«Τιποτα δεν παει χαμενο»

Με αφορμή τη σημερινή εκδήλωση παρουσίασης του μυθιστορήματος του Χρήστου Χαρτοματσίδη «Οι περιπέτειες του Μπρέγκα», σε συνέντευξή του στον ΠτΘ, ο Χρήστος Χαρτοματσίδης μιλά για τον βασικό ήρωα, τον Μπρέγκα, αλλά και για το έργο του γενικότερα. Η συνέντευξη, αποκαλυπτική του έργου, του διαμετρήματος αλλά και του ήθους του συμπολίτη μας συγγραφέα.

ΠτΘ: κ. Χαρτοματσίδη, πώς βλέπετε τον Μπρέγκα; Τι αντιπροσωπεύει για σας;

Χ.Χ.: Ο Μπρέγκας είναι ο ήρωας της εποχής του η οποία έχει ανάγκη έναν τέτοιο ήρωα και γι’ αυτό γεννιέται και ο Μπρέγκας. Είναι γιγαντόσωμος, πελώριος, κάτι ανάμεσα σε έναν ήρωα παραμυθιού, αλλά και με χαρακτηριστικά ενός ήρωα που πατά αρκετά γερά στα πόδια του και είναι λίγο «νταής».

ΠτΘ: Και σ’ αυτό το βιβλίο αφετηρία είναι η Βουλγαρία, η χώρα που γεννηθήκατε, αλλά τον Μπρέγκα τον φτάνετε στην Ελλάδα. Επαναπατρίζεται τελικά;

Χ.Χ.: Βεβαίως. Και έτσι κλείνει ο κύκλος ζωής όχι μόνο της δικιάς του αλλά και των γονέων του που πρέπει να επιστρέψουν στην «Ιθάκη» τους. Βέβαια, το τι βρίσκουν στην «Ιθάκη» είναι άλλη ιστορία.

ΠτΘ: Και αυτή την επιστροφή πάλι την παρουσιάζετε με χιούμορ. Θα ήθελα να ρωτήσω όμως εδώ, αν τελικά η Βουλγαρία θα είναι και στα επόμενα βιβλία σας ή τελικά επαναπατρίσατε οριστικά τον Μπρέγκα;

Χ.Χ.: Με τον Μπρέγκα κλείνει ο κύκλος της Βουλγαρίας και από εδώ και πέρα νομίζω πως ό,τι γράφω, θα αφορά στην ελληνική πραγματικότητα.

ΠτΘ: Το μυθιστόρημα αρχίζει με τις πρώτες στιγμές της γέννησης του ήρωα…

Χ.Χ.: Η γέννα του Μπρέγκα γίνεται με εμβρυούλκηση, είναι μια δύσκολη γέννα, συμβολική της δύσκολης εποχής που έρχεται. Τα πράγματα γίνονται βίαια και όχι φυσιολογικά και, γι’ αυτό, το αποτέλεσμα είναι το στραβό του κεφάλι, το περίεργο στην εμφάνιση.

ΠτΘ: Αυτό το μυθιστόρημα έχει συνεχείς ανατροπές. Από την αρχή είναι δομημένο σε ένα σχήμα ανατροπών. Δηλαδή, ο Μπρέγκας μπορεί να είναι έξυπνος αμφισβητείται όμως αν είναι έξυπνος, μπορεί να προχωράει, αλλά αμφισβητείται ότι προχωράει. Κι όλα αυτά καταγγέλλοντας «τα» εκεί «πρέπει»;

Χ.Χ.: Οι καταστάσεις εκεί δεν επιτρέπουν να εμφανισθούν ηλίθιοι ήρωες. Όσο ηλίθιος και να είναι πρέπει στο τέλος να γίνει έξυπνος. Οπότε και κάποια κουσούρια να είχε ο Μπρέγκας με τη γέννησή του, μοιραία θα γίνει έξυπνος. Τον Μπρέγκα τον σκεφτόμουν περισσότερο να μοιάζει προς τον Ηρακλή, σε σχέση με την ελληνική μυθολογία και γι’ αυτό οι περιπέτειές του θυμίζουν άθλους του Ηρακλή. Η σχέση του με την Ιππολύτοβνα-, όπως ο Ηρακλής είχε τη ζώνη της Ιππολύτης-, η Λερναία Ύδρα, δείχνουν ότι ο Μπρέγκας είναι ένας αγαθός Κύκλωπας. Είναι εύστοχος ο συμβολισμός με τον Κύκλωπα, γιατί ο Κύκλωπας ήταν μονόφθαλμος και έβλεπε σε μία ιδεολογική κατεύθυνση και μόνο εκεί.

ΠτΘ: Γι’ αυτόν τον εντάσσετε στο κοινωνικό του πλαίσιο. Ο Μπρέγκας εκτός του ότι είναι λογοτεχνική μυθοπλασία είναι και κατασκευή του καθεστώτος…

Χ.Χ.: Ακριβώς. Πρέπει να είναι γίγαντας, πρέπει να είναι αγαθός. Ίσως λιγάκι να υστερεί πνευματικά, όμως οι συνθήκες δεν του επιτρέπουν να εκδηλωθεί παρά μόνον ως επαρκής πνευματικά άνθρωπος.

ΠτΘ: κ. Χαρτοματσίδη είστε ευχαριστημένος από τον τρόπο που η κριτική αντιμετώπισε τον Μπρέγκα;

Χ.Χ.: Το βιβλίο δέχθηκε καλές κριτικές. Για να πω την αλήθεια είχα άγχος μέχρι να ακούσω την πρώτη καλή κουβέντα. Περισσότερο επηρεάστηκα από κάποια γράμματα συναδέλφων, που ήταν συγκινητικά και θερμά. Μετά μπορούσα να αποδεχθώ οποιαδήποτε κριτική.

ΠτΘ: Το κέρδος από αυτό το βιβλίο, εκτός από τις έξυπνες αφηγηματικές τεχνικές, είναι ότι είναι γραμμένο έτσι, ώστε ο αναγνώστης να περνά εξαιρετικά μαζί του. Αυτός ο ήρωας παρουσιάζεται τόσο με σάρκα και οστά εμπρός μας, που πραγματικά κάποιος στέκεται και αποθαυμάζει τις δυνατότητες του λόγου.

Χ.Χ.: Σκοπός μου πάντα ήταν το ανάγνωσμα να είναι ευχάριστο, να διαβάζεται εύκολα. Όσο έξυπνο και αν είναι ένα κείμενο, αν διαβάζεται δύσκολα κάτι δεν πάει καλά.

ΠτΘ: Πάντως ο «Κιθαρίστας σε ταβέρνα» ήταν πιο σύνθετο βιβλίο. Ο Μπρέγκας είναι σαν ένας συνομιλητής της πραγματικότητας.

Χ.Χ.: Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει απόσταση ανάμεσα στο συγγραφέα και τον ήρωα. Γράφτηκε σε τρίτο πρόσωπο, οπότε μπορείς και να τον ειρωνευτείς. Όταν γράφεις σε πρώτο πρόσωπο όσο και να αυτοειρωνεύεσαι, κάτι τέτοιο είναι δύσκολο. Σε τρίτο πρόσωπο μπορείς να περιγράψεις καταστάσεις, το περιβάλλον. Όταν γράφεις σε πρώτο πρόσωπο περιορίζεσαι σε περιγραφές του περιβάλλοντος. Είναι πιο δύσκολο να γράφεις σε τρίτο πρόσωπο, το προσλαμβάνει όμως καλύτερα ο αποδέκτης.

Ο αφηγητής συμμετέχει σαν παρατηρητής των γεγονότων αλλά και γνώστης της ψυχολογίας. Ο αφηγητής με τον ήρωα ουσιαστικά συνδιαλέγονται έτσι ώστε και ο αφηγητής να είναι ένας έμμεσος ήρωας του μυθιστορήματος. Υπάρχει διάλογος μεταξύ του συγγραφέα και του αναγνώστη. Και όλες αυτές οι απευθύνσεις προς τον αναγνώστη γίνονται με στόμφο, ειρωνεία, χιούμορ.

ΠτΘ: Πόσο συμφωνείτε με τον χαρακτηρισμό που έχει λάβει το έργο ως παρωδία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού; Αφορά μόνο τον τρόπο γραφής ή τελικά την οπτική γωνία που αφορά στο περιεχόμενο;

Χ.Χ.: Θα έλεγα ότι είναι μια νοσταλγική, ρομαντική παρωδία. Δεν μου αρέσει όταν πιάνονται με τη φόρμα μόνο και ξεχνάνε την ουσία των πραγμάτων. Ως παράδειγμα θα σας δώσω την συνεχή παρωδία των εμβατηρίων, πίσω όμως από τα οποία υπήρχε κάποιο συναίσθημα. Κάποιοι άνθρωποι θυσιάστηκαν για αυτά τα εμβατήρια και πιστεύαμε σ’ αυτά. Στόχος της παρωδίας μας να είναι οι άνθρωποι που κυβερνούσαν, όμως το συναίσθημα των άλλων δεν έχουμε το δικαίωμα να το κοροϊδέψουμε, αυτό που εξέθρεψε γενιές και γενιές και οράματα ανθρώπων. Αυτοί οι άνθρωποι σ’ ό,τι πίστευαν, κατέθεσαν σ’ αυτό, τις ζωές τους με εξορίες, με μεταναστεύσεις …

Αυτό δηλώνεται και με τον τρόπο γραφής, γιατί κατά κάποιο τρόπο θυμίζει τα έργα των Φαραώ όταν έφτιαχναν τις πυραμίδες και έπρεπε ο κοινός θνητός μπροστά τους να αισθανθεί μικρός, γι’ αυτό γίνονταν τεράστιες και δίπλα του ο άνθρωπος έμοιαζε με μυρμήγκι. Κάποια τέτοια στοιχεία υπάρχουν στο σοσιαλιστικό ρεαλισμό, τα έχει δανειστεί από τον ρεαλισμό των Φαραώ, όπως υπάρχουν και σε όλα τα μοντέλα εξουσίας.

ΠτΘ: Σας αρέσει ο Μπρέγκας; Είναι δυνατόν αφού τον γράψατε, τον γεννήσατε, να τον δείτε και ως τρίτο πρόσωπο;

Χ.Χ.: Στο τέλος είναι αρκετά προσγειωμένος πια, ίσως επειδή έχει γεράσει, έχει φάει τα χαστούκια του από τη ζωή, έχει χάσει το νταηλίκι του, έχει προσαρμοσθεί στην πραγματικότητα. Παρόλα αυτά έχει μια νοσταλγία μέσα του γι’ αυτό και κάνει συλλογή παλιών εμβατηρίων, παλιών τραγουδιών, που παρομοιάζονται με τους γαλαξίες που έχουν χαθεί και όμως ταξιδεύουν μέσα στο διάστημα. Το μυθιστόρημα τελειώνει με τη φράση «κάπου μακριά βουίζει η χιονοθύελλα». Την θύελλα την συναντάμε κάμποσες φορές στο μυθιστόρημα, πριν γεννηθεί ο Μπρέγκας. Είναι η θύελλα των γεγονότων που ακόμα δεν έχουν εξελιχθεί οριστικά, γιατί πιστεύω ότι ο αγώνας μεταξύ του καλού και του κακού θα συνεχίζεται μια ζωή.

ΠτΘ: Ίσως έπρεπε η ανθρωπότητα να ξαναδιαβάζει τα όσα έζησε και κατέκρινε. Τι έχει να κληροδοτήσει τελικά ο Μπρέγκα στην εποχή μας;

Χ.Χ.: Ας αφήσει την πικρή γεύση της νοσταλγίας. Τίποτα δεν πάει χαμένο.

ΠτΘ: Κουβαλάτε σημαντικά βιώματα. Η ιστορία τελικά εξορίζεται οριστικά, όταν κάποιος και την διαβάζει -και την επιβάλλει-, μόνο από την μία πλευρά;

Χ.Χ.: Όχι. Όσον κι αν λένε ότι η ιστορία γράφεται από τους νικητές, γράφεται και από τους ηττημένους. Απ’ αυτό που γράφεται και το «σέρνουμε» μαζί μας στις επόμενες γενιές. Και ο Ηρακλής κάποια στιγμή στη ζωή του έχει να επιλέξει μεταξύ του δρόμου της αρετής ή της κακίας.

ΠτΘ: κ. Χαρτοματσίδη, ετοιμάζετε κάτι καινούργιο αυτήν την περίοδο;

Χ.Χ.: Τελειώνω ένα θεατρικό έργο για τη γραμμή του Φόρτιν Μπρας. Ο Φόρτιν Μπρας είναι πρίγκιπας της Νορβηγίας, που εμφανίζεται στον «Άμλετ» του Σαίξπηρ. Συνήθως στις θεατρικές σχολές, όταν θέλουν να κοροϊδέψουν στις εξετάσεις ή να κόψουν κάποιον υποψήφιο τον ρωτούν ποια είναι η γραμμή του Φόρτιν Μπρας, γιατί εμφανίζεται λίγο στην αρχή και μετά στο τέλος. Εγώ αλλάζω την οπτική γωνία και όλα είναι σαν να προετοιμάζονται για να γίνει αυτή η εισβολή, γιατί ο πρίγκιπας μπαίνει με το στράτευμά του στη Δανία, όταν όλοι έχουν αλληλοσκοτωθεί. Όλα θυμίζουν αποσταθεροποίηση του καθεστώτος για να γίνει εισβολή απ’ έξω. Από αυτή την οπτική γωνία το βλέπω εγώ. Δεν θα είναι παρωδία. Θα είναι τα ίδια γεγονότα με το έργο του Σαίξπηρ από άλλη οπτική γωνία.

ΠτΘ: Πώς είναι να είναι κανείς «επαρχιώτης καλλιτέχνης», μακριά από τα κέντρα επιβολής των πεποιημένων «μεγάλων» της τέχνης, παρόλο που και ο ίδιος είναι άξιος;

Χ.Χ.: Το μόνο δύσκολο είναι ότι δεν μπορείς να μείνεις ανώνυμος μέσα στο πλήθος.

ΠτΘ: κ. Χαρτοματσίδη, σας ευχαριστούμε πολύ.

Χ.Χ.: Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Τ.Β. – Α.Χ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.