Θεολογικη προσεγγιση των Χριστουγεννων, της Πρωτοχρονιας και των Θεοφανειων

Θεολογική προσέγγιση των Χριστουγέννων μέσα από την υμνογραφία και αγιογραφία της Ορθόδοξης Εκκλησίας αλλά και της Πρωτοχρονιάς και των εθίμων της επιχειρούμε μέσα από συζήτηση με το θεολόγο εκκλησιαστικό συγγραφέα και νομικό Ιωάννη Σιδηρά.

Η γέννηση του Χριστού μέσα από την υμνογραφία και αγιογραφία της Ορθόδοξης εκκλησίας

ΠτΘ: κ. Σιδηρά, από τις 21 Νοέμβρη έως και τις 25 Δεκέμβρη ένας μεγάλος αριθμός ύμνων ψάλλεται στο πλαίσιο της σαρακοστής των Χριστουγέννων. Ποιος είναι ο στόχος τους;

Ι.Σ.: Η υμνογραφία της εκκλησίας, όπως και η αγιογραφία, συμβάλλουν αποφασιστικά στο να καλλιεργήσουν πνευματικά τον χριστιανό και να τον επηρεάσουν κατά τέτοιο τρόπο σε επίπεδο θεολογικό και πνευματικό, προκειμένου ευκολότερα να αντιληφθεί το μήνυμα των εορτών. Υπάρχουν πάρα πολλοί χριστουγεννιάτικοι ύμνοι, οι λεγόμενοι προεόρτιοι ύμνοι. Οι προεόρτιοι ύμνοι αρχίζουν κατά την περίοδο της Αγίας αυτής Τεσσαρακοστής, της μικρής Σαρακοστής και προετοιμάζουν με το περιεχόμενό τους, με τη φρασεολογία τους το σύνολο των πιστών, ώστε σταδιακά να φθάσουν στο γεγονός της γεννήσεως και έτσι καλύτερα να αντιληφθούν όχι νοητικά, ορθολογιστικά, αλλά πνευματικά, το περιεχόμενο της γιορτής. Υπάρχει ο εξής ύμνος που ακούγεται προεόρτια και συγκεκριμένα από την ημέρα των Εισοδείων της Θεοτόκου, «Η Παρθένος σήμερον τον προαιώνιον λόγον εν σπηλαίω έρχεται αποτεκείν απορρήτως». Με τη φράση «η Παρθένος έρχεται» οι πιστοί αρχίζουν πνευματικά, νοερά, ν’ ακολουθούν ένα δρόμο μέχρι τη γέννηση του Κυρίου. Όταν έχουμε την εορτή των Χριστουγέννων αλλάζει η φρασεολογία, ως εξής, «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιο τίκτει». Τον γεννά σήμερα. Άρα βλέπουμε ότι συμβάλλει αποφασιστικά η υμνογραφία της εκκλησίας, που είναι ουσιαστικά η θεολογία της εκκλησίας για να ακριβολογούμε, ώστε θεολογικά, βασικά νοήματα και θέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας να περνούν με έμμετρο τρόπο, εμμελώς ψαλλόμενα. Έτσι γίνονται καλύτερα καταληπτά τα θεολογικά μηνύματα της κάθε εορτής. Άρα βλέπουμε ότι και η θεολογία παρουσιάζεται μ’ έναν γλυκύτερο τρόπο, όχι το βαρύ θεολογικό που μιλούμε εμείς οι θεολόγοι, και γίνεται αντιληπτή η θεολογική διδασκαλία και πνευματικά με εσωτερική κατάνυξη. Και να πω μια ωραία έκφραση των νηπτικών πατέρων, με «εσωτερική νίψη», δηλαδή κατάνυξη, έρχονται και επηρεάζονται οι πιστοί από την υμνογραφία και οδηγούνται θα λέγαμε καλύτερα προετοιμασμένοι στο γεγονός συγκεκριμένα για το οποίο συζητούμε σήμερα, της κατά σάρκα ενανθρωπίσεως και γεννήσεως του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού.

ΠτΘ: Πώς περιγράφονται τα πρόσωπα στους ύμνους;

Ι.Σ.: Να πάρουμε πρώτα το πρόσωπο της Παναγίας. Η Παναγία χαρακτηρίζεται με πολύ όμορφα κοσμητικά επίθετα. Η Παναγία έχει καταγεγραμμένα από τους μελετητές του Αγιολογικού Εορτολογικού Κύκλου περί τις 3.500 κοσμητικά επίθετα. Το μοναδικό πρόσωπα στην παγκόσμια ιστορία, πέραν και του Κυρίου μας ακόμη, που συγκεντρώνει 3-3.500 κοσμητικά επίθετα. Την περίοδο των Χριστουγέννων ονομάζεται Παρθένος. Το δόγμα περί παρθενίας. Αειπάρθενος, Σώτηρα, Μήτηρ, Ζωντανή φάτνη, Ζώσα φάτνη. Είναι αυτή επίσης που ονομάζεται Σάρκινο σπήλαιο, διότι δίνει τη σάρκα της, ώστε από την κοιλία της την πάναγνη να λάβει την ανθρώπινη φύση ο Χριστός.

Το πρόσωπο του Κυρίου, Σωτήρας, Λυτρωτής, Μεσίας, Μεσιάχ έλεγαν οι Εβραίοι, δηλαδή ο σωτήρας και λυτρωτής. Θείον βρέφος, ιερόν βρέφος, άγιον νήπιον, Παντοκράτωρ εν σμικρώ, δηλαδή ο Παντοκράτωρ θεός με τη μορφή μικρού παιδιού. Όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά. Ο Ιωσήφ, Μνήστωρ Ιωσήφ. Και δεν είναι τυχαίο γιατί ο Ιωσήφ απλώς μνηστεύεται τη Θεοτόκο, για τα μάτια του κόσμου, για να εφαρμοστεί ο Μωσαϊκός Νόμος, γιατί δεν μπορούσε μια έγκυος γυναίκα να είναι ανύμφευτος, διότι η τιμωρία ήταν λιθοβολισμός. Μνήστωρ Ιωσήφ. Καλός Ιωσήφ, στοργικός Ιωσήφ διότι σέβεται την κ. Θεοτόκο, γιατί δεν είναι ο Χριστός καρπός σαρκικής συνάφειας όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, αλλά προστατεύει την κ. Θεοτόκο και το μικρό νήπιο, το Θείο βρέφος της Βηθλεέμ. Και βέβαια οι καλοί ποιμένες, οι θεοφώτιστοι μάγοι, οι οποίοι γνώριζαν τα μελλούμενα μέσα από υπολογισμούς και ανέμεναν τις προφητείες να εκπληρωθούν. Από την άλλη ο Ηρώδης ονομάζεται κτηνώδης, σαλός, ο οποίος έχοντας τη μανία και την τρέλα της εξουσίας φοβάται ένα νήπιο, όλα αυτά είναι φράσεις τις οποίες χρησιμοποιούν τα τροπάρια και διδάσκουν την ιερή ιστορία με ποιητικό μέλος, και έτσι γίνονται αντιληπτά όλα τα νοήματα και η διδασκαλία και θεολογία της εκκλησίας μας αλλά και αυτά καθαυτά τα ακραιφνώς ιστορικά γεγονότα.

ΠτΘ: Ποια είναι η θεολογία της εικόνας της γεννήσεως του Χριστού;

Ι.Σ.: Θα κάνουμε μία διάκριση ανάμεσα στη δυτικότροπη απεικόνιση της γεννήσεως του Κυρίου και στη Βυζαντινή, την ανατολική και ορθόδοξη απεικόνιση του γεγονότος της κατά σάρκα γεννήσεως του Θεανθρώπου Χριστού. Στη μεν δυτική εκκλησία τα πάντα εξαϋλώνονται υπάρχει ένα ουμανιστικό ανθρωποκεντρικό πνεύμα. Προσπαθούν να παρουσιάσουν εκλεπτυσμένα αλλά πάντοτε με κριτήριο την ανθρώπινη μορφή και το Χριστό και την Παναγία, δηλαδή προσπαθούν να μείνουν στην πιστή απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής. Κυριαρχεί το ουμανιστικό πνεύμα που μένει στα πεζά και στερεότυπα μοτίβα της καθημερινής ανθρώπινης μορφής και ύπαρξης. Στη βυζαντινή αγιογράφηση της εικόνας ξεπερνούμε τα όρια της πιστής απεικόνισης και αντιγραφής, δεν είναι ο στόχος αυτός, αλλά δίνουμε μία υπερβατική, υπερκόσμια διάσταση στην απεικόνιση της γεννήσεως του Χριστού, ξεπερνούμε τη διελκυνστίδα και το άγχος να απεικονίσουμε πώς ήταν ο Χριστός, αλλά θέλουμε να δώσουμε το μήνυμα της υπερβατικότητας που ξεπερνά τα φθαρτά κτιστά, γήινα και πεπερασμένα όρια του προσώπου, της μεγάλης εκείνης στιγμής που ενώνεται το κτιστό με το άκτιστο στο πρόσωπο του Θεανθρώπου Χριστού. Έτσι δίνουμε ένα μήνυμα αθανασίας ένα μήνυμα που λέει ότι ο ουρανούς με τη γη ενώνονται, τα άνω με τα κάτω και πλέον ο άκτιστος θεός γίνεται άνθρωπος. Ο άνθρωπος ξεφεύγει από τα καθημερινά. Δεν είναι στον ορθόδοξο κόσμο φωτογραφία η εικόνα. Είναι πέρα από τη φωτογραφία, πέρα από την καθημερινότητα. Η απεικόνιση κατά τον ορθόδοξο τρόπο είναι ένα κάλεσμα να ρθούμε και εμείς να ομοιάσουμε προς τον γεννηθέντα Χριστό και τα ιερά πρόσωπα, όπως η Παναγία και ο Ιωσήφ και να ξεφύγουμε από την καθημερινότητά μας, να λάβουμε το μήνυμα ότι ξεπερνούμε τα όρια του κόσμου και ενωνόμαστε με το θείο, το ουράνιο, το αιώνιο, το άφθαρτο, το υπερκόσμιο.

ΠτΘ: Στην εικόνα της γέννησης κ. Σιδηρά απεικονίζεται το Ιερό λουτρό. Ποια είναι η θεολογική της ερμηνεία;

Ι.Σ.: Κάποτε ως φοιτητής είχα ασχοληθεί με το θέμα της θεολογικής ερμηνείας συγκεκριμένα της εικόνας της γεννήσεως του Χριστού. Στη δεξιά κάτω άκρη του σπηλαίου απεικονίζεται ο Χριστός βρέφος ημερών και δύο γυναίκες που τον πλένουν μέσα σε ένα μικρό λουτήρα της εποχής. Στη θεολογία των πατέρων λέγεται ότι οι Βυζαντινοί αγιογράφοι τοποθέτησαν το λουτήρα του Χριστού για να τονίσουν ότι είναι αληθινός άνθρωπος. Μεγάλη η συζήτηση. Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες υπήρχαν οι αιρετικοί, όπως οι μονοφυσίτες που ισχυρίζονταν ότι δεν υπήρξε αληθινή ενανθρώπιση, αληθινή ενσάρκωση του θεού λόγου, του δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδος και ονόμαζαν το Χριστό «κατά φαντασία άνθρωπο» ή «ψιλό άνθρωπο» δηλαδή ψεύτικο άνθρωπο. Στην ουσία έλεγαν ότι δεν μπορεί να υπάρξει δυνατότητα να ενωθεί το κτιστό ανθρώπινο με το άκτιστο το θεϊκό, και ότι απορροφάται η ανθρώπινη από τη θεϊκή φύση. Για να αποστομώσει η ορθόδοξη εκκλησία με τους αγιογράφους της αυτές τις αιρετικές και αποκλίνουσες από το ορθό πνεύμα απόψεις βάζουν τον λουτήρα του μικρού Χριστού για να τονίσουν ότι υπάρχει αληθινή σάρκα με ανθρώπινη ψυχή και έχει την ανάγκη του λουτήρα όπως και κάθε άλλο παιδάκι που γεννιέται. Είναι μια σαφής για κάποιους απάντηση ότι έχουμε τέλειο θεό αλλά και τέλειο άνθρωπο.

ΠτΘ: Επίσης στην εικόνα της γέννησης έξω από το Σπήλαιο βλέπουμε τον Ιωσήφ σκεπτόμενο και ένα βοσκό κάτι να του ψιθυρίζει στο αυτί. Τι σημαίνει αυτό;

Ι.Σ.: Ο Ιωσήφ δεν τοποθετείται από τους αγιογράφους τυχαία έξω από το σπήλαιο. Υπήρχαν οι αρνητές του δόγματος της παρθενίας της Θεοτόκου και έλεγαν ότι ο Χριστός ήταν αποτέλεσμα σαρκικής συνάφειας ανάμεσα στον Ιωσήφ και στη Θεοτόκο ενώ εμείς ξέρουμε ότι «απειράνδρως», χωρίς άνδρα, «ασπόρως εν πνεύματι Αγίω συνέλαβε Ιησούν τον Χριστόν» και τον εγέννησε και παραμένει παρθένος και κατά τη σύλληψη και μετά τη γέννηση η Θεοτόκος. Για να σφραγίσουν τα ασεβή αυτά στόματα οι αγιογράφοι επηρεαζόμενοι από τη θεολογία των πατέρων βγάζουν τον Ιωσήφ έξω από το σπήλαιο για να τονίσουν ότι δεν είναι φυσικός πατέρας του Χριστού, ότι δεν εσαρκώθη ο Κύριος δια του σπέρματος του Ιωσήφ, «αλλά εν πνεύματι αγίω απειράνδρως».

Όσον αφορά το ερώτημά σας για το βοσκό που με τρίχινη κάπα του ψιθυρίζει κάτι στο αυτί θα έλεγα ότι υπάρχουν πολλές απεικονίσεις, άλλοι βάζουν από πίσω του να κρέμεται ουρά. Είναι ο διάβολος ο οποίος πηγαίνει στον Ιωσήφ μετά τη γέννηση και του βάζει πειρασμούς, σαν να του λέγει πώς είναι δυνατόν αυτή η γυναίκα να σε απατά, να γεννά παιδί και να πιστεύεις ότι τάχα δεν είναι από άνδρα αλλά από Θεό. Του ενσπείρει πειρασμούς για να την αποκηρύξει για να τη διώξει γιατί γυναίκα έγγυος που δεν ήταν νυμφευμένη κατά το Μωσαϊκό νόμο θανατώνονταν δια λιθοβολισμού. Ενσπείρει πειρασμούς στη συνείδηση του αθώου Ιωσήφ αλλά ουσιαστικά δεν πετυχαίνει τίποτα. Είναι όμως και αυτό χαρακτηριστικό των αγιογράφων της Βυζαντινής τεχνοτροπίας για να τονίσουν και σε εμάς ότι πάντοτε ο διάβολος μας ενσπείρει πειρασμούς και προσπαθεί να μας ξεγελάσει να μη πιστέψουμε στο θεϊκό τρόπο με τον οποίο γεννήθηκε ο Χριστός. Πολλοί σαν τον Ιωσήφ έχουν πειρασμούς και δεν πιστεύουν ότι η Παναγιά ως Παρθένος συνέλαβε, Παρθένος κυοφόρησε και Παρθένος μετα τη γέννα έμεινε η Θεοτόκος για αυτό το λόγο η εικόνα των Χριστουγέννων μας διδάσκει να είμαστε προσεκτικοί και να έχουμε την πίστη στις δογματικές αλήθειες της εκκλησίας μας.

Θεολογική προσέγγιση της Πρωτοχρονιάς

ΠτΘ: Ποια η θεολογική σχέση του Αγίου Βασιλείου με αυτόν που γιορτάζουμε σήμερα;

Ι.Σ.: Δεν υπάρχει καμία σχέση. Ο Μέγας Βασίλειος και Ουρανοφάντωρ, ο αρχιεπίσκοπος Καισαρείας της Καππαδοκίας, υπήρξε ένας επίσκοπος με μεγάλη ασκητική ζωή, ένας άριστος θεολόγος με πολλά θεολογικά συγγράμματα και ένας επίσκοπος της εκκλησίας με πολλά θαύματα εν όσω ήταν εν ζωή και εκείνο που δεν πρέπει να ξεχνούμε εφόσον αυτές τις ημέρες κάνουμε λόγο για κοινωνική αλληλεγγύη και συμπαράσταση στους αναξιοπαθούντες αδελφούς μας ότι είχε ένα τεράστιο, ασύλληπτο φιλανθρωπικό έργο. Είναι γνωστός για το περίφημο φιλανθρωπικό συγκρότημα τη λεγόμενη «Βασιλειάδα». Αυτή η μορφή κατήντησε από τους σύγχρονους ευρωπαίους υπερκαταναλωτές να απεικονίζεται με τον Santa Claus, που ουσιαστικά είναι ο Άγιος Νικόλαος, ως ένας παππούς με κόκκινα μάγουλα, υπερτραφής, με σκούφο, με γυαλάκια και έλκηθρο από τη Σκανδιναβία να μοιράζει δώρα από την καμινάδα. Αυτό δείχνει το καταναλωτικό πνεύμα που επικρατεί και εξάλλου μη ξεχνάμε ότι καμία σχέση δεν έχει ο Άγιος Βασίλειος με τον Santa Claus, που είναι προϊόν της Κόκα – Κόλα.

ΠτΘ: Ακόμη και οι Κινέζοι τον γιορτάζουν με κόκα – κόλα…

Ι.Σ.: Αν το θέμα το δούμε θεολογικά τον Άγιο Βασίλειο δεν τον αποδέχονται, είναι άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά είναι πλέον οικουμενική μορφή αυτή η καρικατούρα του τάχα Αγίου Βασιλείου. Κατά την άποψή μου αν ρωτήσετε τα ελληνόπουλα, και αυτό είναι κατάντημα της παιδείας μας, ποιος είναι ο Άγιος Βασίλειος θα σας πουν αυτός με το έλκηθρο. Δε γνωρίζουν το Μέγα Βασίλειο τον επίσκοπο Καισαρείας. Θα πρέπει επίσης να πούμε ότι και αυτή η τζογαδόρικη κουλτούρα τις παραμονές της Πρωτοχρονιάς δεν έχει καμία σχέση με εκείνο τον ασκητικότατο στο βίο του και στη ζωή του ορθόδοξο άγιο της εκκλησίας μας.

ΠτΘ: Πέρα όμως από τα δώρα και το τζόγο την Πρωτοχρονιά έχουμε και τις βασιλόπιτες με το φλουρί…

Ι.Σ.: Αυτή είναι μια παλιά παράδοση που σώθηκε μέχρι σήμερα. Όταν κάποτε επεβλήθησαν σκληροί φόροι στην περιοχή που ήταν επίσκοπος ο Μέγας Βασίλειος αναγκάσθηκε να συγκεντρώσει όλα τα χρυσά και ασημένια πολύτιμα αντικείμενα του ποιμνίου του για να πληρωθούν οι φόροι, ειδάλως απειλούνταν με καταστροφή όλες οι περιοχές που ποίμενε. Συγκεντρώθηκαν και με θαυμαστό τρόπο ήρθη η απόφασις και αποφασίστηκε από την πλευρά του κράτους να μην πληρωθούν οι φόροι. Έπρεπε όμως να επιστραφούν πίσω όλα τα τιμαλφή. Πώς όμως να επιστραφούν πίσω σε χιλιάδες άτομα; Δεν γνώριζε ο Μέγας Βασίλειος με ποιο τρόπο θα τα μοιράσει και σε ποιον ανήκει το κάθε αντικείμενο. Αλλά επειδή ήταν άγιος εν όσω ζούσε στην ψυχή και στο σώμα διέταξε τις νοικοκυρές και ζύμωσαν μικρά πρόσφορα και μέσα τοποθέτησε ένα αντικείμενο. Αυτά μοιράστηκαν και κατά θαυμαστό τρόπο ο καθένας από το ποίμνιο βρήκε αυτό που είχε δώσει για να πληρωθούν οι φόροι. Από τότε παρέμεινε αυτή η συνήθεια εις μνήμη του θαυμαστού εκείνου γεγονότος που επετέλεσε ο Θεός δια του Αγίου Βασιλείου, να γίνεται η λεγόμενη βασιλόπιτα και να τοποθετείται φλουρί. Αυτή η Ιερά παράδοση έχει επηρεάσει το σύγχρονο κόσμο και ακόμη την τηρούμε.

ΠτΘ: Ένα επίσης που δε γνωρίζουμε είναι ότι η πρώτη του έτους είναι η κατά σάρκα περιτομή του Κυρίου…

Ι.Σ.: Η πρώτη ημέρα της Πρωτοχρονιάς για το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου με τη γιορτή της Ινδίκτου, μια μεγάλη γιορτή που τιμάται ιδιαιτέρως στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και είναι παράδοση αιώνων. Είναι το πολιτικό ημερολόγιο που μας καθιερώνει την Πρωτοχρονιά και ορίζει την 1η του Γενάρη να είναι ημέρα Πρωτοχρονιάς για το κοσμικό ημερολόγιο. Οι πιστοί γνωρίζουν το κοσμικό μέρος της εορτής, την Πρωτοχρονιά, και βεβαίως τη γιορτή του Αγίου Βασιλείου με τη μορφή της καρικατούρας. Κάποιοι δεν γνωρίζουν ποιος είναι ο Μέγας Βασίλειος. Υπάρχει όμως και το θεολογικό κομμάτι που αφορά στην κατά σάρκα περιτομή του Κυρίου. Ο Ιησούς Χριστός ως άρρεν έπρεπε να εφαρμόσει και να εκπληρώσει όλες τις προφητείες που αφορούσαν στο πρόσωπο του Μεσία. Ο Μωσαϊκός νόμος όριζε ότι την όγδοη ημέρα από της γεννήσεως του μικρού αρσενικού παιδιού θα πρέπει να υποβληθεί στην κατά σάρκα περιτομή, η οποία συμβόλιζε την απτή και ορατή απόδειξη πάνω στη σάρκα του ανδρός ότι ανήκει στη θρησκεία του Ιουδαϊσμού. Ο Κύριος όμως «ουκ ήλθε καταλύσει αλλά πληρώσαι τον νόμον», ήρθε και επαλήθευσε και εκπλήρωσε το σύνολο των προφητειών που χιλιάδες χρόνια πριν τη γέννησή του είχαν γράψει και πει οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Έρχεται λοιπόν και υπομένει την κατά σάρκα περιτομή και τη στιγμή που γίνεται αυτό μετά από κάποιες ημέρες γιορτάζουμε τη βάφτισή του, που ουσιαστικά συμβολίζει ότι, ναι μεν για να εκπληρωθούν οι γραφές και οι προφητείες δέχθηκε την κατά σάρκα περιτομή, αλλά είναι και αυτός που με το βάπτισμά του την καταργεί, γι’ αυτό και εμείς οι ορθόδοξοι, και γενικότερα οι Χριστιανοί, δεν έχουμε περιτομή. Η περιτομή δεν σώζει. Το Βάπτισμα στο όνομα του Αγίας Τριάδος σώζει.

Καθιέρωση του όρου Θεοφάνεια

ΠτΘ: Πώς καθιερώθηκε ο όρος Θεοφάνεια;

Ι.Σ.: Θεοφάνεια, ή Επιφάνεια ή Φώτα. Τρεις όροι θεολογικοί που σχετίζονται με τη φανέρωση του θεού στη γη με τη μορφή ανθρώπου, με την ενσάρκωση και γέννησή του. Ο όρος καθιερώθηκε μετά τον 4ο μ.χ αιώνα και μάλιστα μέχρι και τον 5ο ήταν μία η γιορτή των Θεοφανείων και των Χριστουγέννων, δηλαδή γιόρταζαν τη γέννηση, την περιτομή και τη βάπτιση την ίδια μέρα. Η έννοια Θεοφάνεια ή Επιφάνεια ή Φώτα έμεινε σήμερα να χαρακτηρίζει το γεγονός της βαπτίσεως του Χριστού, γιατί έχουμε ουσιαστικά την παρουσία του Θεανθρώπου Χριστού με την ανθρώπινη μορφή, τη φωνή του Θεού Πατέρα, «ούτος εστίν ο Υιός μου ο Αγαπητός εν ώ ευδόκισα» και εν είδει περιστεράς το Άγιο Πνεύμα, άρα έχουμε την παρουσία και των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας. Θεοφάνεια είναι η φανέρωση του Τριαδικού Θεού.

ΠτΘ:κ. Σιδηρά σας ευχαριστούμε πολύ.

Ι.Σ.: Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.