σε εκείνο το Βυζάντιο που άλλοι μελετητές το παρουσιάζουν τελείως ανύπαρκτο, εδαφικά συρρικνωμένο, οικονομικά εξασθενημένο, στρατιωτικά αναποτελεσματικό, η Τόνια Κιουσοπούλου παρουσιάζει την ιστορία της περιόδου ιδωμένη από την πλευρά της Κωνσταντινούπολης, ιστορία που χαρακτηρίζεται εκτός των άλλων, από διαρκή κίνηση ανθρώπων, ιδεών και εμπορευμάτων ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Η δε πολιτική ζωή από συμφωνίες, υποσχέσεις και εχθροπραξίες ανάμεσα στην αυλή του αυτοκράτορα, τις αυλές των δυτικών μοναρχών, τις ιταλικές πόλεις και την αυλή του σουλτάνου.
Αναμφισβήτητα, όπως παραδέχεται και η συγγραφέας το 1453 σηματοδοτεί το τέλος της κρατικής υπόστασης του Βυζαντίου. Το ίδιο το γεγονός όμως της Άλωσης, όσο κι αν έχει, εξαντλητικά σχεδόν, αναλυθεί στις στρατιωτικές του διαστάσεις, γεννά ακόμα βασικά ερωτήματα, τα οποία δεν έχουν απαντηθεί με τους όρους της σύγχρονης έρευνας, όπως δεν έχουν απαντηθεί και τα απλά, εκ πρώτης όψεως, ερωτήματα: όπως, για παράδειγμα, το ερώτημα, γιατί ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, εφόσον η ήττα του ήταν αναμενόμενη, δεν παρέδωσε την Πόλη στους Τούρκους, αλλά προτίμησε τον ηρωικό θάνατο° ή ακόμη, γιατί οι Παλαιολόγοι επέμεναν στην άρση του σχίσματος, μολονότι συναντούσαν αντίδραση μιας μεγάλης μερίδας των υπηκόων τους;
Προκειμένου η Τόνια Κιουσοπούλου να κατανοήσει τις συνθήκες, αλλά και τη σημασία της Άλωσης του 1453, άρχισε να μελετά τον βυζαντινό 15ο αιώνα ανακαλύπτοντας ότι κατά την παλαιολόγεια εποχή, και ιδιαίτερα όσο πλησιάζουμε στον 15ο αιώνα, διαγράφονται πολιτικές και πολιτισμικές εξελίξεις στον βυζαντινό κόσμο, που σταδιακά επικεντρωνόταν στην Κωνσταντινούπολη. Τις εξελίξεις αυτές ο αναγνώστης τις παρακολουθεί απαλλαγμένος από το βάρος της αδράνειας που γέννησε στην παραδοσιακή ιστοριογραφία η αναμφισβήτητη παρακμή του Βυζαντίου ως αυτοκρατορίας ή η αδιέξοδη αντιμετώπισή του ως κιβωτού των κλασικών γραμμάτων και παράγοντα των πνευματικών αλληλεπιδράσεων Δύσης και Ανατολής. Στην ουσία η Τόνια Κιουσοπούλου μας καλεί να συμμετάσχουμε σε ένα ιστοριογραφικό πείραμα, με πρόσθετη σημασία για ό,τι αποκαλούμε εθνική ιστοριογραφία, την μελέτη της ύστερης βυζαντινής εποχής ως μεταιχμίου ανάμεσα στον μεσαίωνα και τους νεώτερους χρόνους. Άλλωστε η αρχή της μετάβασης από τον μεσαίωνα στη νεώτερη εποχή, όσον αφορά τα Βαλκάνια, παραμένει, προς το παρόν ζητούμενο της έρευνας.
Με την Άλωση καταλύθηκε το βυζαντινό κράτος° από αυτήν την άποψη, η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν είναι μόνον ένα στρατιωτικό γεγονός, αλλά και ένα μείζον πολιτικό γεγονός που πρέπει να τοποθετηθεί στα συμφραζόμενά του για να γίνει κατανοητό. Η συγγραφέας πιστεύει ότι η Άλωση σφράγισε την ήττα πολιτικών επιλογών και πολιτικών ιδεών που καλλιεργήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη την τελευταία εκατονταετία της βυζαντινής ύπαρξής της και αποτυπώθηκαν στον τρόπο με τον οποίο άσκησαν την εξουσία τους οι τελευταίοι Παλαιολόγοι. Γι’ αυτό το λόγο και μια σημαντική παράμετρος για να κατανοήσουμε το γεγονός της Άλωσης είναι ο χαρακτήρας του βυζαντινού κράτους, όπως διαμορφώθηκε από τον συνδυασμό των κοινωνικών συνθηκών και των εξωτερικών πιέσεων κατά τα τελευταία χρόνια του 14ου και τις πρώτες δεκαετίες του 15ου αιώνα. Ο 15ος αιώνας άλλωστε χαρακτηρίζεται από την ασάφεια των διαχωριστικών γραμμών ανάμεσα σε πρόσωπα, απόψεις, συλλογικές ταυτότητες ή πολιτικές στρατηγικές. Η μόνη σαφής διάκριση που υφίσταται είναι η διάκριση ανάμεσα σε όσους υποστήριζαν την ένωση των Εκκλησιών και σε όσους την πολεμούσαν, εκατέρωθεν αυτής της γραμμής συγκροτούνται και διαλύονται συλλογικότητες, γίνονται πολιτικές διεργασίες και φτιάχνονται συμμαχίες.
Η μελέτη της Τόνιας Κιουσοπούλου, με χρονολογικό όριο το 1453, διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Το πρώτο επιγράφεται ο χώρος και οι άνθρωποι και έχει ως αντικείμενο την εικόνα της Κωνσταντινούπολης. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου παρουσιάζει την πολιτική ζωή του Βυζαντίου την οποία σημαδεύει τον 15ο αιώνα κατά κύριο λόγο η διάσταση των κοσμικών αρχόντων με τους οφφικιαλίους του Πατριαρχείου. Στο τελευταίο μέρος εξετάζονται αφ’ ενός οι αρχές του υφιστάμενου πολιτικού συστήματος, αφ’ ετέρου οι ιδεολογικές συνιστώσες της πολιτικής ζωής, μέσα από την διεύρυνση των συλλογικοτήτων που συγκροτήθηκαν κατά τη συγκεκριμένη εποχή.
Αντί επιλόγου…
Ο μεταβατικός, αλλά «μακρύς» βυζαντινός 15ος αιώνας, μια εποχή κατά την οποία το Βυζάντιο δεν ήταν ούτε αυτοκρατορία αλλά ούτε και εθνικό κράτος, μας επιτρέπει να μελετήσουμε τη διαδικασία του μετασχηματισμού ενός κράτους οικουμενικού σε «εθνικό». Η Τόνια Κιουσοπούλου μας βοηθά να καταλάβουμε αυτό το τόσο μακρινό αλλά σύγχρονα διαρκώς παρόν στη νεοελληνική μας ζωή, Βυζάντιο.
Η περίφημη ρήση: «Καλύτερα τουρκικό φακιόλι παρά καλύπτρα λατινική», που αποδίδεται στον Νοταρά, απηχεί μια πολιτική στάση που διαμορφωνόταν όσο οι Τούρκοι πλησίαζαν τα τείχη της Κωνσταντινούπολης και επισφραγίζει την ήττα των ιδεών που κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή του Βυζαντίου τον 15ο αιώνα. Η Άλωση, ως κατάληξη μιας ιστορικής διαδικασίας, ήλθε να οριστικοποιήσει την ήττα. Κατά ένα περίεργο, αλλά όχι ακατανόητο, παιχνίδι της Ιστορίας η παρουσία των Τούρκων, που επιτάχυνε τον «εκμοντερνισμό» του βυζαντινού κράτους, επέφερε συγχρόνως και την κατάλυσή του…
Διαβάζοντας το βιβλίο της Τόνιας Κιουσοπούλου χρειάζεται να συγκρατήσουμε ότι το Βυζάντιο του 15ου αιώνα ως αυτοκρατορία, έστω παρηκμασμένη, ήταν μια εκ των υστέρων κατασκευή αυτών που εξήλθαν νικητές από τις πολιτικές συγκρούσεις της εποχής, δηλαδή όσων βρίσκονταν γύρω από το Πατριαρχείο και συμμερίζονταν τις απόψεις του. Όπως επίσης ότι οι άρχοντες της Κωνσταντινούπολης υπερασπίσθηκαν τη πατρίδα που οι ίδιοι χρειάζονταν° όχι την πατρίδα που οι μεταγενέστεροι έφτιαξαν γι’ αυτούς. Η απροθυμία ή η αδυναμία των Δυτικών να βοηθήσουν την απειλούμενη Κωνσταντινούπολη έστρεψε κάποιους από τους άρχοντες στον μόνο τρόπο επιβίωσης που ήξεραν καλά: την πρόσδεσή τους στην καινούρια εξουσία. Ωστόσο, οι ίδιοι αυτοί άρχοντες ανέβηκαν στα τείχη να πολεμήσουν τους Τούρκους και να υπερασπισθούν την πατρίδα τους, μια ακόμη αντίφαση στην παρουσία των φορέων της πολιτικής εξουσίας του 15ου αιώνα και του τρόπου με τον οποίο την διαχειριζόταν μέσα σε συνθήκες ιδιαίτερα επισφαλείς για το κρατικό μόρφωμα που ήταν τότε το Βυζάντιο, η πρωτεύουσα της κάποτε οικουμενικής αυτοκρατορίας…
Μαρία Νικολάου
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
