Σπαταλημενες Ζωες, οι αποβλητοι της νεοτερικοτητας
Την ιστορία της νεοτερικότητας αφηγείται ο Zygmunt Bauman στο βιβλίο του: «Σπαταλημένες Ζωές, οι απόβλητοι της νεοτερικότητας», (μετάφραση Μάρκος Καρασαρίνης, Εκδόσεις ΚΑΤΑΡΤΙ, σελ 216 Ευρώ 18). Ο Zygmunt Bauman αναφέρεται στην παραγωγή «ανθρωπίνων απορριμμάτων» ή ακριβέστερα απόβλητων ανθρώπων (των «υπεράριθμών» και των «περιττών», όλων εκείνων δηλαδή που δεν μπόρεσαν ή δεν αφέθηκαν να αποκτήσουν δικαιώματα και να παραμείνουν στον τόπό τους), αποτελεί αναπόφευκτο αποτέλεσμα του εκσυγχρονισμού και αναπόσπαστο παρακολούθημα της νεοτερικότητας. Πρόκειται, σύμφωνα με τον Zygmunt Bauman, για μια αναπόδραστη παρενέργεια αφενός της ίδιας της κατασκευής της τάξης (κάθε τάξη αναθέτει σε κάποια τμήματα του υπάρχοντος πληθυσμού το ρόλο των «αταίριαστων», «ακατάλληλων» ή «ανεπιθύμητων») και αφετέρου της οικονομικής ανάπτυξης (η οποία δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς να υποβιβάσει και να απαξιώσει όλους τους προηγούμενους τρόπους «βιοπορισμού», στερώντας έτσι όσους ακολουθούν τέτοιους παλιούς τρόπους από τα προς το ζην).
Παραγωγή ανθρώπινων απορριμμάτων…
Σύμφωνα με τον συγγραφέα του βιβλίου η νέα πληρότητα του πλανήτη σημαίνει ουσιαστικά την οξεία κρίση της βιομηχανίας αποκομιδής ανθρώπινων απορριμμάτων. Ενώ η παραγωγή ανθρώπινων απορριμμάτων συνεχίζεται απρόσκοπτα και γνωρίζει νέες κορυφώσεις, ο πλανήτης διαθέτει όλο και λιγότερους χώρους αποκομιδής ή εργαλεία για την ανακύκλωσή τους. Η παγκοσμιοποίηση, σύμφωνα με τον Zygmunt Bauman, είναι η αποδοτικότερη και η πιο ανεξέλεγκτη «γραμμή παραγωγής» ανθρωπίνων απορριμμάτων ή απόβλητων ανθρώπων. Η παγκόσμια διάδοση του σύγχρονου τρόπου ζωής απελευθέρωσε και έθεσε σε κίνηση τεράστιους και διαρκώς αυξανόμενους αριθμούς ανθρώπινων όντων, που στερούνται τους μέχρι σήμερα επαρκείς πόρους και τα εισοδήματα για την επιβίωσή τους, τόσο με τη βιολογική όσο και με την κοινωνική/πολιτισμική έννοια. Δικλείδες ασφαλείας «για την ανακύκλωση» ή την «αποκομιδή» των συνακόλουθων πληθυσμιακών πιέσεων, που είναι οι παλιές, γνώριμες αποικιοκρατικές πιέσεις με αντεστραμμένο πρόσημο, δεν υπάρχουν. Από εδώ προκύπτουν και οι έντονες ανησυχίες για τον παγκόσμιο υπερπληθυσμό. Από εδώ επίσης προκύπτουν, τόσο η πρόσφατη επικέντρωση της πολιτικής θεματολογίας σε ζητήματα «μεταναστών» και «ασυλίας», όσο και ο αυξανόμενος ρόλος των διάχυτων και ασαφών «φόβων ασφαλείας» που εκδηλώνονται στις αναδυόμενες παγκόσμιες στρατηγικές και στη λογική της πολιτικής διαμάχης. Η κατ’ ουσίαν στοιχειακή, ασύδοτη και πολιτικά ανεξέλεγκτη φύση των διαδικασιών της παγκοσμιοποίησης έχεις ως αποτέλεσμα την καθιέρωση ενός νέου είδους συνθηκών «συνοριακής περιοχής» στον παγκόσμιο «χώρο ροής», στον οποίο έχει διοχετευτεί ένα μεγάλο μέρος του πεδίου εξουσίας που κάποτε διέθεταν τα σύγχρονα κυρίαρχα κράτη. Η εύθραυστη και αθεράπευτα ασταθής ισορροπία των παραμέτρων των συνοριακών περιοχών εδράζεται στη διαβόητη « αμοιβαία εξασφαλισμένη τρωτότητα». Εξ ου και οι ανησυχίες για επιδείνωση της ασφάλειας, που μεγεθύνουν το ήδη ευμέγεθες απόθεμα φόβων περί «ασφάλειας», ενώ ταυτόχρονα στρέφουν το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και των ατόμων από τα κοινωνικά και οικονομικά αίτια του προβλήματος στις ανησυχίες για την προσωπική (σωματική) ασφάλεια. Και με την σειρά της η ακμάζουσα «βιομηχανία της ασφάλειας» αποβαίνει ένας από τους κύριους κλάδους παραγωγής απόβλητων ανθρώπων και ο κυρίαρχος παράγοντας του προβλήματος της αποκομιδής τους.
Χωρίς προληπτική δράση ή προληπτικά χτυπήματα η καταστροφή
Αυτό είναι, σε αδρές γραμμές, το κατά Zygmunt Bauman σκηνικό της σύγχρονης ζωής. Τα «προβλήματα (ανθρώπινων) απορριμμάτων και αποκομιδής (ανθρώπινων) απορριμμάτων» βαραίνουν όλο και περισσότερο τη «ρευστή νεοτερικότητα», καταναλωτική κουλτούρα της εξατομίκευσης. Διαποτίζουν τους σημαντικότερους τομείς της κοινωνικής ζωής, τείνουν να κυριαρχούν στις στρατηγικές ζωής και να χρωματίζουν τις σημαντικότερες δραστηριότητές της, ωθώντας τις στην παραγωγή των δικών τους, sui generis, απορριμμάτων: θνησιγενείς, ακατάλληλες, ανάπηρες ή μη βιώσιμες ανθρώπινες σχέσεις, γεννημένες με το χαρακτηριστικό γνώρισμα της επερχόμενης απώλειας. Τον όρο ρευστή νεοτερικότητα, όρος συνώνυμος της μετανεοτερικότητας, ο Zygmunt Bauman τον χρησιμοποιεί για να διαχωρίσει το σύνολο των ταχύρυθμων κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών της τελευταίας πεντηκονταετίας από μια προηγούμενη περίοδο στερεάς νεοτερικότητας.
Μπορεί να ειπωθεί ότι η νεοτερικότητα αποτελεί μια διαρκή κατάσταση έκτακτης ανάγκης που εμπνέεται και τρέφεται, για να παραφράσουμε τον Τζέφρι Μπένιγκτον, από την αίσθηση ότι «κάποιος πρέπει να δώσει διαταγές προκειμένου να μη χαθεί το παν».
Χωρίς εμάς, το χάος. Χωρίς προληπτική δράση ή προληπτικά χτυπήματα, η καταστροφή. Η εναλλακτική λύση απέναντι σε ένα μέλλον σχεδιασμένο εκ των προτέρων είναι να επικρατήσει το χάος. Τα ανθρώπινα πράγματα δεν επιτρέπεται να αφεθούν στην τύχη τους. Η νεοτερικότητα είναι μια κατάσταση ψυχαναγκαστικού και εθιστικού σχεδιασμού. Όπου υπάρχει σχεδιασμός υπάρχουν και απορρίμματα.
Ερώτημα αντί επιλόγου…
Σύμφωνα με τον Zygmunt Bauman ο παλαιός Μεγάλος Αδελφός ζει και είναι καλύτερα εξοπλισμένος από ποτέ, αλλά πλέον βρίσκεται συνήθως στις απαγορευμένες, περιθωριακές περιοχές του κοινωνικού χώρου, στα αστικά γκέτο, στα στρατόπεδα προσφύγων και στις φυλακές. Εκεί, συνεχίζει να εκτελεί τα παλαιά του καθήκοντα, του εγκλεισμού των ανθρώπων και του σωφρονισμού τους όταν παρεκτρέπονται. Όπως και πριν εκατό χρόνια, αυτός ο Μεγάλος Αδελφός είναι ο προστάτης άγιος κάθε είδους δεσμοφυλάκων. Σε όλη τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα, οι πρόγονοί μας πολεμούσαν ενάντια στις τρομερές δυνάμεις του Μεγάλου Αδερφού, αγωνίζονταν να ρίξουν τείχη, τα συρματοπλέγματα και τα παρατηρητήρια, και ονειρεύονταν να βαδίσουν στα μονοπάτια της δικής τους επιλογής, στο χρόνο της επιλογής τους. Κατάφεραν, όπως φαίνεται, να πραγματοποιήσουν ένα μεγάλο μέρος από το όνειρό τους και πάρα πολλοί από τους απογόνους τους έχουν την δυνατότητα να κρατήσουν τον Μεγάλο Αδερφό που τους παρακολουθούσε σε απόσταση ασφαλείας από το δρόμο τους – μόνο και μόνο για να βρεθούν κάτω από το ακοίμητο βλέμμα του Μεγάλου Αδερφού νούμερο δύο. Στο κατώφλι ενός νέου αιώνα, το μεγάλο ερώτημα στο οποίο εμείς, οι απόγονοί τους, οφείλουμε να απαντήσουμε είναι κατά πόσον η μοναδική επιλογή των ανθρώπων περιορίζεται μεταξύ του Μεγάλου Αδερφού Ένα και του Μεγάλου Αδερφού Δύο: κατά πόσον δηλαδή το παιχνίδι της συμπερίληψης και του αποκλεισμού αποτελεί το μοναδικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να βιωθεί η κοινή ανθρώπινη ζωή και κατά ποσόν αυτή είναι η μοναδική μορφή που μπορούμε να δώσουμε στον κόσμο που μοιραζόμαστε όλοι μας…
Αυτά τα θέματα, και ορισμένα από τα επακόλουθά τους, αποτελούν τους κύριους άξονες του βιβλίου. Το ενδιαφέρον του συγγραφέα είναι να προσφέρει μια εναλλακτική οπτική γωνία από την οποία μπορούν να κριθούν εκείνες οι όψεις της σύγχρονης ζωής που από την αφάνεια ήρθαν στον προσκήνιο.
Μαρία Νικολάου
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
