Σουηδικο μοντελο κοινωνικης πολιτικης

Με το διευθυντή Κοινωνικών Προγραμμάτων και Διοίκησης στην Αναπτυξιακή Εταιρία Ροδόπης Θόδωρο Δερμεντζόγλου και τον υπεύθυνο Συμβουλευτικής Κοινωνικών Προγραμμάτων στην Αναπτυξιακή Δημήτρη Αναστασόπουλο συνομιλήσαμε για ένα κοινοτικό πρόγραμμα που αφορά τον «Κοινωνικό Αποκλεισμό του Παιδιού», στα πλαίσια της πολιτικής για την καταπολέμηση της φτώχιας και τον κοινωνικό αποκλεισμό στην Ευρώπη. Η Αναπτυξιακή Ροδόπης είναι ένας από τους δύο εταίρους που συμμετέχουν από την Ελλάδα, ενώ στο πρόγραμμα παίρνουν μέρος φορείς από τη Σουηδία, την Ιταλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία. Στα πλαίσια του προγράμματος οι κ.κ. Δερμεντζόγλου και Αναστασόπουλος καθώς και η Αλεξάνδρα Σαμαρά και η Νικολίτσα Γκαρτσώνη έλαβαν μέρος στη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στο Ορέμπρο της Σουηδίας τον Ιούνη. Η συνάντηση που έγινε στη Σουηδία είχε σαν θέμα «Δικαιώματα και υπηρεσίες για τα παιδιά. Γεωγραφία και στρατηγικές στις ευρωπαϊκές χώρες».

Μέσα από το πρόγραμμα συζητείται η διαμόρφωση πολιτικών για το παιδί και προσεγγίζεται η έννοια του κράτους πρόνοιας, όπως το αντιμετωπίζει το κάθε κράτος που συμμετέχει. Ανταλλάσσονται καλές πρακτικές από το πώς υιοθετείται έως το πώς εφαρμόζεται η κοινωνική πολιτική.

ΠτΘ: Συμμετέχετε σ’ ένα κοινοτικό πρόγραμμα που αφορά στα αποκλεισμένα παιδιά σε μια εποχή που στην Ελλάδα τα παιδιά είναι στην επικαιρότητα.

Θ.Δ.: Τα παιδιά είναι στην πρώτη βαθμίδα προσοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Ως Αναπτυξιακή συμμετέχουμε σ’ ένα πρόγραμμα που έχει σαν συντονιστή το Ινστιτούτο των Αθώων (Instituto degli Innocenti) από την Ιταλία.

Στο πλαίσιο του προγράμματος έγινε μια συνάντηση στη Φλωρεντία τον περασμένο Νοέμβρη και μία στη Βουδαπέστη τον Φεβρουάριο.

Αποκεντρωμένες ευρωπαϊκές δομές

ΠτΘ: Η συνάντηση της Σουηδίας είχε σαν θέμα «Δικαιώματα και υπηρεσίες για τα παιδιά. Γεωγραφία και στρατηγικές στις ευρωπαϊκές χώρες», θέμα ενδιαφέρον αν αναλογιστούμε ότι στην Ελλάδα τώρα ανακαλύπτουμε ποια προσέγγιση πρέπει να έχουμε για τα παιδιά που είναι εκτός κοινωνικού συστήματος ή οικογένειας. Τα αποτελέσματα από τις συναντήσεις στο Ορέμπρο, τη Βουδαπέστη και τη Φλωρεντία είναι ενθαρρυντικά για τα όσα μπορούν να γίνουν στη χώρα μας;

Δ.Α.: Η χώρα μας δε διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από τις άλλες ευρωπαϊκές σε ό,τι αφορά τις πολιτικές για τα παιδιά και κύρια για τα παιδιά που διαβιούν εκτός οικογένειας. Το πρόβλημα εντοπίζεται στην εφαρμογή των προγραμμάτων, στη σύνδεση κεντρικού κράτους και περιφέρειας.

ΠτΘ: Οι δομές σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένες. Στήνονται από τοπικούς φορείς ή κατευθύνονται από το κράτος;

Θ.Δ.: Στη Σουηδία, κάποιοι κοινωνικοί φορείς ζητούν κάποια πράγματα από τις τοπικές αρχές. Οι τοπικοί φορείς χρηματοδοτούν κατά 80% αυτά τα προγράμματα και δεν περιμένουν την Ευρώπη να δώσει κάποια χρήματα. Ξέρουν πώς θα εφαρμόσουν αυτές τις πολιτικές κι από εκεί κι έπειτα ζητούν τα χρήματα από το φορέα που έχει άμεσα όφελος, δηλαδή τις τοπικές αρχές.

ΠτΘ: Αυτό σημαίνει ότι λειτουργούν αποκεντρωμένα.

Θ.Δ.: Θα πρέπει να γνωρίζεις την περιοχή σου. Όσο πιο πολύ αποκεντρώνεται μια δράση στη δομή και την εύρεση κονδυλίων τόσο μεγαλύτερη επιτυχία έχει. Αυτό σημαίνει ότι δεν περιμένεις κάποια προγράμματα από την κεντρική κυβέρνηση η οποία προφανώς έχει κάποιους γενικούς νόμους και κατευθύνσεις. Τα προγράμματα αποτυγχάνουν αν δεν υπάρχει σύνδεση με την τοπική κοινωνία.

ΠτΘ: Όταν κάνουμε λόγο για σύνδεση με την τοπική κοινωνία εννοούμε ότι πρόκειται για δομές αναγνωρίσιμες από την τοπική κοινωνία η οποία συμμετέχει; Ο εθελοντισμός έχει αναπτυχθεί;

Δ.Α.: Στην Ελλάδα υπάρχει οργανωμένο σύστημα υποδοχής των παιδιών που έχουν προβλήματα με την οικογένεια, σε επίπεδο νομού και περιφέρειας. Σε συνεντεύξεις που κάναμε με παιδιά που έζησαν σε ιδρύματα, για παράδειγμα της Καβάλας ή της Δράμας και τώρα πλέον είναι ενήλικες κι εργάζονται μάς μετέφεραν ότι ήταν πολύ ευχαριστημένοι από τις υπηρεσίες που είχαν. Θεωρώ ότι είναι πάρα πολύ σημαντικός ο ρόλος των ανθρώπων που εργάζονται σ’ αυτά τα ιδρύματα και στην Ελλάδα δίνουν όλο το μεράκι τους. Αντίθετα, σε άλλες χώρες δίνεται έμφαση στο να κρατιούνται οι τύποι και οι δομές του συστήματος.

Θ.Δ.: Δε μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχουν εθελοντές, αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει τους τρόπους για να ενεργοποιήσουμε τους εθελοντές και να τούς δώσουμε επιπλέον κίνητρα για να κάνουν κάτι παραπάνω.

Στη Σουηδία, μού έκανε εντύπωση ότι σε μια επίσκεψη σ’ ένα φορέα υπεύθυνο για τη φροντίδα της οικογένειας, μία κυρία δήλωσε ότι είναι πολύ ευχαριστημένη για το αντικείμενο της δουλειάς της.

Δ.Α.: Στην Ελλάδα, στα παιδικά χωριά SOS υφίσταται ο άτυπος θεσμός της μητέρας που δεν είναι ανάδοχος αλλά έχει την ευθύνη για κάποιο παιδί. Αυτό συνήθως γίνεται σε εθελοντική βάση με μια μικρή απολαβή αυτών των γυναικών από την τοπική κοινωνία.

ΠτΘ: Πιστεύετε ότι πρόκειται για μια ευέλικτη κι εναλλακτική μορφή φροντίδας – «υιοθεσίας» παιδιών που δεν έχουν γονείς και κηδεμόνες;

Δ.Α.: Να σας αναφέρω ότι σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα σχετική με νοσοκομείο της Αθήνας, λέχθηκε ότι οι διαδικασίες υιοθεσίας κι αναδοχής αργούν πάρα πολύ, με αποτέλεσμα αυτά τα παιδιά να μεγαλώνουν. Εθελοντικές μορφές που προσφέρουν την αίσθηση της οικογένειας είναι, επομένως, πολύ σημαντικές.

«Κοινωνικά ευπαθείς» ομάδες

ΠτΘ: Πολλές φορές ζευγάρια που θέλουν να υιοθετήσουν ένα παιδί συναντούν άπειρα προβλήματα και κάποιες φορές αναγκάζονται να προχωρούν σε παράνομη υιοθεσία. Θα πρέπει να διευκολύνει η νόμιμη οδός την υιοθεσία για να μην καταφεύγουν τα ζευγάρια στην παράνομη.

Δ.Α.: Το νομικό καθεστώς είναι ανεπτυγμένο στην Ελλάδα και δεν υστερεί σε σύγκριση μ’ αυτό των χωρών που συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Το πρόβλημα εστιάζεται στο κατά πόσο εφαρμόζεται έγκαιρα.

ΠτΘ: Στη Σουηδία διαπιστώσατε ότι έχουν εγκαταλείψει τον όρο «κοινωνικά ευπαθείς» ομάδες – στην Ελλάδα τον χρησιμοποιούν συχνά οι πολιτικοί για ν’ ανακοινώσουν προγράμματα κατάρτισης και απασχόλησης κι ένταξης στο κοινωνικό περιβάλλον – και πέρασαν στη διαμόρφωση ενός άλλου μοντέλου.

Θ.Δ.: Οι σουηδοί οδηγήθηκαν εκ των πραγμάτων σ’ αυτό διότι υπάρχει νόμος που απαγορεύει τους μετανάστες από τρίτες χώρες στη Σουηδία. Οι σουηδοί δεν ασχολούνται με κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, αλλά με όλο τον πληθυσμό και μάλιστα μάς εξήγησαν ότι όταν ασχολείσαι με «κοινωνικά ευπαθείς» ομάδες σού ξεφεύγει ένα ποσοστό περίπου στο 10% από τον υπόλοιπο πληθυσμό που περνάει με τον α ή β τρόπο σε μια «ευπαθή κοινωνικά» ομάδα. Αυτό που κάνουν οι σουηδοί είναι «καθολική πρόληψη».

ΠτΘ: Αυτή η αντιμετώπιση βοηθάει τον ωφελούμενο να μην αισθάνεται μειονεκτικά; Πιστεύω ότι όταν εντάσσεται κάποιος σε μια «ευπαθή κοινωνικά» ομάδα μπαίνει στη λογική ότι έχει πρόβλημα και κάποια στιγμή θα σηκωθεί και θα πει «με λένε Μαρία και είμαι καλά»…

Θ.Δ.: Αυτό που λέμε είναι ότι γίνεσαι αυτό που θέλουν οι άλλοι να είσαι.

ΠτΘ: Επομένως, δεν μιλάμε για αυτοπροσδιορισμό του ατόμου αλλά η ταυτότητά του καθορίζεται μέσα από ένα κοινωνικό σύνολο.

Θ.Δ.: Σίγουρα υπάρχει μια αλληλεπίδραση σ’ αυτά τα θέματα και χαρακτηριστικά οι καθηγητές μας έλεγαν «γίνεσαι αυτό που θέλουν οι άλλοι να είσαι». Αποδεχόμενος κάποιος ότι ανήκει σε μια «κοινωνικά ευπαθή» ομάδα, από εκεί κι έπειτα προσδιορίζει και το μέλλον του και τον τρόπο που θα τον αντιμετωπίζουν οι άλλοι.

Δ.Α.: Θα ‘θελα να διευκρινίσω ότι όταν λέμε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες δε θέλουμε να κατηγοριοποιήσουμε τους ανθρώπους, αλλά να τούς αναγνωρίσουμε δικαιώματα. Για παράδειγμα, όταν είσαι τσιγγάνος στην Ελλάδα ανήκεις σε «κοινωνικά ευπαθή» ομάδα. Αν μάς ενοχλεί ο όρος μπορούμε να τον αλλάξουμε αλλά το κράτος αναγνωρίζει τις υποχρεώσεις του απέναντι σε κάποια άτομα προκειμένου ν’ αναπτύξουν ένα ίσο επίπεδο διαβίωσης. Υπάρχουν μια σειρά από άλλες ομάδες, όπως είναι οι άνεργοι, οι νέοι άνεργοι, οι γυναίκες έως 55 ετών που είναι άνεργες κι επειδή είναι κοντά στο όριο της συνταξιοδότησης δεν μπορούν να βρουν δουλειά.

Θα πρέπει να εφαρμόζονται πολιτικές για την ένταξή τους στην αγορά εργασίας ή στην κοινωνία, αλλά το ζήτημα είναι το πώς εφαρμόζονται αυτές οι πολιτικές.

Στη Σουηδία, μία έκθεση που θα κάνει ο τελευταίος κοινωνικός λειτουργός μιας δομής θα φτάσει στον πολιτικό του προϊστάμενο, ο οποίος θα την αξιολογήσει και θα υλοποιηθεί ή όχι.

ΠτΘ: Το να είσαι τσιγγάνος και φτωχός στην Ελλάδα, τη Ρουμανία ή τη Γαλλία – χώρα όπου έχουν αναπτυχθεί πολιτικές εδώ και χρόνια για να μην ομαδοποιούνται και σχηματίζουν γκέτο – είναι διαφορετικό από το να είσαι τσιγγάνος και διάσημος, όπως είναι ο Βασίλης Παϊτέρης ή ο Κώστας Χατζής. Επομένως, το θέμα είναι και οικονομικό. Έπειτα, μπορεί να αναφερόμαστε σε μια γυναίκα 55 ετών άνεργη η οποία για παράδειγμα δεν ολοκλήρωσε τις πανεπιστημιακές τις σπουδές για να κάνει οικογένεια και στα 50 της αποφάσισε να ψάξει για δουλειά.

Δ.Α.: Στην περιοχή μας δεν ισχύει αυτό. Γυναίκες που απολύθηκαν από τα εργοστάσια κι έχασαν μια σταθερή δουλειά και τα ένσημα μιας ζωής και δεν μπορούν παρά να προσδοκούν να γίνουν οι απαραίτητες κινήσεις για να εργαστούν και να βγουν στη σύνταξη. Γι’ αυτό το λόγο κι ερχόμαστε από την πλευρά μας κι επιχειρούμε ν’ αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα.

ΠτΘ: Πρόκειται επομένως για κάτι σύνθετο. Μιλάμε για μια γυναίκα 55 ετών η οποία εργαζόταν σε εργοστάσιο κι όχι για γυναίκα στέλεχος επιχείρησης με διδακτορικό δίπλωμα κι ένα πλούσιο βιογραφικό.

Θ.Δ.: Ο ΟΑΕΔ έχει καταβάλει τελευταία προσπάθειες για να προσεγγίσει σε τοπικό επίπεδο τον άνεργο.

Βία – θεσμοί

ΠτΘ: Ένα πρόγραμμα για τον κοινωνικό αποκλεισμό του παιδιού με πολλές συνισταμένες διαφορετικής νομοθεσίας και κύρια νοοτροπίας σε χώρες με διαφορετική παράδοση απέναντι σε θέματα αποκλεισμού παιδιών, όπως και κοινωνικής πρόνοιας. Στη Σουηδία μάλιστα υπάρχει νόμος που δεν επιτρέπει να χτυπάει κάποιος ένα παιδί;

Θ.Δ.: Δεν επιτρέπει να χτυπάει κάποιος καθόλου τα παιδιά. Για το κατά πόσο ένας γονιός μπορεί ν’ αποφύγει μια παρόμοια κατάσταση, στη Σουηδία υπάρχουν κέντρα όπου ο ειδικός επιστήμονας εργάζεται με ολόκληρη την οικογένεια και αναζητούν τρόπους για ν’ αντιμετωπίσουν το θυμό του γονιού.

ΠτΘ: Αυτό σημαίνει ότι ο γονιός έχει συνειδητοποιήσει ότι δεν πρέπει να εκφράζεται βίαια στο παιδί; Δεν πιστεύω ότι ένας γονιός στην Ελλάδα που έδωσε ένα δυνατό χαστούκι στο παιδί του θα αναζητήσει τη βοήθεια ενός ειδικού.

Θ.Δ.: Όχι, απλά λένε μού ξέφυγε… Θυμάμαι ότι κάποτε λειτουργούσαν σχολές γονέων.

ΠτΘ: Μέσα από την Εταιρεία Παιδαγωγικών Επιστημών Κομοτηνής.

Δ.Α.: Και στα Κέντρα Εκπαίδευσης Ενηλίκων λειτουργούν σχολές γονέων, όπως και το Κέντρο Πρόληψης του ΟΚΑΝΑ λειτουργεί με ομάδες γονέων. Κάποιος κοινωνικός επιστήμονας έλεγε ότι «είναι δύσκολο να μεγαλώνεις γονείς». Οι νοοτροπίες αλλάζουν με το χρόνο. Το να συζητήσει κάποιος ένα πρόβλημα που αφορά στο σπίτι του δεν είναι κάτι εύκολο.

Θ.Δ.: Ίσως απαιτείται μεγαλύτερη προσπάθεια εκ μέρους των φορέων που θα μπορούσαν ν’ αντιμετωπίσουν τη γονική επιθετικότητα.

ΠτΘ: Έχω την εντύπωση ότι πολλές φορές επικρατεί συνενοχή στην οικογένεια, ανεξάρτητα από το αν χειροδικεί ο πατέρας ή η μητέρα η οποία κάποιες φορές όταν δεν μπορεί να ξεσπάσει στον άντρα της ξεσπάει στο παιδί της, που αποτελεί πιο εύκολο στόχο.

Θ.Δ.: Γενικά δεχόμαστε τη βιαιοπραγία.

Δ.Α.: Εξαρτάται τι εννοούμε βιαιοπραγία. Σύμφωνα με μια γενική προσέγγιση βιαιοπραγία είναι και τα ψυχικά τραύματα που μπορεί να δημιουργηθούν στο παιδί, χωρίς να το αγγίξει κάποιος. Για παράδειγμα, η μη επικοινωνία μεταξύ των γονέων έχει αποδειχθεί ότι έχει άμεση επιρροή στα παιδιά, ειδικά μέχρι την ηλικία των τεσσάρων – πέντε ετών.

ΠτΘ: Ως κοινωνικός ανθρωπολόγος, κ. Αναστασόπουλε έχετε διαπιστώσει ότι σε μικρές κοινωνίες η συνενοχή διευρύνεται και κάποιοι άγραφοι κανόνες που επιτρέπουν και τη βία είναι εκ των ων ουκ άνευ. Κατ’ αρχήν υπάρχει σε πολλούς η έννοια της ιδιοκτησίας απέναντι στο παιδί.

Δ.Α.: Υπάρχουν όμως οι κανόνες που έχει θεσπίσει η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα παιδιά κι ένα από τα βασικά τους είναι ότι πρέπει ν’ αφήσουμε τα παιδιά να παίρνουν αποφάσεις, το οποίο δεν εφαρμόζεται σε πάρα πολλές χώρες, δεν αφορά μόνο την Ελλάδα.

Πιστεύω ότι οι νέοι γονείς ενδιαφέρονται περισσότερο και συζητούν. Εκτιμώ ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει «μικρή κοινωνία». Αν δούμε τις αστικές και τις αγροτικές δομές λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Θα ήθελα τη γνώμη σας.

ΠτΘ: Αν και δεν γνωρίζω τις αγροτικές δομές αλλά μπορώ να κάνω σύγκριση ανάμεσα στην Κομοτηνή (που είναι ημιαστική) και τη Θεσσαλονίκη όπου η οικογένεια τα τελευταία χρόνια λειτουργεί σ’ ένα πολύ κλειστό κύκλο των τριών – τεσσάρων ατόμων και δεν περιλαμβάνει τη διευρυμένη έννοια με τους παππούδες και τα ξαδέλφια.

Θ.Δ.: Ίσως να υπάρχει διαφοροποίηση σχετικά με την ευρύτητα που έχει η οικογένεια αλλά στην ουσία η οικογένεια λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο στις βασικές της δομές στην Αθήνα και στην Κομοτηνή. Ο γονιός που θα βιαιοπραγήσει στην Κομοτηνή θα βιαιοπραγήσει και στην Αθήνα.

ΠτΘ: Σαφώς. Απλά στην Αθήνα είναι σχεδόν αδύνατο να παρέμβει ένας γείτονας σε παρόμοιο περιστατικό και να καλέσει την αστυνομία, ενώ εδώ υπάρχει ελπίδα. Να επανέλθουμε λίγο στα παιδιά που έχουν οικογένεια και είναι ανύπαρκτη και δεν έχουν κάποιον να τούς φροντίσει. Ποιο ρόλο μπορεί να διαδραματίσει μια ανάδοχη οικογένεια;

Θ.Δ.: Σε παρόμοιες περιπτώσεις μπορεί να παίξει βασικό ρόλο, αλλά το ζήτημα είναι πώς θα πείσεις ένα παιδί να πάει στην ανάδοχη.

Συνήθως περιμένουν να γίνει κάτι κακό και να παρέμβει η κοινωνική πρόνοια.

ΠτΘ: Ποιο είναι το μοντέλο της Ιταλίας στην αναδοχή ή στο άσυλο;

Θ.Δ.: Έχει ξεφύγει από τα άσυλα, ακόμη και το «Ινστιτούτο των Αθώων» θα καταργηθεί με την έννοια ότι συγκεντρώνει παιδιά και τα φροντίζει. Προσπαθούν να κατευθυνθούν σε άλλα μοντέλα, είτε στην ανάδοχη οικογένεια είτε στη μικρής διάρκειας φροντίδα ενός παιδιού, στις διακοπές.

ΠτΘ: Ένα κομμάτι του προγράμματος αφορά και το νομικό καθεστώς στις χώρες της Ευρώπης. Υπάρχουν ευέλικτες και όχι διαδικασίες;

Δ.Α.: Πιστεύω ότι η ευελιξία έχει να κάνει με τη στελέχωση των φορέων, γιατί από άποψη νομικού πλαισίου η Ελλάδα δεν υστερεί από καμία ευρωπαϊκή χώρα.

ΠτΘ: κ. Αναστασόπουλε, κ. Δερμεντζόγλου σας ευχαριστώ πολύ και καλή συνέχεια.

Θ.Δ., Δ.Α.: Κι εμείς ευχαριστούμε.

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.