Το συνδρομο καταρρευσης μελισσοσμηνων
Το θέμα στο οποίο θα αναφερθούμε σήμερα έχει πάρει σοβαρές διαστάσεις με δυστυχώς απρόβλεπτες συνέπειες. Ονομάσθηκε «σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσοσμηνών» και αφορά στην ανεξήγητη μείωση ή και εξαφάνιση μελισσοσμηνών σε πάρα πολλές χώρες, πράγμα που έχει προκαλέσει ανησυχίες όχι μόνο στους μελισσοκόμους αλλά και ευρύτερα. Για να ελπίζουμε ότι η κατάσταση θα διορθωθεί, θα πρέπει και να ξέρουμε τι συμβαίνει και να πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα. Ας γνωρίσουμε λοιπόν λίγο καλύτερα τη μελισσοκομία και τη μέλισσα, γιατί οι περισσότεροι από μας κυρίως ξέρουμε κάποια πράγματα για το μέλι και νοιώσαμε τι σημαίνει τσίμπημα της μέλισσας.
Στην Ελλάδα έχουμε περίπου 1.300.000 κυψέλες και 23.500 μελισσοκόμους.
Από αυτούς το 6% είναι αποκλειστικά μελισσοκόμοι,74% είναι αγρότες – με συμπληρωματικό εισόδημα από μελισσοκομία- και 20% είναι ετεροεπαγγελματίες. Η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη πυκνότητα κυψελών ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο στον κόσμο -Ελλάδα 12 κυψέλες /τετρ. χλμ, την ίδια ώρα που η αντίστοιχη αναλογία στη Γερμανία είναι 3,5 κυψέλες /τετρ.χλμ. Έχουμε τριπλάσιο αριθμό κυψελών ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο από το μέσο όρο της ΕΕ, 128 φορές μεγαλύτερος από την Αυστραλία και 33 φορές μεγαλύτερος από ΗΠΑ.
Η Ελλάδα, επίσης, είναι 2η σε κυψέλες και 4η στην παραγωγή μελιού σε σχέση με τις ευρωπαϊκές χώρες. Η ετήσια συνολική παραγωγή της Ελλάδας κυμαίνεται στους 10-18.000 τόνους και προέρχεται από το πεύκο (55-60%), το έλατο (5-10%), το θυμάρι (15%) και άλλα ανθόμελα (15-25%). Παρά το γεγονός όμως ότι είμαστε αυτάρκεις σε μέλι εισάγουμε περίπου 3.000 τόνους μέλι χύμα σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές, που διακινείται είτε καθαρά σαν εισαγόμενο είτε σε ανάμιξη με δικά μας σαν ελληνικό.
Η μέλισσα, ο σημαντικότερος κρίκος στην αλυσίδα της ζωής
Σύμφωνα με τα ευρήματα που υπάρχουν η μέλισσα χρονολογείται ότι εμφανίστηκε στον πλανήτη μας πριν από τουλάχιστο 40.000.000 χρόνια. Όπως ξέρουμε ο άνθρωπος εμφανίστηκε πριν από 5-7.000.0000 χρόνια. Η μέλισσα λοιπόν προϋπήρξε ημών , κατάφερε να προσαρμοσθεί άριστα σε όλες τις δύσκολες συνθήκες που συνάντησε στο διάβα των εκατομμυρίων χρόνων και να επιβιώσει μέχρι σήμερα επιδεικνύοντας σωστή οργάνωση, μεθοδικότητα και απαράμιλλη εργατικότητα. Εξελίχθηκε σε ένα πολύ σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα της ζωής, στη διατήρηση της βιοποικιλότητας και της υγείας του περιβάλλοντος. Η μέλισσα είναι ίσως το πολυτιμότερο έντομο στον πλανήτη γη για δύο κυρίως λόγους, κατά σειρά σπουδαιότητας:
1. Είναι ανεκτίμητης αξίας η συμμετοχή της μέλισσας στην επικονίαση των φυτών, δεδομένου ότι η μέλισσα πραγματοποιεί το 60-90% των επικονιάσεων στα φυτά και έτσι έχουμε φρούτα, καρπούς, ζωντανό περιβάλλον. Υπολογίζεται ότι η αξία του έργου της επικονίασης για ένα μέτριας δυναμικότητας μελισσοσμήνος είναι από 20-40 φορές μεγαλύτερη από την αξία των προϊόντων της κυψέλης.
2. Είναι το μόνο έντομο που παράγει τρόφιμα (μέλι, βασιλικό πολτό) φάρμακα (πρόπολη, δηλητήριο) φυσικό κερί και συλλέγει τη γύρη.
Η δουλειά της μέλισσας σε αριθμούς
Οι μέλισσες ταξιδεύουν σε απόσταση από 500 – 5.000 μέτρα από την κυψέλη για να μαζέψουν το νέκταρ, από όπου μετά από ειδική επεξεργασία παράγεται το μέλι. Μια μέλισσα στη διάρκεια μιας πτήσης, μέχρι να γεμίσει ο πρόλοβος με νέκταρ, επισκέπτεται από 50 – 200 λουλούδια. Ενώ κατά την διάρκεια μιας «καλής μέρας» μπορεί να επισκεφθεί περισσότερα από 2.000 λουλούδια.
Για ένα κιλό μέλι χρειάζονται 4 κιλά νέκταρ, δηλαδή πρέπει το μελισσοσμήνος να επισκεφθεί περισσότερα από 4.000.000 λουλούδια και οι μέλισσες του σμήνους να διανύσουν συνολικά απόσταση μεγαλύτερη των 150.000 χλμ. Οι ρυθμοί εργασίας είναι εξοντωτικοί γι’ αυτό και την περίοδο της μεγάλης ανθοφορίας μια εργάτρια μέλισσα ζει μόνο 30-50 μέρες και συνολικά παράγει 0,5-1 γραμμάριο μέλι.
Γιατί είναι οι μέλισσες ο σημαντικότερος κρίκος της διατροφικής αλυσίδας
Οι μέλισσες αποτελούν τον κυρίαρχο επικονιαστή στη φύση αφού από τα 100 κυριότερα είδη φυτών που προσφέρουν το 90% της τροφής στον κόσμο, το 70% επικονιάζεται και γονιμοποιείται από τις μέλισσες. Όμως και όλα τα αγριολούλουδα και τα βότανα χρειάζονται τη μέλισσα, γι’ αυτό όπως προείπαμε η μέλισσα αποτελεί θεμέλιο λίθο του περιβάλλοντος. Η απώλειά της θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και στην κατάρρευση της διατροφικής αλυσίδας, που συντηρεί την άγρια πανίδα. Οι μέλισσες λοιπόν συμβάλλουν στην παγκόσμια διατροφική ασφάλεια και η εξάλειψή τους θα μπορούσε «να οδηγήσει σε µία φοβερή βιολογική καταστροφή», επισημαίνουν οι ειδικοί επιστήμονες. Ο Αϊνστάιν μάλιστα -υπερβάλλοντας λίγο προφανώς για να δώσει έμφαση- είχε εκτιμήσει ότι αν εξαφανιζόταν η μέλισσα, το ανθρώπινο είδος θα είχε 4-5 χρόνια ζωής. Διότι χωρίς μέλισσες δεν έχουμε επικονίαση, δεν έχουμε γονιμοποίηση των φυτών, χωρίς φυτά δεν έχουμε ζώα, χωρίς ζώα εμείς, οι άνθρωποι, θα έχουμε πολύ σοβαρό πρόβλημα.
Τι είναι το «σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσοσμηνών»
Οι μέλισσες λοιπόν μας γνωρίζουν αρκετά καλά – 40.000.000 ετών εκείνες 5.000.000 ετών εμείς (πιτσιρικάδες μπροστά τους) – συνεργαστήκαμε καλά για αρκετές χιλιάδες χρόνια ώσπου φθάσαμε στις μέρες μας και βρήκαν τον μπελά τους από τα επιτεύγματά μας. Πιο συγκεκριμένα τα τελευταία 8 -10 χρόνια οι πληθυσμοί των μελισσών, εκτρεφόμενων και άγριων, μειώνονται ή εξαφανίζονται, σε όλο τον κόσμο με ανησυχητικούς ρυθμούς. Η μείωση –εξαφάνιση του πληθυσμού των μελισσών, ονομάσθηκε «σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσοσμηνών» και έχει προκαλέσει συναγερμό, από τον φόβο ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας παγκόσμιας «κρίσης γονιμοποίησης» με τους επιστήμονες και τους μελισσοκόμους να αναζητούν εναγωνίως τα ακριβή αίτια για τον θάνατο των μελισσών.
Φυτοφάρμακα και μεταλλαγμένα οι κυριότερες αιτίες εξαφάνισης των μελισσών
Σύμφωνα με τη Γαλλική Ομοσπονδία Μελισσοκόμων οι μεγαλύτερες απώλειες σε μέλισσες τις έχουν οι περιοχές στις οποίες υπάρχει έντονη βιομηχανοποιημένη αγροτική παραγωγή, όπου βέβαια χρησιμοποιούνται και πολλά φυτοπροστατευτικά προϊόντα – γεωργικά φάρμακα. Αξίζει να αναφερθεί ότι η Γαλλία είναι πολύ ψηλά στη λίστα των χωρών που χρησιμοποιούν στην αγροτική τους παραγωγή πολλά φυτοφάρμακα.
Όμως νέα δεδομένα ερευνώ , σε ΗΠΑ και Καναδά, εστιάζουν κυρίως σε δύο αιτίες για το «σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσιών»:
1. στα μεταλλαγμένα και
2. σε συγκεκριμένα τοξικά φυτοφάρμακα τα νεονικοτινοειδή.
Οι μεγαλύτερες απώλειες μελισσοσμηνών καταγράφονται στις ανατολικές πολιτείες σε ποσοστό 70-80%, ενώ στις δυτικές πολιτείες το αντίστοιχο ποσοστό είναι 40-60%. Και στις δυο περιπτώσεις όμως οι απώλειες είναι πολύ πάνω από τις αναμενόμενες φυσικές. Είναι αξιοσημείωτο ότι Αμερική και Καναδάς κατέχουν τις δύο πρώτες θέσεις στον κόσμο στην καλλιέργεια μεταλλαγμένων φυτών και ότι η διατροφή των μελισσών τους χειμερινούς μήνες γίνεται με σιρόπι καλαμποκιού, που προέρχεται από μεταλλαγμένο καλαμπόκι.
Τα μεταλλαγμένα φυτά, όπως ξέρουμε, τροποποιήθηκαν για να παράγουν μια τοξίνη που τα προφυλάσσει από τα βλαβερά έντομα. Όμως η τοξίνη αυτή, εμφανίζεται στη γύρη και στο νέκταρ και λογικά επηρεάζει τις μέλισσες. Είναι γνωστό ότι τα μεταλλαγμένα επιδρούν αρνητικά στο εντερικό και το ανοσοποιητικό σύστημα, μεταξύ των άλλων βλαβών που προκαλούν στα πειραματόζωα. Σημαντικό όμως μερίδιο ευθύνης, για το φαινόμενο κατάρρευσης των μελισσοσμηνών, αποδίδεται στη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων με κυρίαρχα τα νεονικοτινοειδή, η μεγάλη εξάπλωση των οποίων συμπίπτει χρονικά με την εμφάνιση του παγκόσμιου φαινομένου της μείωσης του πληθυσμού των μελισσών.
Τι είναι τα νεονικοτινοειδή
Τα νεονικοτινοειδή είναι μια ομάδα φυτοπροστατευτικών προϊόντων που χρησιμοποιούνται σε επένδυση των σπόρων σποράς της ελαιοκράμβης, του ηλίανθου, του καλαμποκιού και του βαμβακιού, με στόχο την προφύλαξή τους από τα διάφορα έντομα. Έτσι βέβαια, μπορεί να μην έχουμε το φαινόμενο της διασποράς τους στο περιβάλλον με τους ψεκασμούς, αλλά τα σκευάσματα αυτά, επειδή είναι διασυστηματικά, κυκλοφορούν δηλαδή με τους χυμούς σε όλο το φυτό, έχουν ανιχνευθεί στα διάφορα μέρη των φυτών, στο νέκταρ και στη γύρη τους. Οι ερευνητές έχουν βρει ότι οι δραστικές ουσίες των νεονικοτινοειδών σκευασμάτων είναι 7.000 φορές πιο δραστικές από το DDT (απαγορεύτηκε από το 1970), προσλαμβάνονται μέσω της γύρης και του νέκταρος και μπορούν να επηρεάσουν το νευρικό σύστημα των μελισσών σε βαθμό που να τους δημιουργήσει προβλήματα προσανατολισμού. Έτσι οι μέλισσες βγαίνουν από την κυψέλη, δεν βρίσκουν το δρόμο επιστροφής και πεθαίνουν.
Οι διαστάσεις του φαινομένου στην Ελλάδα και τα μέτρα αντιμετώπισης της ΕΕ
Σημαντικές απώλειες μελισσών αναφέρονται σε: Βραζιλία, Καναδά, Ινδία, Αυστρία, Βρετανία, Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Βέλγιο και Ισπανία. Το φαινόμενο και στη χώρα μας έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις, οι απώλειες ξεπερνούν το 30% σε επίπεδο χώρας, σύμφωνα με στοιχεία της Ομοσπονδίας Μελισσοκομικών Συλλόγων Ελλάδος και αρχίζει να γίνεται εντονότερα αισθητό σε πολλές περιοχές – μάλιστα στην Αττική έφθασε το 90% τα έτη 2011και 2012.
Σύμφωνα με μελέτη, που εξέδωσε τον περασμένο Ιανουάριο η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), το κύριο αίτιο για την εκδήλωση του γενικευμένου αυτού προβλήματος και στην Ευρώπη αποδίδεται στα νεονικοτεινοειδή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στηριζόμενη στην παραπάνω μελέτη πρότεινε την απαγόρευση της κυκλοφορίας τριών συγκεκριμένων εντομοκτόνων της κατηγορίας αυτής.
Υπέρ της πρότασης ψήφισαν 15 κράτη μέλη, κατά ψήφισαν 8, ενώ 4, μεταξύ των οποίων και η χώρας μας, απείχαν της ψηφοφορίας. Η Κομισιόν κατέθεσε έφεση ζητώντας να επανεξετασθεί η πρόταση για απαγόρευση. Με βάση τη νέα ψηφοφορία, παρότι δεν συγκέντρωσε την προβλεπόμενη για αυτές τις περιπτώσεις ειδική πλειοψηφία –επειδή είχε αρκετούς νέους υποστηρικτές που μετακινήθηκαν από την αρχική τους θέση- η Κομισιόν αποφάσισε έστω κι αργά να εφαρμόσει την αρχή της προφύλαξης και πρότεινε μια πανευρωπαϊκή αναστολή για 2 χρόνια, της χρήσης 3 νεονικοτινοειδών σκευασμάτων στον ηλίανθο, την ελαιοκράμβη, το καλαμπόκι και το βαμβάκι, είτε ως επικάλυμμα σπόρου είτε σε κοκκώδη μορφή είτε σε μορφή ψεκαστικού διαλύματος, αρχής γενομένης από τον Δεκέμβριο του 2013. Η πρόταση της Επιτροπής δεν χαρακτηρίζεται ούτε ως ριζοσπαστική, ούτε ως ακραία, δεδομένης της υψηλής τοξικότητας των προϊόντων αυτών, της μεγάλης διάρκειας παραμονής τους στο περιβάλλον καθώς και ότι τα σκευάσματα αυτά είναι υδατοδιαλυτά και έχουν ήδη βρεθεί σε υπόγεια ύδατα.
Τα επιχειρήματα των εταιριών παρασκευής φυτοπροστατευτικών προϊόντων (ΦΠΠ)
Τα εν λόγω σκευάσματα στην ΕΕ, για τα οποία ισχύουν ήδη απαγορεύσεις στη Γαλλία, τη Σλοβενία και τη Γερμανία, παρασκευάζονται από μια γερμανική και μια ελβετική εταιρία αντίστοιχα. Οι εταιρίες βέβαια αντιδρούν έντονα στην απόφαση της Κομισιόν και επισημαίνουν τον κίνδυνο μεγάλης μείωσης των αποδόσεων και απώλειας της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής γεωργίας έναντι των γεωργών των χωρών όπου δεν ισχύουν οι σχετικές απαγορεύσεις. Βέβαια γεωργία υπήρχε και χωρίς ΦΠΠ και επίσης τα ΦΠΠ δεν διαρκούν αιώνια. Όταν αποδεικνύεται ότι η ζημιά που προκαλούν είναι μεγαλύτερη από το όφελος αποσύρονται ή απαγορεύονται.
Παραδέχονται ωστόσο ότι το πρόβλημα της υγείας των μελισσών είναι μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η σύγχρονη γεωργία αλλά πιέζουν για επανεξέταση των δεδομένων και νέα διερεύνηση των πραγματικών αιτίων που επιδρούν στην υγεία των μελισσών, κάνοντας προσπάθεια μετακίνησης του προβλήματος σε άλλα αίτια, όπως σε ασθένειες που οφείλονται σε ιούς, βακτήρια και πολλά άλλα.
Είναι γεγονός ότι οι επιστήμονες δε συμφωνούν μεταξύ τους για το τι φταίει. Ως πιθανές αιτίες αναφέρονται η χρήση φυτοφαρμάκων, αντιβιοτικών, η κλιματική αλλαγή που τις στρεσάρει και μειώνει την τροφή τους, η πρόσληψη νέκταρος και γύρης από γενετικά τροποποιημένα φυτά, η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία που εκπέμπουν κεραίες κινητής τηλεφωνίας και τις αποπροσανατολίζει, ιοί, παράσιτα και παθογόνοι οργανισμοί. Μπορεί αιτία να είναι η κάθε μία από τις περιπτώσεις αυτές ή και οποιοσδήποτε συνδυασμός τους. Όλοι θέλουν μια απλή απάντηση, όμως η απάντηση ίσως δεν είναι απλή.
Η συνεργασία καλλιεργητών, μελισσοκόμων και ψεκαστών το «κλειδί» της μείωσης των απωλειών
Όπως, εν ολίγοις, περιγράψαμε, και σίγουρα οι περισσότεροι ξέρουμε, το έργο της μέλισσας είναι αναντικατάστατο. Όταν οι μέλισσες πεθαίνουν μαζικά πρέπει να ανησυχούμε, και όχι μόνο αν είμαστε μελισσοκόμοι. Υπάρχει λόγος σοβαρός καθώς οι μέλισσες αποτελούν δείκτες ενός υγιούς αγρο-οικοσυστήματος και ο μαζικός θάνατος τους αποτελεί σήμα κινδύνου. Είναι ανάγκη να ευαισθητοποιηθούμε και να δράσουμε άμεσα σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Αν η παρατηρούμενη εξαφάνιση των μελισσών συνεχιστεί, υπάρχει μεγάλο ενδεχόμενο να μείνουμε μόνο με σιτηρά και νερό.
Τα εντομοκτόνα και γενικότερα τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, παρά τις απαγορεύσεις και τις αποσύρσεις, θα εξακολουθήσουν για πολλά χρόνια ακόμη να αποτελούν βασικά εργαλεία για τη προστασία της αγροτικής παραγωγής. Η αλόγιστη, όμως, χρήση τους προκαλεί σοβαρότατες ανεπιθύμητες ενέργειες σε όλες τις μορφές ζωής. Για το λόγο αυτό το λιγότερο που έχουν να κάνουν οι καλλιεργητές είναι να παίρνουν σοβαρά μέτρα αυτοπροστασίας της δικής τους υγείας, να συνεργάζονται αρμονικά με τους μελισσοκόμους και όλοι μας να σεβόμαστε τη φύση και όλα τα δημιουργήματά της. Είναι απίθανο να αποφευχθούν όλες οι δηλητηριάσεις, αλλά είναι δυνατόν να μειωθούν οι απώλειες των μελισσών, εφόσον υπάρξει αφενός συνεργασία των μελισσοκόμων με τους καλλιεργητές και τους ψεκαστές των καλλιεργειών και συμμόρφωση όλων προς τη νομοθεσία.
Κλείνοντας να αναφέρουμε μερικές πρακτικές οδηγίες για τους καλλιεργητές και τους μελισσοκόμους:
• Συνεργασθείτε και συμβουλευτείτε τον Γεωπόνο σας
• Μην ψεκάζετε τις ανθισμένες καλλιέργειες
• Επιλέξτε προϊόντα με μικρή υπολειμματική δράση και χαμηλή τοξικότητα
• Χρησιμοποιείστε το ασφαλέστερο εντομοκτόνο, με τον ασφαλέστερο τρόπο, την ασφαλέστερη χρονική στιγμή
• Χρησιμοποιήστε το εντομοκτόνο όταν δεν κυκλοφορούν οι μέλισσες Οι πολύ πρωινές και οι αργά απογευματινές ώρες είναι οι πλέον κατάλληλες για την εφαρμογή των εντομοκτόνων, διότι τότε είναι περιορισμένη η κυκλοφορία των μελισσών ή δεν κυκλοφορούν
• Ψεκάστε μόνο εφόσον το επιτρέπουν οι καιρικές συνθήκες
• Μελισσοκόμοι και καλλιεργητές συνεργασθείτε για να μειωθούν οι απώλειες των μελισσών στο ελάχιστο
• Διαβάστε την ετικέτα του εντομοκτόνου, εκεί θα βρείτε πολλά χρήσιμα στοιχεία
• Οι μελισσοκόμοι καλό είναι να επιλέγουν περιοχές με μικρή επικινδυνότητα από εντομοκτόνα για την τοποθέτηση των κυψελών
• Οι αγρότες φρόνιμο είναι να προσέχουν την επισήμανση στην ετικέτα του φαρμάκου για το αν το εντομοκτόνο είναι τοξικό ή ασφαλές για τις μέλισσες
• Θεωρούμε αναγκαία την εκπαίδευση των καλλιεργητών και μελισσοκόμων για την ασφαλή χρήση των παρασιτοκτόνων
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
