«Ταξιδι στον κοσμο της γλωσσας. Το νεο βιβλιο γλωσσας της Β΄ δημοτικου»

Πολύς λόγος έχει γίνει για τα νέα σχολικά βιβλία που από φέτος διδάσκονται στα σχολεία της χώρας. Η κριτική δεν αφορούσε μόνο το γεγονός της μη επαρκούς επιμόρφωσης, αλλά και για τη δυσκολία αφομοίωσης της ύλης από τα παιδιά. Σήμερα ο ΠτΘ συζητά με την επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία του ΔΠΘ, Ζωή Γαβριηλίδου που με την κ. Μπεζέ και την κ. Σφυρόερα συνέγραψαν το βιβλίο γλώσσας της Β΄ Δημοτικού. Η κ. Γαβριηλίδου τονίζει ότι τα νέα βιβλία θέτουν τις βάσεις μιας νέας παιδαγωγικής αντίληψης που βάζει τον μαθητή να συμμετέχει πιο ενεργά στην εκπαιδευτική διαδικασία, αξιοποιεί περισσότερο τα ενδιαφέροντά του και καλλιεργεί την κριτική του σκέψη.

Να σημειωθεί ότι η Ζωή Γαβριηλίδου τελείωσε το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας στη Θεσσαλονίκη με κατεύθυνση Γλωσσολογία και στη συνέχεια στο Παρίσι έκανε το μεταπτυχιακό και διδακτορικό της σ’ ένα περισσότερο συγκεκριμένο αντικείμενο την πληροφορική γλωσσολογία. Στη συνέχεια για ένα χρονικό διάστημα δούλεψε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από το 1998 υπηρετεί στην Αλεξανδρούπολη στο τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης στην προσχολική ηλικία του Δ.Π.Θ, αρχικά σαν λέκτορας και από το 2003 ως επίκουρη καθηγήτρια στο αντικείμενο της Ελληνικής Γλώσσας.

ΠτΘ: Πώς προέκυψε η συγγραφή του βιβλίου;

Ζ.Γ.: Όταν το παιδαγωγικό ινστιτούτο εξέδωσε την προκήρυξη συγγραφής βιβλίου, με προσέγγισαν διάφοροι εκδοτικοί οίκοι μεταξύ των οποίων και ο εκδοτικός οίκος «Ελληνικά γράμματα». Δέχτηκα να αναλάβω να καταθέσω πρόταση στο διαγωνισμό για τη συγγραφή του βιβλίου γλώσσας της δευτέρας δημοτικού και πρότεινα σε δύο συναδέλφους να συνεργαστούμε. Η πρόταση εγκρίθηκε από το παιδαγωγικό ινστιτούτο και στη συνέχεια ξεκίνησε η συγγραφή του, που έχει τίτλο «ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ», η οποία ολοκληρώθηκε πέρσι το Φεβρουάριο. Από πέρσι το Φεβρουάριο είμαστε στη διαδικασία των διορθώσεων και στο ατελιέ. Έχει ήδη εκτυπωθεί η πρώτη μαζική φουρνιά των βιβλίων άλλων τάξεων. Το δικό μας βιβλίο θα κυκλοφορήσει από το δεύτερο εξάμηνο της τρέχουσας χρονιάς ή του χρόνου κανονικά. Αυτό δημιουργεί ένα μικρό πρόβλημα, έχει αλλάξει το βιβλίο γλώσσας της πρώτης, όπως και το βιβλίο της τρίτης και τα παιδιά της δευτέρας θα λειτουργούν με το παλιό βιβλίο, οπότε θα υπάρξει μια ανακολουθία. Ευελπιστούμε όμως απ’ το εαρινό εξάμηνο και μετά να διορθωθούν όλα. Το βιβλίο Γλώσσας της β’ δημοτικού έχει συγγραφική ομάδα που αποτελείται από μένα, που είμαι και η επικεφαλής λόγω αντικειμένου εφόσον είμαι γλωσσολόγος, από την κ. Μαρία Σφυρόερα η οποία είναι παιδαγωγός και την κ. Λουκία Μπεζέ απ’ την πλευρά της ψυχολογίας. Ουσιαστικά συμπληρώνουμε η μία την άλλη.

ΠτΘ: Πώς συνεργαστήκατε;

Ζ.Γ: Η αλήθεια είναι ότι δεν μέναμε στην ίδια πόλη και ευτυχώς που υπήρχε το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Βέβαια κάναμε πολλές συναντήσεις στο τμήμα, τις μέρες που ήμασταν όλες εκεί στα γραφεία μας. Ήταν ένα πρόβλημα η απόσταση αλλά το ξεπεράσαμε, γιατί υπήρχε καλή συνεργασία.

ΠτΘ: Υπήρχε κάποια βάση με την οποία ξεκινήσατε τη συγγραφή;

Ζ.Γ.: Σαν βάση θα μπορούσα να πω ότι είχαμε το αναλυτικό πρόγραμμα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Έτσι γνωρίζαμε την ύλη του αναλυτικού προγράμματος, η οποία έπρεπε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο και με όποια σειρά θέλαμε να μπει στο βιβλίο. Οπότε στην πρόταση που καταθέσαμε ουσιαστικά αυτό που έφτιαξα ήταν ο πανοραμικός πίνακας, που αφορούσε στην ύλη ανά ενότητα και ανά κεφάλαιο. Αυτό ήταν το πρώτο σκαρί, το οποίο όμως δουλεύτηκε επανειλημμένα και στη συνέχεια η καθεμία ανέλαβε κάποιες ενότητες. Το βασικό λοιπόν ήταν το καινούργιο αναλυτικό πρόγραμμα (Α.Π.Σ. Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών) και το ΔΕΠΣ (Διαθεματικό Ενιαίο Πρόγραμμα Σπουδών) που και αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί σύμφωνα με τη νέα τάση διδασκαλίας, δεν αντιμετωπίζουμε κάθε γνωστικό αντικείμενο ξεχωριστά, αλλά σαν ένα ενιαίο σύνολο, δηλαδή ο μαθητής δεν έχει στο μυαλό του, τώρα κάνω γλώσσα, τώρα κάνω μαθηματικά, αλλά μέσα από την ίδια την γλώσσα ο μαθητής να μπορεί να κάνει και μαθηματικά και αγωγή του καταναλωτή και αγωγή του πολίτη και γεωγραφία ενδεχομένως. Για παράδειγμα έχουμε μια ενότητα στο βιβλίο, όπου τα παιδιά προετοιμάζονται για ένα μεγάλο ταξίδι, οπότε πριν ξεκινήσουν πηγαίνουν στο σούπερ μάρκετ για να αγοράσουν τα απαιτούμενα εφόδια. Εκεί λοιπόν πέρα του ότι μαθαίνουν να «διαβάζουν» ετικέτες προϊόντων, ούτως ώστε να ξέρουν τι θα ψωνίσουν, τι είναι υγιεινό, τι δεν είναι, -και θέλει συγκεκριμένες δεξιότητες για να μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τις πληροφορίες μιας ετικέτας,- πέρα λοιπόν από αυτό που είναι το κομμάτι το γλωσσικό, μπορεί ο εκπαιδευτικός να διδάξει μαθηματικά συγκρίνοντας τις τιμές των προϊόντων, να κάνει την αγωγή του καταναλωτή, τι θα ψωνίσει, με ποιο σκεπτικό και γιατί, να κάνει αγωγή υγείας, τι είναι υγιεινό τι δεν είναι.

ΠτΘ: Πόσο εύκολο είναι να προσεγγίσει το παιδί τη μάθηση μέσα από τη διαθεματικότητα;

Ζ.Γ.: Η διαθεματικότητα, ο συνδυασμός δηλαδή διαφορετικών γνωστικών αντικειμένων ή επιστημών σε σχέδια δράσης (πρότζεκτ) ή εργασίες ενισχύει τη συνδυαστική σκέψη και βοηθά το μαθητή να αντιληφθεί την πραγματικότητα ως ένα ενιαίο σύνολο. Είναι επομένως ευκολότερο και ουσιαστικότερο για το μαθητή να συλλάβει τη γνώση ως ένα ενιαίο σύνολο παρά ως ξεχωριστά γνωστικά αντικείμενα. Για το δάσκαλο ίσως είναι πιο δύσκολο να χειριστεί τον καινούργιο τρόπο διδασκαλίας, γιατί τα βιβλία αυτά θέλουν μια άλλη προσέγγιση και ορισμένες φορές οι εκπαιδευτικοί δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτήν.

ΠτΘ: Έχει ασκηθεί κριτική στο θέμα της μη επαρκούς επιμόρφωσης των δασκάλων…

Ζ.Γ.: Η αλήθεια είναι πως δεν έχουν επιμορφωθεί επαρκώς οι δάσκαλοι, κάτι που ίσως τελικά αποβεί εις βάρος των καινούργιων βιβλίων. Πέρα από τις επιμορφώσεις σε εκπαιδευτικούς και πολλαπλασιαστές που ανέλαβαν να επιμορφώσουν την εκπαιδευτική κοινότητα, υπάρχουν ιστοσελίδες στο διαδίκτυο, όπου οι εκπαιδευτικοί μπορούν να θέσουν τα ερωτήματά τους απευθείας στις συγγραφικές ομάδες. Πάντως εμείς ως συγγραφείς επιθυμούμε ανατροφοδότηση από την πλευρά των δασκάλων. Κάθε καινούργιο βιβλίο θέτει κάποια καινούργια προβλήματα, που όμως είμαστε ανοιχτοί να τα συζητήσουμε και να τα ξεπεράσουμε.

ΠτΘ: Στο θέμα των καινούργιων βιβλίων έχει επίσης ασκηθεί κριτική ότι είναι πολύ δύσκολα…

Ζ.Γ.: Αυτό δεν είναι ακριβώς έτσι. Αυτό που εκ πρώτης φάνηκε δύσκολο στους εκπαιδευτικούς,- γιατί νομίζω απ’ την πλευρά των εκπαιδευτικών βγήκε αυτός ο φόβος που είναι δικαιολογημένος μια και έχουν να διδάξουν καινούργια βιβλία, που είναι εντελώς διαφορετικά από τα παλιά,- είναι το γεγονός ότι τα νέα βιβλία δίνουν έμφαση σε πολλά και διαφορετικά είδη κειμένων, πολλές φορές δύσκολα, αλλά αυτά τα δύσκολα κείμενα προσεγγίζονται διαφορετικά, και όχι με την παλιά μέθοδο, δηλαδή προσκόλληση στη λέξη προς λέξη κατανόηση του κειμένου. Με τη νέα μέθοδο τα παιδιά εξοικειώνονται με τα χαρακτηριστικά όλων των κειμενικών ειδών και ειδών λόγου και αποκτούν τέτοιες δεξιότητες, ούτως ώστε να μπορούν να αποκωδικοποιούν διαισθητικά αν θέλετε τα κείμενα, άρα όχι το κείμενο γράμμα προς γράμμα αλλά το κείμενο σαν ένα ενιαίο σύνολο. Όταν όμως οι εκπαιδευτικοί εξοικειωθούν με τα βιβλία και το νέο τρόπο δουλειάς, όταν θα γίνουν οι απαιτούμενες επιμορφώσεις, τότε θα δείτε ότι όλα θα ξεπεραστούν και θα τους φύγει το άγχος.

ΠτΘ: Υπάρχει και η άποψη ότι τα νέα βιβλία θέτουν πολλές εργασίες στο παιδί και γενικά ότι θα υπάρχει πρόβλημα αφομοίωσης της ύλης…

Ζ.Γ.: Οι εργασίες και μάλιστα εργασίες σαν και αυτές που έχουν περιληφθεί στα νέα βιβλία με τη μορφή δραστηριοτήτων είναι αναγκαίες και βοηθούν το μαθητή να δράσει με αυτόνομο τρόπο εκτός τάξης, αφετέρου να χρησιμοποιήσει με λειτουργικό τρόπο σε αυθεντικές περιστάσεις επικοινωνίας ό,τι έχει μάθει στην τάξη, προκειμένου να διεπιδράσει με τους συνομιλητές του (κοινωνική διάσταση της χρήσης της γλώσσας). Άλλες από τις δραστηριότητες αυτές είναι ατομικές και άλλες ομαδικές. Οι ομαδικές δραστηριότητες έχουν ως στόχο να καλλιεργήσουν το πνεύμα συνεργασίας για την επίτευξη ενός κοινού σκοπού και την ικανότητα καταμερισμού της εργασίας, καθώς και να συσφίξουν τις διαπροσωπικές σχέσεις στην ομάδα ‘τάξη’. Πρέπει να τονιστεί επίσης ότι οι δραστηριότητες αυτές δεν είναι υποχρεωτικές και επαφίεται στην ευχέρεια του δασκάλου να τις πραγματοποιήσει ή όχι. Παρόλα αυτά θα πρέπει να αποζητούμε τις εργασίες αυτές και όχι να μας φοβίζουν.

ΠτΘ: Τι εννοείτε ακριβώς λέγοντας ότι οι εργασίες δεν είναι υποχρεωτικές;

Ζ.Γ.: Το βιβλίο Γλώσσας Β’ δημοτικού είναι ένα ανοικτό ως προς τη χρήση του υλικό. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέξει ποια κείμενα θα επεξεργαστεί και πώς, ποια θα αντικαταστήσει με άλλα περισσότερο λειτουργικά, ποια θα διαβάσει αυτός στην τάξη και ποια θα διαβάσουν τα ίδια τα παιδιά, ποια θα παραλείψει κτλ. Το ίδιο ισχύει και με τις ασκήσεις, αλλά και με τις προτεινόμενες δραστηριότητες που διευρύνουν το περιεχόμενο του βιβλίου.

ΠτΘ: Ένα επίσης επιχείρημα αφορά στο θέμα της σταδιακής προσαρμογής των παιδιών με τα καινούργια βιβλία. Υποστηρίζεται ότι η ταυτόχρονη εισαγωγή των βιβλίων σε όλες τις τάξεις θα επιφέρει σοβαρότατα προβλήματα συμβατότητας της διδαχθείσας μέχρι τώρα ύλης σε μία τάξη, με την απαιτούμενη ύλη στην επόμενη τάξη. Ποια είναι η άποψή σας;

Ζ.Γ.: Η ταυτόχρονη εισαγωγή των βιβλίων σε όλες τις βαθμίδες έγινε με το σκεπτικό ότι αν σε κάποιες τάξεις παρέμεναν τα παλιά βιβλία, θα υπήρχε ανακολουθία ως προς την ύλη και τις μεθόδους διδασκαλίας, κάτι που θα έθετε προβλήματα στους μαθητές. Άρα ορθά δόθηκαν ταυτόχρονα όλα τα νέα βιβλία σε όλες τις βαθμίδες. Εξάλλου η κατανομή της διδαχθείσας ύλης παρέμεινε ίδια ανά τάξη, άλλαξαν κυρίως οι μέθοδοι διδασκαλίας, επομένως δεν τίθεται θέμα ασυμβατότητας της διδαχθείσας μέχρι τώρα ύλης σε μία τάξη, με την απαιτούμενη ύλη στην επόμενη τάξη.

ΠτΘ: Λέγεται ότι το συγκεκριμένο σύστημα εφαρμόστηκε στη Γαλλία και μετά από χρόνια κατάλαβαν ότι ήταν αποτυχημένο…

Ζ.Γ.: Επειδή έχω σπουδάσει στη Γαλλία η εμπειρία μου μου λέει ακριβώς το αντίθετο. Τα παιδιά έγιναν πραγματικά αποτελεσματικοί αναγνώστες και έγιναν αναγνώστες με κριτική σκέψη, κι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Αυτό σημαίνει, ότι δεν τους δίνουμε ένα οποιοδήποτε κείμενο και τα παιδιά απλά το αποδέχονται αλλά το αποδέχονται κριτικά και αυτό είναι πολύ σημαντικό και για την πορεία τους ως πολίτες στο μέλλον. Δηλαδή γίνονται κριτικοί πολίτες και αυτό θέλουμε να φτιάξουμε.

Καταρχάς δεν υπάρχει τίποτα να παπαγαλίσουν. Για κάθε κείμενο που υπάρχει ουσιαστικά τα παιδιά εκφράζουν τη γνώμη τους και κάθε άποψη φυσικά γίνεται αποδεκτή. Μάλιστα δουλεύουμε τις διαφορετικές απόψεις και τις θέλουμε. Άρα αυτό είναι ένα από τα πλεονεκτήματα των καινούργιων βιβλίων της γλώσσας,.

ΠτΘ: Η ελληνική ως γλώσσα είναι πλούσια. Παρόλα αυτά οι Έλληνες χρησιμοποιούμε μικρό αριθμό λέξεων στην καθημερινότητά μας. Τα νέα βιβλία εμπλουτίζουν το λεξιλόγιο;

Ζ.Γ.: Εμείς οι γλωσσολόγοι δεν συμφωνούμε και πολύ μ’ αυτήν την τοποθέτηση εξάλλου δεν έχει υπάρξει μια τεκμηριωμένη έρευνα που να δείχνει ότι οι Έλληνες χρησιμοποιούμε μικρό αριθμό λέξεων στην καθημερινότητά μας. Εξάλλου ο πλούτος κάποιων γλωσσών είναι ένας μύθος εφόσον υπάρχουν φυλές στην Αφρική που μπορούν και συνεννοούνται άριστα μ’ έναν αριθμό 100 λέξεων. Εκείνο που μετρά είναι κατά πόσο μπορεί να επικοινωνήσει αποτελεσματικά ο άνθρωπος με τις λέξεις που χρησιμοποιεί. Τώρα βέβαια πολλές φορές στο γραπτό λόγο χρειάζεται να χρησιμοποιούμε ευρύτερο λεξιλόγιο για λειτουργικούς λόγους. Τα καινούργια βιβλία, αυτό που κάνουν είναι ότι πολλές φορές προσεγγίζουν τη γλώσσα και από την ιστορική της σκοπιά, δηλαδή προσπαθούν να αφήσουν να φανεί όλη η συνέχεια της Ελληνικής γλώσσας και φυσικά όλα έχουν ασκήσεις λεξιλογίου που βοηθούν στην καλλιέργειά του.

ΠτΘ: Στα βιβλία δηλαδή αντιμετωπίζετε τη γλώσσα ως επικοινωνιακό μέσο;

Ζ.Γ.: Στο βιβλίο της β’ δημοτικού έχουμε υιοθετήσει το επικοινωνιακό μοντέλο διδασκαλίας της γλώσσας, δηλαδή μας ενδιαφέρει το κάθε παιδί να ξέρει πώς θα απευθυνθεί ανάλογα με το «σε ποιον μιλά», «σε ποιο μέρος», «για ποιο θέμα», «ποια χρονική στιγμή», «για ποιο σκοπό» αλλά και ανάλογα με το κανάλι το οποίο καλείται να χρησιμοποιήσει (προφορικός ή γραπτός λόγος). Το παιδί αλλιώς λοιπόν θα μιλήσει σ’ έναν βουλευτή σ’ έναν υπουργό, στο γραφείο του υπουργού, αλλιώς θα μιλήσει στον δήμαρχο έξω στην πόλη, αλλιώς στη δασκάλα αλλιώς στο φίλο του. Στόχος των νέων βιβλίων γλώσσας είναι το παιδί να χρησιμοποιεί τη γλώσσα όπως πρέπει σε κάθε περίσταση επικοινωνίας. Αυτός είναι εξάλλου και ο στόχος της επικοινωνίας.

Από την άλλη πλευρά μας ενδιαφέρει η λειτουργική χρήση της γλώσσας δηλαδή να είναι ικανός ο μαθητής να επεξεργαστεί όλα τα είδη γραπτού ή προφορικού λόγου που συναντά στο περιβάλλον γύρω του και να αντλήσει όλες εκείνες τις πληροφορίες που του χρειάζονται σε κάθε περίσταση. Έτσι αυτό που κάνουν τα καινούργια βιβλία γλώσσας είναι να φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με όλα τα διαφορετικά είδη λόγου και τα διαφορετικά είδη κειμένου (διαφημίσεις, ετικέτες προϊόντων, οδηγίες χρήσης, εγκυκλοπαιδικά άρθρα και πολλά άλλα) σε αντίθεση με την έως τώρα διδασκαλία γλώσσας που εστίαζε μόνο σε λογοτεχνικά κείμενα.

ΠτΘ: Τα καινούργια βιβλία ανταποκρίνονται στις κοινωνικές αλλαγές;

Ζ.Γ.: Στα καινούργια βιβλία, και στο δικό μας, δεν αποκλείεται καμία κοινωνική ομάδα και δίνεται έμφαση στο σεβασμό της διαφορετικότητας (όποιας μορφής και αν είναι αυτή). Εμείς στο βιβλίο της β’ δημοτικού έχουμε πέντε πρωταγωνιστές, ο ένας εκ των οποίων είναι άτομο με ειδικές ανάγκες, ένα κοριτσάκι η Γαλήνη και το άλλο είναι ένα Αλβανόπουλο, δεύτερης γενιάς που γεννήθηκε στην Ελλάδα. Όλοι οι ήρωες συμμετέχουν ισότιμα στην εξέλιξη της πλοκής του βιβλίου, γιατί θέλαμε ακριβώς μέσα από μια τέτοια στάση, δίχως ρητορείες, αλλά μέσα από το παράδειγμα των ηρώων του βιβλίου να περάσουμε το μήνυμα ότι τα όλα τα παιδιά μπορούν να συμμετέχουν ισάξια και ισότιμα σε ό,τι διαδραματίζεται γύρω τους ανεξαρτήτως καταγωγής, μητρικής γλώσσας, θρησκείας ή οποιασδήποτε άλλης “διαφορετικότητας”. Επίσης στα καινούργια βιβλία έχουμε ενσωματώσει κείμενα ή περιγράφουμε καταστάσεις που αναφέρονται σε νέα κοινωνικά δεδομένα (μονογονεϊκή οικογένεια, πολυπολιτισμικές κοινωνίες) και αυτό το πετύχαμε δίνοντας σκληρή μάχη με όσους έκριναν το βιβλίο. Για να τραβήξει το ενδιαφέρον του παιδιού ένα βιβλίο χρειάζεται να είναι σύγχρονο, να μιλάει στα παιδιά και να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα τους. Τα προηγούμενα βιβλία διδάσκονταν εδώ και μια 25ετία, διάστημα κατά το οποίο έχουν αλλάξει πολλά.

ΠτΘ: Υπάρχουν γραμματικές ασκήσεις;

Ζ.Γ.: Έχει λιγότερες γραμματικές ασκήσεις από ό,τι τα προηγούμενα βιβλία ή τουλάχιστον περιλαμβάνει ασκήσεις με διαφορετική- ενδεχομένως πιο παιχνιδιάρικη- μορφή, όπου τα παιδιά καλούνται να απαντήσουν, προκειμένου να βοηθήσουν τους ήρωες του βιβλίου να πετύχουν κάτι. Η εξοικείωση με τη γραμματική, γίνεται με διαισθητικό τρόπο, δηλαδή δεν δίνουμε στα παιδιά έναν κανόνα, αλλά το βομβαρδίζουμε με κείμενα όπου εμφανίζεται το γραμματικό φαινόμενο που μελετάται κάθε φορά και τα παιδιά μόνα τους βγάζουν επαγωγικά τον κανόνα.

ΠτΘ: Σας ευχαριστούμε πολύ.

Ζ.Γ.: Και εγώ σας ευχαριστώ.

Α.Π.