Σμαρω Θεοδωρου Μανουδη: “Η γραφη με βοηθησε να γνωρισω τον εαυτο μου…”
Η Σμαρώ Μανούδη είναι ερευνήτρια, με πολύπτυχη μόρφωση και προσφορά, γνωστή στον πολύ κόσμο ως συγγραφέας παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Έλκει την καταγωγή της από την πόλη μας, όπου και βρίσκεται το πατρικό της σπίτι. Σ’ αυτό, σ’ αυτό το λίκνο όπου νανούριζε τις παιδικές της μνήμες, μας υποδέχθηκε. Μας μίλησε για την πορεία της και για τους σταθμούς της, με βασικότερο αυτό ακριβώς το σπίτι κι ένα πρόσωπο: τον πατέρα της, που την καθόρισε σε μεγάλο βαθμό και στη μνήμη του οποίου αποφάσισε να δωρίσει αντίτυπα του βιβλίου της «Η Νύμφη της Θάλασσας» σε δημοτικά σχολεία της περιφέρειας.
Η “Νύμφη της Θάλασσας” είναι ένα θαλασσινό βιβλίο που γεννήθηκε στις παραλίες της Θράκης, στον Ίμερο, την Αλκυώνα, τον Προφήτη Ηλία, το Φανάρι…
Η Νεραϊδοχελιδονού είναι η ηρωίδα του βιβλίου: ένα συμβολικό πρόσωπο, γεννημένο στο Θρακικό τοπίο, σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης. Διατρέχει ολόκληρο το Αιγαίο Πέλαγο, από τις Κυκλάδες ως τα Δωδεκάνησα και φτάνει ως την Κύπρο αναζητώντας τη δική της “φανταστική αλήθεια”, τις δικές της απαντήσεις για την ερημιά του σημερινού κόσμου. Το ταξίδι αυτό, όμως, προσδιορίζεται από δικούς του όρους. Η ερημιά του σημερινού κόσμου μπορεί να χαθεί στον βυθό της θάλασσας. Πάνω απ΄ όλα βρίσκονται ο απέραντος ουρανός… Ένας ουρανός που συμβολίζει την αγάπη, την ελευθερία, τη δημιουργία…
Το ξεκίνημα, οι σπουδές,η οικογένεια
κ. Μανούδη, έχετε σπουδάσει νομικά, παιδαγωγικά, θέατρο… Έχετε κατά νου να συνεχίσετε τις σπουδές σας;
Σ.Μ.: Ούτε η έρευνα ούτε η γνώση έχουν τέλος για μένα. Θεωρώ τον εαυτό μου ερευνήτρια. Πιστεύω ότι έστω κι αν πάρω την απόφαση να κλείσω την επαφή μου με το χώρο της γνώσης ή της τέχνης, πάντα θα υπάρχουν ερεθίσματα που θα με οδηγούν σε μια περαιτέρω διαδικασία πνευματικής ενασχόλησης.
Ερευνήτρια μεν, αλλά έχετε ασχοληθεί συστηματικά με τη δημιουργική γραφή, τη λογοτεχνία. Άλλωστε πολύς κόσμος σας γνωρίζει ως συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας. Είχατε ανέκαθεν αυτήν την κλίση προς τη γραφή;
Σ.Μ.: Συγγράφω παιδικά βιβλία από το 1989. Τα σπέρματα αυτής της δραστηριότητας υπήρχαν μέσα στην οικογένειά μου από παλιά, χωρίς να τα συνειδητοποιώ. Ο πατέρας μου ήρθε από την Ανατολική Θράκη κι εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του μετά το ’22 στην Κομοτηνή. Ο ίδιος γεννήθηκε στην Αγαθούπολη. Ο παππούς μου ήταν δάσκαλος και είχε εργαστεί σε πόλεις της Ανατολικής Θράκης. Ερχόμενοι στη Δυτική Θράκη ασχολήθηκαν οικογενειακώς με το εμπόριο. Τα σπέρματα της πνευματικής δραστηριότητας τα έβαλε ο πατέρας μου που αγαπούσε πολύ το διάβασμα, διάβαζε συστηματικά τον αθηναϊκό τύπο, αρθρογραφούσε στον τοπικό. Εξάλλου ήταν έμπορος, διατηρούσε εμπορικό κατάστημα στο κέντρο της Κομοτηνής και ταξίδευε σε όλη τη Θράκη και ιδιαίτερα στον Έβρο. Θυμάμαι έντονα ότι το σπίτι μας ήταν πάντα ανοιχτό στον κόσμο, είχαμε έντονη σχέση μ’ αυτό που ονομάζουμε συναλλαγή, εγώ η ίδια ως παιδί ταξίδευα πολλές φορές μαζί του. Η ανάγκη μου για το γράψιμο ξεκίνησε από την επιθυμία να αποτυπώσω τη δική μου ματιά στον κόσμο, να έρθω σε επαφή με κόσμο, όπως ο πατέρας μου. Αποφάσισα να το κάνω αυτό μέσα από το βιβλίο, που, εκτός από τέχνη, δεν παύει να είναι και ένας ζωντανός χώρος διακίνησης ιδεών.
Αλήθεια, ποια θέση έχουν μέσα σας οι παιδικές μνήμες από τη ζωή στην οικογενειακή εστία;
Σ.Μ.: Το σπίτι μου ήταν για μένα ένας χώρος πολύ σημαντικός, ένας κόσμος πλούσιος συναισθηματικά, που τον καθόρισαν και οι δύο γονείς μου και, μάλιστα, σε μια ιδιαίτερα δύσκολη εποχή, ήταν πάντα για μένα ένα σημείο αναφοράς, ένας κόσμος από τον οποίο έπαιρνα δύναμη όπου κι αν βρισκόμουν. Ό,τι κι αν μου συνέβαινε, πάντα σκεφτόμουν ότι θα γυρίσω στο σπίτι στην Κομοτηνή, θ’ ανοίξω την πόρτα της αυλής, θα δω τον βυσσινόκηπο κι όλα θα είναι εντάξει. Γιατί ήταν ένα σπίτι που αγωνίστηκε πολύ και πρόσφερε πολλά, ένα σπίτι με ελευθερία σκέψης και έκφρασης με αξίες και συναισθήματα που πέρασαν τελικά στο έργο μου.
Τα βιβλία και η πραγματική ζωή
Είναι πάντως σημαντικό το ότι εντάσσετε τα βιβλία και τους χαρακτήρες σας στην πραγματική ζωή, λέγοντας ότι το βιβλίο δεν παύει να είναι αντικείμενο του εμπορίου εκτός από τέχνη…
Σ.Μ.: Είναι αλήθεια ότι το βιβλίο, εκτός από πνευματικό δημιούργημα, δεν παύει να είναι εμπορικό προϊόν, η διακίνησή του και η συμμετοχή του συγγραφέα σε αυτή τη διαδικασία έχει απαιτήσεις και νόμους. Ο ίδιος, παρότι είναι πνευματικός δημιουργός, υπεισέρχεται στην εμπορική διαδικασία του βιβλίου στο πλαίσιο που καθορίζει οικονομικά αυτή τη δραστηριότητα. Πιστεύω ότι οι δραστηριότητες της ζωής επηρεάζουν αναπόφευκτα τις λειτουργίες της τέχνης και αντίστροφα.
Ζείτε στην Ελλάδα και στη Γαλλία. Το βιβλίο αντιμετωπίζεται το ίδιο εκεί όπως κι εδώ;
Σ.Μ.: Στο εξωτερικό και δη στη Γαλλία υπάρχει τεράστια διαφορά στον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι συγγραφείς και τα δημιουργήματά τους. Όλα αναγνωρίζονται μέσα από αυστηρότερα κανάλια και γίνονται αντικείμενα σοβαρότερης αξιολόγησης και συζήτησης από ό,τι στην Ελλάδα.
Γιατί πιστεύετε ότι ως λαός δεν κατακτήσαμε την επαφή με τα πολιτιστικά προϊόντα, που είναι άλλωστε αυτονόητη;
Σ.Μ.: Είναι θέμα παιδείας και πολιτικής που θα έπρεπε να ασκείται μέσα από συνεργασία των υπουργείων Πολιτισμού και Παιδείας.
Η πολιτική για το παιδικό βιβλίο δεν θα έπρεπε να εξαντλείται σε εκδηλώσεις που αφορούν ενήλικες, αλλά όφειλε να είναι μια πολιτική που θα ξεκινά από το υπουργείο Παιδείας με ίδρυση βιβλιοθηκών σε όλα τα σχολεία, με επίσημη καθιέρωση της διδασκαλίας της παιδικής λογοτεχνίας, με στήριξη των δημιουργών – που τώρα είναι ανύπαρκτη. Εναπόκειται στην καλή θέληση και από τις σχολικές μονάδες, από το νηπιαγωγείο ακόμη, και στη συνεργασία των υπουργείων, αλλά και στη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών, για να γίνεται βίωμα η επαφή με το βιβλίο.
Από την άλλη δεν μπορώ να είμαι απαισιόδοξη και χαίρομαι που η επαφή των παιδιών της Ροδόπης με το έργο μου γίνεται την περίοδο του εορτασμού της Ημέρας του Παιδικού Βιβλίου. Χρειάζεται στήριξη και όχι – δυστυχώς – αδιαφορία από την πολιτεία, γιατί οι δημιουργοί με το έργο τους συμβάλλουν μοναδικά στη διαμόρφωση της γλωσσικής και πολιτισμικής μας ταυτότητας, αλλά και συνειδητοποίηση από την πλευρά του κοινού για να μην εθιστούμε στην εντύπωση ότι το βιβλίο είναι για επιπόλαια ανάγνωση Το βιβλίο που αγαπάμε πρέπει να γίνεται ένα κομμάτι από τον εαυτό μας, ένα φως μέσα στη δική μας ζωή και πορεία. Οι πιο σπουδαίες σχέσεις και γνώσεις κατακτώνται άλλωστε και μέσα από τα βιβλία.
Η παιδική λογοτεχνία, η αξία της και η συμπληρωματική ανάγνωση της εικονογράφησης
Τελικά η παιδική λογοτεχνία προέκυψε ως δική σας ανάγκη; Γιατί θεωρείται ότι είναι μια δύσκολη λογοτεχνική γραφή…
Σ.Μ.: Είναι όντως δύσκολη. Εγώ ξεκίνησα ως ερευνήτρια και εκπόνησα εργασία στο οικογενειακό δίκαιο, η πρώτη δουλειά μου δε ήταν σε ιδρύματα και ειδικά σχολεία. Ήρθα έτσι σε επαφή με περιθωριοποιημένα παιδιά και η επαφή αυτή, η πνευματική και ψυχική επικοινωνία, ήταν πεδίο έρευνας, που άνοιξε κανάλια για να έχω πρόσβαση και στο λόγο τους, αλλά και για να αρθρώσω κι εγώ το λόγο μου, που αφορούσε πλέον τον καθένα που ήθελε να διαβάσει ένα λογοτεχνικό κείμενο. Η επαφή αυτή ήταν επίσης καθοριστική για την μετέπειτα ερευνητική μου δραστηριότητα στον πανεπιστημιακό χώρο, σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα των παιδιών. Η διαδικασία βέβαια δημιουργίας των βιβλίων ήταν η πιο σημαντική για μένα. Τα βιβλία μου έτυχε να εκδοθούν, αλλά η δημιουργία τους ήταν η πραγματοποίηση ενός σημαντικού ονείρου μου. Μέσα από αυτήν γνώρισα τον εαυτό μου και συμπλήρωσα κομμάτια του εαυτού μου που έλειπαν.
Το παραμύθι γενικά πάντως επιτρέπει τη φαντασία. Πιστεύετε ότι καταλαβαίνουν καλύτερα τα παιδιά τη ζωή μέσα από δημιουργημένους ήρωες; Λειτουργεί τελικά η φαντασία και ο μύθος στο παιδί;
Σ.Μ.: Πιστεύω ότι η μεγάλη δυσκολία κι επιτυχία συγχρόνως είναι να μπορέσεις να δημιουργήσεις έναν ξεχωριστό κόσμο, με τη δική του αλήθεια κι ομορφιά, που θα ερμηνεύει τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε, αλλά χρησιμοποιώντας άλλους κώδικες. Ποτέ δεν θα έγραφα ρεαλιστικά, επειδή υπάρχουν πολλά πράγματα που εγώ η ίδια θα ήθελα να αλλάξω. Το μόνο που θα μπορούσα να κάνω ήταν να δημιουργήσω έναν κόσμο φανταστικά αληθινό! Έναν κόσμο που θα μπορούσε με τον δικό του μαγικό τρόπο να επηρεάσει τους ανθρώπους, να τους κάνει καλύτερους.
Όταν βλέπετε κάποιο βιβλίο σας εικονογραφημένο πώς εισπράττετε αυτή τη συμπληρωματική ανάγνωση εικόνας και λόγου; Είναι η τελική μορφή του βιβλίου έτσι όπως τη φανταστήκατε; Εσείς μετέχετε στη διαδικασία εικονογράφησης;
Σ.Μ.: Η εκάστοτε εικόνα είναι πλέον ένα κομμάτι από τον εαυτό μου. Η εικονογράφηση γίνεται κάθε φορά από την Κατερίνα Βερούτσου και θα έλεγα ότι είναι ένα προϊόν που προκύπτει από την επαγγελματική και καλλιτεχνική σχέση μας, είναι μια κοινή ματιά. Η εικονογράφηση γίνεται μέσα από ανάλυση του κειμένου και η σύνθεση μέσα από κοινές αποφάσεις.
Πόσο σημαντική είναι τελικά η εικονογράφηση; Είναι συνδημιουργία ή είναι δεσμευτική; Είναι μια και μοναδική πρόταση ή επιτρέπει κι όλες τις άλλες εκδοχές κι ερμηνείες;
Σ.Μ.: Αρχικά θα έλεγα ότι πάντα τη μεγαλύτερη αξία έχει η ερμηνεία του κάθε αναγνώστη ξεχωριστά και σίγουρα υπάρχουν πολλές. Η απόφαση για την εικονογράφηση ήταν και δική μου. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ δικό μου βιβλίο χωρίς χρώμα. Το κείμενο έχει τη δική του μουσική και χρώματα που πηγάζουν μέσα από τις λέξεις και τις αναδεικνύουν. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ το βιβλίο μου ασπρόμαυρο γιατί είναι γραμμένο με χρώματα, μουσική και με έκφραση, στοιχεία που ζωντανεύουν στο λόγο μου. Γι’ αυτό άλλωστε και δραματοποιούνται τα βιβλία μου, με επένδυση σκηνική και ηχητική. Για μένα το κείμενο είναι μια σκηνή θεάτρου, με συγκρούσεις και με κάθαρση. Η επιτυχία ενός κειμένου είναι να μπορεί να ξυπνήσει μια ευαισθησία σε παραπληρωματικές τέχνες. Έχει γραφτεί μουσική πάντως και για τη «Νύμφη της θάλασσας», από έναν νέο μουσικό, τον Θοδωρή Σεργεντάνη, και παρουσιάστηκε δραματοποιημένη από τα παιδιά του «Αμαλιείου Οικοτροφείου», τον Μάιο του 2005. Και η «Βιτρίνα των ονείρων» παρουσιάζεται θεατρικά κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα. Το βιβλίο μιλά για μια πόλη γεμάτη όνειρα, δίπλα σ’ ένα ποτάμι και περιέχει έντονες μνήμες μου από την Κομοτηνή και το Διδυμότειχο, είναι ο καθρέφτης της πατρίδας μου. Γι’ αυτό και δεν έχω καμία αντίρρηση να ανεβάζονται τα βιβλία μου ως θεατρικά αρκεί να αναφέρεται απλά το όνομά μου και η καταγωγή μου, το ότι είμαι βορειοελλαδίτισσα. Είναι πολύ σημαντικό αυτό για μένα.
«Η Νύμφη της Θάλασσας» – Η δωρεά στην μνήμη Θεοδώρου Μανούδη
Τι πραγματεύεται το βιβλίο σας «Η Νύμφη της Θάλασσας»;
Σ.Μ.: Το βιβλίο μου αυτό αφηγείται το θέμα της αγάπης σε αντιδιαστολή με τη βία, που είναι κυρίαρχη στην εποχή μας.
Αυτό το θέμα συνδέεται και με τον πατέρα μου, γιατί ο ίδιος στο τέλος της ζωής του, στο τελευταίο διάστημα υπέστη εντονότατη ψυχική βία από μεμονωμένα, ευτυχώς, πρόσωπα, η οποία στάθηκε καθοριστική για την ίδια τη ζωή του. Ο ίδιος ήταν ένας άνθρωπος έντιμος κι ευαίσθητος, με εξαιρετική αγωνιστικότητα ως το τέλος κι έντονο το αίσθημα του δικαίου, ακριβώς διότι ο ίδιος είχε έρθει στη ζωή του αντιμέτωπος – πρόσωπο με πρόσωπο – με την αδικία. Γι’ αυτό το λόγο προσφέρω το βιβλίο αυτό στη μνήμη του καταδικάζοντας κι εγώ με τη σειρά μου κάθε μορφή φυσικής και ψυχικής βίας αλλά και κάθε μορφή αδικίας και, ιδιαίτερα, όταν αυτή απευθύνεται σε πρόσωπα ανήμπορα να αντιδράσουν με τον ίδιο τρόπο.
Βιογραφικό
Η Σμαρώ Μανούδη γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κομοτηνή. Σπούδασε Νομικά, Παιδαγωγικά, Θέατρο στην Αθήνα, καθώς και Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Παρίσι IV – Σορβόννη.
Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων με ερευνητικό πεδίο τη συμβολή της ευρωπαϊκής λογοτεχνικής δημιουργίας του 19 αι. στην αναγνώριση και προβολή των δικαιωμάτων του παιδιού.
Συγγραφέας λογοτεχνίας για παιδιά και νέους, με παρουσίαση της εργογραφίας της στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Εργογραφία
«Ιστορίες βροχής», θεατρικά κείμενα, Μύθος, εικονογράφηση Κατερίνας Βερούτσου, Αθήνα 1989.
«Η βιτρίνα των ονείρων», εικονογράφηση Κατερίνας Βερούτσου, μουσική Σταύρου Παπασταύρου, Γνώση, Αθήνα 1991.
«Η Νύμφη τη θάλασσας», από την τριλογία «Κάτω από ένα βαθύ μπλε ουρανό», εικονογράφηση Κατερίνας Βερούτσου, Έκδοση Μανούδη, Διακίνηση από τη Μορφή εκδοθήτω, Αθήνα 2004. Υποψήφιο για το Κρατικό Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας 2006.
Παρουσιάσεις των έργων της (ενδεικτικά)
«Ιστορίες Βροχής», στον Ολλανδικό Βιβλιοχώρο.
«Η Βιτρίνα των Ονείρων»:
•Χριστούγεννα 1993, στο Δημοτικό Θέατρο Καβάλας, από τη Σχολή Κλασικού Χορού Γιαννουλοπούλου – Ρόμπερτσον, πρώτη θεατρική παρουσίαση.
•Χριστούγεννα 2000, Θέατρο Σχολής Μωραΐτη, με προσφορά εσόδων στους «Γιατρούς του Αιγαίου».
•Χριστούγεννα 2002, μουσική παρουσίαση από τον Δήμο Ελευσίνας και το Καλλιτεχνικό Εργαστήρι Ελευσίνας.
• Χριστούγεννα 2004, θεατρική παρουσίαση στο Αμαλίειο Οικοτροφείο Αθήνας.
•Χριστούγεννα 2005, θεατρική παρουσίαση από το Δήμο Ηλιούπολης στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης.
•Χριστούγεννα 2006, θεατρική παρουσίαση στο παλιό Νοσοκομείο της Πάτρας.
«Η Νύμφη της Θάλασσας»
Μάιος 2005, θεατρική παρουσίαση από τα παιδιά του Αμαλιείου Οικοτροφείου Αθήνας, σε μουσική Θοδωρή Σεργεντάνη.
Το βιβλίο «Η Νύμφη της Θάλασσας» κυκλοφορεί σ’ όλα τα βιβλιοπωλεία και σ’ όλα τα ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία και στο Παρίσι, από το Ελληνικό βιβλιοπωλείο του Παρισιού «Librairie Desmos», από τη Μορφή εκδοθήτω.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
