Τζωγας Στεφανος: «Η Τεχνη της αγιογραφιας κομματι της ορθοδοξης παραδοσης μας»

Άγνωστος για τους περισσότερους ο τομέας της αγιογραφίας. Ελάχιστοι αυτοί οι οποίοι γνωρίζουν τα μυστικά του αλλά και τις απαιτήσεις που έχει ο συγκεκριμένος τομέας της τέχνης. Σε μία προσπάθεια να τον γνωρίσουμε από κοντά και να ανιχνεύσουμε τις απαιτήσεις του ο ΠτΘ μίλησε με τον κ. Στέφανο Τζώγα που εδώ και τέσσερα χρόνια διδάσκει τους ενδιαφερόμενους σε μία προσπάθεια του πολιτιστικού συλλόγου του ΟΤΕ στην πόλη μας.

Ας τον ακούσουμε:

ΠτΘ:κ. Τζώγα, έχετε σπουδάσει την τέχνη της αγιογραφίας ή είστε αυτοδίδακτος;

Σ.Τ.: Ο χαρακτηρισμός αυτοδίδακτος δεν μ’ αρέσει. Στη Θεσσαλονίκη, απ’ όπου και κατάγομαι θήτευσα για τρία χρόνια δίπλα σ’ ένα δάσκαλο ιερομόναχο, Παύλος Πολίτης λέγεται, ο οποίος δίδασκε και σε σχολή αλλά είχε ένα τμήμα με άτομα με τα οποία ήταν πιο κοντά του.

Επίσης θήτευσα και δίπλα στον Κώστα Φωτιάδη, αγιογράφο επίσης της Θεσσαλονίκης. Απ’ αυτούς πήρα τα «μυστικά» της βυζαντινής αγιογραφίας.

Και οι δύο με βοήθησαν στο τι θα πρέπει να προσέχω στην αγιογραφία και να διακρίνω την καλή δουλειά. Αυτό που έμαθα κοντά τους ήταν να εκτιμώ κάποια έργα από κάποια άλλα τα οποία ενώ τα θεωρούσα ότι ήταν βυζαντινή αγιογραφία ουσιαστικά ήταν καρικατούρες. Στη συνέχεια πορεύτηκα μόνος μου και προσπαθώ να βελτιωθώ όσο μπορώ περισσότερο.

ΠτΘ: Τα τελευταία χρόνια η αγιογραφία θα λέγαμε ότι είναι της μόδας. Τι είναι αυτό που χαρακτηρίζει τον πραγματικό αγιογράφο;

Σ.Τ.: Πράγματι η αγιογραφία τον τελευταίο καιρό είναι πολύ της μόδας. Προσωπικά η βυζαντινή εικονογραφία ενέχει και μια δογματική. Δεν είναι δηλαδή ένα απλό είδος τέχνης, είναι ένα κομμάτι της ορθόδοξης παράδοσής μας. Μέσα από την αγιογραφία ανακαλύπτονται και τα δόγματα της πίστης μας τα οποία θα πρέπει να τα γνωρίζει ο ασχολούμενος με αυτήν. Βέβαια υπάρχουν κάποιοι οι οποίοι δεν πιστεύουν. Θα πρέπει για παράδειγμα να γνωρίζει ο αγιογράφος πως εικονογραφείται η Παναγία, τι σημαίνουν τα τρία άστρα που έχει επάνω της ή ότι η απεικόνιση των αγίων μας κοινοποιεί τα χαρακτηριστικά της αγιότητας. Δεν είναι απλά δηλαδή μια προσωπογραφία ή εικονογραφία ενός ανθρώπου που κάποτε αγίασε. Μέσα απ’ αυτή την απεικόνιση βλέπουμε την αγιότητά του.

ΠτΘ: Πόσο εύκολο είναι να το μεταφέρετε αυτό στους μαθητές σας;

Σ.Τ.: Προσπαθώ να το μεταφέρω στους μαθητές που έρχονται κοντά μου. Είναι δύσκολο να φτάσεις σε κάποια ικανοποιητικά επίπεδα γιατί όλοι έχουμε πολλές ασχολίες και θα πρέπει να αφιερώσεις αρκετό χρόνο.

Παρόλα αυτά κάποιοι, κυρίως κυρίες έφτασαν σε ικανοποιητικό επίπεδο. Πρωταρχικός μου στόχος είναι να βοηθήσω όλους όσους έρχονται κοντά μου να καταλάβουν την ποιότητα της αγιογραφίας, ποια είναι καλή και ποια δεν είναι, ποια θα πρέπει να εκτιμήσουν και ποια δεν πρέπει, ποια πρότυπα θα πρέπει να διαλέγουν για να φτιάξουν κάτι.

ΠτΘ: Από πού αντλείτε τα θέματά σας;

Σ.Τ.: Η ακμή της αγιογραφίας τοποθετείται το 1200 περίπου, με την ακμή αλλά και την πτώση της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Τη συγκεκριμένη περίοδο έχουμε πολύ καλά έργα και όλοι οι αγιογράφοι από εκεί αντλούμε τα θέματά μας.

ΠτΘ: Για αυτό και μιλάμε για βυζαντινή αγιογραφία. Υπάρχουν και ζωγράφοι που χρησιμοποιούν και δυτική τεχνοτροπία;

Σ.Τ.: Αυτό εξαρτάται από τις αναζητήσεις που έχει ο καθένας. Κάποιοι έχουν «δυτικοποιήσει» τη δουλειά τους. Αυτό συνέβη γιατί κάποια στιγμή η βυζαντινή αγιογραφία είχε ατονήσει πάρα πολύ, και στο Άγιο Όρος στις αρχές του αιώνα ζωγράφιζαν μόνο με λάδια ή με τον δυτικό τρόπο αγιογραφίας. Ευτυχώς βρέθηκε ο Φώτης Κόντογλου ο οποίος ξανάφερε στην επιφάνεια την Βυζαντινή αγιογραφία και έκτοτε υπάρχει μια μεγάλη άνθηση και πολλά εργαστήρια βγήκαν και πολλοί οι οποίοι δουλεύουν μ’ αυτά τα πρότυπα.

ΠτΘ:Ποιες είναι οι τεχνοτροπίες στη Βυζαντινή αγιογραφία;

Σ.Τ.: Οι κύριες τεχνοτροπίες είναι δύο. Η μακεδονική σχολή που αναπτύχθηκε στο Βυζάντιο ήταν η πρώτη. Η Θεσσαλονίκη είχε πολύ καλά εργαστήρια όπως και η Κων/πολη και εκπρόσωποί της συγκεκριμένης τεχνοτροπίας είναι οι επιφανέστεροι αγιογράφοι ο Ευτύχιος, οι Αστραπάδες, δύο αδέλφια, που έχουν ζωγραφίσει πάρα πολλά μοναστήρια της περιοχής μας. Έργα της συγκεκριμένης τεχνικής βρίσκουμε στη Mονή της Χώρας στην Κων/πολη, στη Βέροια, στη Θεσσαλονίκη, στην Καστοριά, σε όλες οι ορθόδοξες μονές, στο Κοσυφοπέδιο, στο Άγιο Όρος, Η άλλη σχολή είναι η κρητική, επίσης πολύ καλή, η οποία εμφανίστηκε μετά την πτώση του βυζαντίου από τον κρητικό αγιογράφο Θεοφάνη και την συνέχισε ο γιος του μετά. Η Μονή Σταυρονικήτα ζωγραφίστηκε από το Θεοφάνη τον Κρητικό.

ΠτΘ: Τι χρώματα χρησιμοποιείτε; Κάνετε χρήση αυγοτέμπερας;

Σ.Τ.: Μόνο με αυγοτέμπερα ζωγραφίζω, η οποία δίνει πολύ ωραίες χρωματικές συνθέσεις και είναι εύκολη στη χρήση της. Αυτό βέβαια σε φορητές εικόνες. Στην τοιχογραφία είναι λίγο δύσκολο να χρησιμοποιήσεις αυγοτέμπερα. Εκεί χρησιμοποιώ σκόνες με συνθετικό υλικό, πρώτη ύλη την κόλα. Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω, όπως πολλοί αγιογράφοι το κάνουν, στον τοίχο πλαστικά χρώματα, αλλά οι αποχρώσεις που βρίσκουμε στις σκόνες είναι πολύ πιο πλούσιες και για αυτό τις χρησιμοποιώ . Προσπαθώ όσο μπορώ να χρησιμοποιήσω τα υλικά των παλιών αγιογράφων.

ΠτΘ: Χρυσό χρησιμοποιείτε;

Σ.Τ.: Ο χρυσός, είναι ένα άλλο κεφάλαιο. Ένας εύκολος τρόπος χρησιμοποίησής του, που είναι και της εποχής μας, είναι ο αυτοκόλλητος και ένας δεύτερος τρόπος είναι ο στιλβωτός, ο καθαρά παραδοσιακός. Εγώ ως επί το πλείστον δουλεύω τον στιλβωτό. Ο τρόπος αυτός είναι πολύ περισσότερο χρονοβόρος και πολύ πιο δαπανηρός, αλλά είναι πιο ανθεκτικός και στην όψη πιο όμορφος.

ΠτΘ: Μιλήσατε προηγουμένως για αυγοτέμπερα και πλαστικό. Ποιο από τα δύο είναι πιο ανθεκτικό;

Σ.Τ.: Θεωρώ ότι είναι η αυγοτέμπερα γιατί έτσι ζωγράφιζαν και οι παλιοί. Η διαφορά είναι ότι το αυγό για να γίνει ανθεκτικό πρέπει να περάσει πολύς χρόνος, ενώ τα πλαστικά χρώματα από τη στιγμή που θα ζωγραφίσεις μετά από δύο μέρες μπορείς να τα καθαρίσεις με ελαφρό υγρό πανί.

Η αυγοτέμπερα δε δέχεται κάτι τέτοιο, και αν το επιχειρήσεις θα σβήσεις το θέμα κατευθείαν. Όμως με το χρόνο γίνεται πιο ανθεκτική και δεν χάνει έτσι την ζωηρότητα των χρωμάτων.

ΠτΘ: Οι καλόγεροι αγιογράφοι χρησιμοποιούν κοντάρι για τη χάραξη γραμμών. Το χρησιμοποιείτε και εσείς;

Σ.Τ.: Βέβαια, αλλιώς δε γίνεται. Πρέπει να έχεις ένα κοντάρι για να μπορείς να τραβάς ευθείες γραμμές, να έχεις σταθερό το χέρι σου. Είναι απαραίτητο εργαλείο το κοντάρι στον Αγιογράφο.

ΠτΘ:Υπάρχουν συγκεκριμένα είδη ξύλου που χρησιμοποιείτε στην αγιογραφία;

Σ.Τ.:Υπάρχουν παραδοσιακά ξύλα, αλλά εγώ χρησιμοποιώ κόντρα πλακάζ θαλάσσης, το οποίο είναι πολύ ανθεκτικό. Παλιά βέβαια οι αγιογράφοι χρησιμοποιούσανε μασίφ ξύλο και από πίσω έβαζαν τρέσες, δηλαδή όπως είναι κάθετα τα νερά του ξύλου, έβαζαν από την πίσω πλευρά ένα ξύλο, του ίδιου είδους αλλά με τα νερά κάθετα. Αυτό το έβαζαν για να μην σκεβρώνει το ξύλο και για να είναι σταθερά τα ξύλα, από πάνω δε έβαζαν και μια γάζα, ένα πανί, το κολλούσαν και πάνω στο πανί έφτιαχναν το στόκο.

Το κόντρα πλακάζ θαλάσσης είναι μια βιομηχανική κατασκευή η οποία ακολουθεί αυτούς τους κανόνες. Είναι φύλλα ξύλου τα οποία τα κολλάνε σταυρωτά, οπότε δεν σκεβρώνει το ξύλο και είναι πολύ ανθεκτικό.

ΠτΘ: Πόσο απαραίτητη είναι η ψυχική ηρεμία σε ένα αγιογράφο;

Σ.Τ.: Είναι πάρα πολύ μεγάλο το θέμα αυτό. Βασικά θα πρέπει να είσαι δεμένος με το θέμα. Είπα προηγουμένως ότι είναι άρρηκτα δεμένη η αγιογραφία με τη δογματική της Εκκλησίας μας. Αν δηλαδή ζωγραφίζω την Παναγία, τον Χριστό ή κάποιον άγιο θα πρέπει να γνωρίζω κάποια στοιχεία του βίου του, το πώς αγίασε, το πώς ξεκίνησε αν ήταν πρώτα ειδωλολάτρης, πότε μυήθηκε στο χριστιανισμό, τους αγώνες του.

Πρέπει να ξέρεις κάποια στοιχεία για να μπορείς να δεθείς με το θέμα και μετά ξεκινάς, και αφού μελετήσεις πάρα πολύ καλά το σχέδιο με το μολύβι στο χαρτί το αποτυπώνεις μετά και στο ξύλο επάνω.

Όλη αυτή η εργασία θέλει πολύ γαλήνη και ηρεμία πάνω απ’ όλα. Εγώ για να καθίσω να ζωγραφίσω από τις πέντε ώρες που έχω ελεύθερο χρόνο 1,5 με 2 ώρες ψάχνομαι μέσα στο εργαστήριο μέχρι να βρω την κατάλληλη στιγμή να ξεκινήσω. Είναι απαραίτητη η ηρεμία για να ζωγραφίσεις.

ΠτΘ: Η αγιογραφία σαν τέχνη έχει κανόνες. Τι είναι αυτό που κάνει να ξεχωρίζει το θέμα ενός αγιογράφου από ενός άλλου;

Σ.Τ.: Ο παραδοσιακός αγιογράφος, αυτός που είναι μυημένος και στη δογματική της εκκλησίας, φαίνεται ότι σέβεται κάποιους κανόνες αυτού του είδους. Υπάρχουν πολλοί αγιογράφοι οι οποίοι επηρεάζονται από τον τρόπο ζωής της εποχής μας.

ΠτΘ: Η προσωπική σας δημιουργία έγκειται μόνο στα χρώματα και στην επιλογή του αγίου ή έχετε περιθώρια δημιουργίας;

Σ.Τ.:Έχει περιθώρια δημιουργίας. Βλέπουμε και στα έργα των αγιογράφων του βυζαντίου την εξέλιξή τους, πώς ξεκίνησαν και πού έφτασαν. Στα πρώτα στάδια της καριέρας τους, το βλέπω και εγώ στη δική μου δουλειά, βάζουν περισσότερη λεπτομέρεια και η δουλειά τους είναι πολύ φορτωμένη από χρώματα, γραμμές, στολίδια.

Όσο φτάνουν προς το τέλος της καριέρας τους χρησιμοποιούν έναν αφαιρετικό τρόπο, δηλαδή με πέντε πινελιές μπορούν να δώσουν ακριβώς την έκφραση που θέλουν χωρίς να βάζουν πρόσθετα πράγματα. Και αυτό προσπαθώ και εγώ τώρα.

Είμαι ακόμα στο στάδιο που «φορτώνω» το θέμα μου, δεν έχω φτάσει ακόμα τόσο ψηλά, και αυτή είναι η διαφορά ενός νέου και ενός προχωρημένου αγιογράφου.

ΠτΘ: Ποια σχολή προτιμάτε; Τη Μακεδονική ή την Κρητική;

Σ.Τ.: Είμαι οπαδός της Μακεδονικής τεχνοτροπίας. Η Κρητική είναι πιο αυστηρή και ίσως πιο αφαιρετική. Είμαι πολύ πιο κοντά και θέλω να μοιάσω με τους αγιογράφους της μακεδονικής τέχνης, όπου κυριαρχεί περισσότερη γλυκύτητα στα πρόσωπά τους, χωρίς φυσικά να φεύγουν από την ασκητική που έχει η βυζαντινή αγιογραφία. Η Μακεδονική έχει μια ιδιαίτερη γλυκύτητα και αυτό προσπαθώ να φτάσω.

ΠτΘ: Στο τμήμα εκμάθησης αγιογραφίας που διδάσκετε υπάρχει ανταπόκριση;

Σ.Τ.: Κάθε χρόνο ανταποκρίνονται περίπου δέκα άτομα. Βέβαια ακούω από κάποιους επαγγελματίες του είδους ότι βγάζω πολλούς αγιογράφους και χαλάνε την πιάτσα. Εγώ όμως δεν το πιστεύω αυτό, γιατί οι περισσότεροι που έρχονται στα τμήματα είναι για να καλύψουν τον ελεύθερο χρόνο τους, δεν το αντιμετωπίζουν τόσο επαγγελματικά, όσο για χόμπι. Από αυτούς που πέρασαν από το τμήμα ένας ή δύο ασχολούνται λίγο περισσότερο επαγγελματικά, αν και δεν νομίζω να έφτασαν σε τέτοια επίπεδα ώστε να μπορούν να παίρνουν ένα μερίδιο της πίτας της αγοράς.

Από τη στιγμή όμως που ξέρω κάτι και μπορώ να το δώσω σε κάποιον άλλο ο οποίος θα φτάσει πιο ψηλά από μένα, δεν βλέπω για ποιο λόγο δεν πρέπει να το κάνω.

ΠτΘ: Είναι επικερδής η αγιογραφία;

Σ.Τ.: Είναι, αρκεί να υπάρχει βέβαια, όπως και σε κάθε τομέα υπάρχει, κύκλος γνωριμιών.

ΠτΘ: κ. Τζώγα, σας ευχαριστούμε πολύ.

Σ.Τ.: Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.