«Πως αφησα και υψωθηκαν γυρω μου αυτα τα τειχη;»

…τον τελευταίο μεγάλο πνευματικό άνδρα που γέννησε κι ανάθρεψε η Ξάνθη αποπειράται να σιγουρέψει το βήμα της στον πολιτισμό κρατώντας φυλαχτό τη ζωή, το έργο του, τις παρακαταθήκες του, την ύπαρξή του ολόκληρη. Στα τρία χρόνια τής φυσικής του απουσίας, η πόλη έχει επιδοθεί σ’ ένα παθιασμένο αγώνα δρόμου να καλύψει τα κενά στη μεταξύ τους εν ζωή σχέση, να αποτιμήσει το έργο του σ’ όλες του τις διαστάσεις και να κατανοήσει τον άνθρωπο και το εύρος τής προσφοράς του στην πνευματική και πολιτιστική ζωή τού τόπου – νοήματα που σήμερα, μόλις ψυχανεμίζεται μ’ ανησυχίες και προβληματισμούς…

Η ετήσια κατακλυσμιαία ροή παραγωγής εφήμερων πολιτιστικών αγαθών στην Ξάνθη, μοιάζει να γίνεται υπό το κράτος τής αγωνίας να μην διαψεύσουν οι σύγχρονοι το «λαμπρό όνομα» που τους κληροδότησαν οι δημιουργικοί, κοσμοπολίτες πρόγονοί τους, από την καταγεγραμμένη στην ιστορία τής πόλης ως περίοδο πολιτιστικού οργασμού… Μήπως όμως αυτή η μαζικότητα αντί να αναδεικνύει, πνίγει στην πληθώρα, τη μετριότητα και την ταχύτητα του καταναλωτισμού της ό,τι αξιόλογο δίδει κατά καιρούς στίγμα ύπαρξης, προσπερνώντας το φευγαλέα ως ένα ακόμη αναλώσιμο μέσα στη δίνη τής γενικής ευφορίας που δημιουργεί η ψευδαίσθηση ότι παράγουμε …«πολύν» πολιτισμό; Και τελικά, ποίος για λογαριασμό ποίου είναι ο «παραγωγός»; Πού αποσκοπεί και σε τι συντελεί όλη αυτή η διαδικασία; Η ταυτισμένη με την διεκπεραίωση μιας καθημερινότητας που «πρέπει» να επιδεικνύει κάτι για να γεμίζουν με τίτλους εκδηλώσεων οι σελίδες του πολιτιστικού ημερολογίου τής Ξάνθης σε μια χαμένη ισορροπία ποιότητας και ποσότητας…

Στην καρδιά τού ζητήματος, αναζητώντας τρόπους έμμεσους να το φέρουν στην επιφάνεια, βρίσκονται μεταξύ άλλων και όσοι βλέπουν στον πολιτισμό την πολιτική, την κοινωνία, την οικονομία. Ήταν ένας από αυτούς ο Στέφανος Ιωαννίδης; Η ζωή και το έργο του μαρτυρούν πως ήταν. Στο πλαίσιο αυτής του τής προβληματικής, που με το βίο και πολιτεία του έθεσε, υπηρέτησε και κληροδότησε στους επιγόνους του, ο Ξανθιώτης λογοτέχνης αποκτά συμβολική διάσταση στο σύγχρονο γίγνεσθαι και προσεγγίζεται με την αγάπη που εμπνέει κάθε ευγενές πρότυπο. Όσο περισσότερες πτυχές της ζωής, του έργου και της σκέψης του γίνονται από αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης κοινό κτήμα γνώσης για τους συμπολίτες του Ξανθιώτες, τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες έχει η δυναμική τού πνεύματός του να συνεχίσει να καρπίζει διαμορφώνοντας νέους όρους στην πολιτιστική πρακτική.

Μια τέτοιου είδους, ζωοφόρο δηλαδή και όχι απολιθωμένη, μνήμη επιχειρεί να υπηρετήσει το Κέντρο Μελέτης Θρακικού Λόγου υπό τον Θανάση Μουσόπουλο και η Ακαδημία Θρακικής Τέχνης & Παράδοσης που εφέτος με τη συνεργασία του περιοδικού Φοροτεχνική & Θρακική Προσέγγιση επιμελήθηκαν το τριήμερο αφιέρωμα στο Στέφανο Ιωαννίδη: αποκάλυψη αρχειακών ντοκουμέντων, εικαστικών δημιουργιών του, γνωριμία με το συγγραφικό του έργο, αναδρομή στην Ξάνθη των καπνεργατών μέσα από αυτό και προβολή οπτικοακουστικού υλικού, σε μια προσπάθεια να δούμε λίγο πιο κάτω από την επιφάνεια, να «οικειοποιηθούμε» τον άνθρωπο ο οποίος σφράγισε την πνευματική ζωή της Ξάνθης κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα.

Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και η συνεργασία αυτή τη φορά των διοργανωτών με σχολεία τής πόλης στο πλαίσιο της οποίας ποιήματα του Ξανθιώτη λογοτέχνη αποτέλεσαν αντικείμενο έμπνευσης εικαστικών δημιουργιών από τους μαθητές. Με αυτήν ακριβώς την έκθεση, ως σημείο αναφοράς, άνοιξε από τη Δευτέρα το τριήμερο τιμητικών εκδηλώσεων στη μνήμη του Στέφανου Ιωαννίδη. Μια νύξη μόνο στον τρόπο που ο «ευπατρίδης του πολιτισμού» αντιλαμβανόταν και βίωνε το ρόλο του ως πνευματικού ανθρώπου μέσα στην κοινωνία που ζούσε κι εργαζόταν, ένα μήνυμα με πολλούς αποδέκτες: «…συνδυάζει τη θεωρία με την πράξη σ’ αυτό που λέμε ‘πολιτισμός’, με την έννοια όχι μόνο τής σύλληψης και διατύπωσης αλλά και της πραγμάτωσης πολιτιστικών δρώμενων», θα σημειώσει σε ιστορικό ενεστώτα γι’ αυτόν ο ομιλητής της εκδήλωσης Θανάσης Μουσόπουλος και θα περιγράψει αμέσως μετά τη φιλοσοφία τού Ιωαννίδη μέσα από γεγονότα που την υποστηρίζουν: «ανήκει στην ευάριθμη χορεία των νέο – λογίων που ασχολείται με τα πολιτιστικά… Η συμμετοχή σ’ αυτά, πρέπει να κάνει με τη μακρά θρακική παράδοση, την επιθυμία για βελτίωση της καθημερινής ζωής και την αναπλήρωση της ‘κρατικής απουσίας’ από τη Θράκη ήδη από την αρχή τής ενσωμάτωσής της στην Ελλάδα. …Μετά την κρίσιμη δεκαετία 1940 – 1950, σιγά σιγά αναδιοργανώνεται το πολιτιστικό κίνημα στην Ξάνθη και συγκεκριμένα με την ίδρυση και λειτουργία το 1952 της Φιλοπροόδου Ενώσεως Ξάνθης (ΦΕΞ). Ο Στέφανος Ιωαννίδης είναι από τους βασικούς συντελεστές της ΦΕΞ υλοποιώντας ο ίδιος ταυτόχρονα τα οράματά του και τις προσδοκίες του. Κατά κάποιο τρόπο, για τρεις περίπου δεκαετίες υπήρχε μια διαρκής αλληλοτροφοδότηση μεταξύ εργασίας – πολιτιστικών – δημιουργίας. Η Βιβλιοθήκη της ΦΕΞ που δωρίστηκε κι έγινε Δημοτική Βιβλιοθήκη, ήταν ο χώρος τής δουλειάς του, ο χώρος των συναντήσεων, των οργανώσεων, των συγκεντρώσεων – όλα τούτα με την κυριολεκτική και μεταφορική σημασία.

…Μελετώντας τα στοιχεία και τα κείμενα, αβίαστα μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο Στέφανος Ιωαννίδης βίωσε στον απόλυτο βαθμό την κοινωνία μέσα από την πολιτιστική δράση. Ανήκει στη χορεία των ‘ευπατρίδων του πολιτισμού’ ένα είδος πνευματικών ανθρώπων που διακρίθηκαν στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα και τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι έχουν δυστυχώς εκλείψει…»

Ο ίδιος ωστόσο ο Στέφανος Ιωαννίδης, στο αυτοβιογραφικό του «Οδοιπορικό μεσ’ στο χρόνο» θα γράψει αποκαλυπτικά για την άοκνη υπηρεσία του στον πολιτισμό και πόσο του «στέρησε» τη γνήσια ψυχική του έκφραση, τη λογοτεχνία, εκφράζοντας εναγώνια το διχασμό ενός πνευματικού ανθρώπου ανάμεσα στο εμείς και το εγώ, στην κοινωνία όπου νιώθει ότι είναι ταγμένος και στην Τέχνη για την οποία είναι γεννημένος: «…Μένουν τόσα ακόμη που σκέφτομαι να κάνω και που η αδηφάγα ενασχόληση με τα Θρακικά Χρονικά τ’αφήνουν κατά μέρος. Πότε; Πότε θα μπορέσω να τα πραγματοποιήσω; Έχω συνειδητοποιήσει πια, ότι είμαι στα εβδομήντα! Πόσο παράδοξο ηχεί στ’ αφτιά μου η λέξη αυτή! Εβδομήντα! Με τις καλύτερες συνθήκες, τις πιο ευνοϊκές, αν τα ζήσω, μου μένουν ακόμη δέκα χρόνια ζωής που δεν θα με εγκαταλείψει η καλή λειτουργία τού μυαλού. Έλεγα προχτές: καιρός, πια, να πάρω σύνταξη και από τα Θρακικά Χρονικα. Πήρα πρώτα από τη ΦΕΞ, μετά από τη Βιβλιοθήκη (Στέγη Γραμμάτων & Καλών Τεχνών του Δήμου Ξάνθης), τώρα απομένει από τα Θρακικά Χρονικά. Και έκανα ένα άθροισμα: 1952 – 1977 εικοσιπέντε χρόνια ΦΕΞ, 1947 – 1983 τριανταέξι χρόνια Βιβλιοθήκη και 1962 – 1993 τριανταένα χρόνια Θρακικά Χρονικά, σύνολο 92, ενενηνταδύο χρόνια υπηρεσία, δημιουργική δουλειά. Ίσως εκ πρώτης όψεως να φαίνεται παραδοξολογία, αλλά αν το σκεφτείς κατά βάθος, έτσι είναι. Δεν έχει σημασία αν κατά την περίοδο 1952 – 1983 επικαλυπτόταν η προσφορά εργασίας τού ενός τομέα με τον άλλο. Η απασχόληση σε κάθε τομέα ήταν πλήρης, εντατική και η απόδοσή της ισοδυναμούσε με μιαν κανονική απασχόληση. Έζησα δηλαδή, τρεις ζωές δημιουργικές. Είμαι ικανοποιημένος; Σπεύδω ν’ απαντήσω, όχι. Διότι όλα αυτά γίνονταν εις βάρος μιας τέταρτης ζωής, που την παρέλειψα στην καταμέτρηση και που αυτή ήταν που ευχαριστούσε και γέμιζε την ψυχή μου περισσότερο από τα άλλα. Γιατί λοιπόν την παρέλειψα; Και ποια είναι αυτή; Μα, η συγγραφική, η λογοτεχνική. Αυτή, λειτουργούσε καταπιεζόμενη από τις άλλες τρεις. Τη ΦΕΞ, τη Βιβλιοθήκη, το περιοδικό. Αυτή είναι που ίσως θα μπορούσε να θεωρηθεί η έκφραση του ψυχικού μου κόσμου. …Ξεκίνησε από την αυγή της ζωής μου ως συνειδητού ανθρώπου, από την εφηβεία συνεχίστηκε σε όλη τη διάρκεια του βίου μου, πενήντα χρόνια, και θα διαρκέσει ως τότε που θα διατηρώ πνευματικές δυνάμεις… Κι έχω ακόμη φακέλους και φακέλους υλικό που μένει να επεξεργαστώ. Θα αναφωνήσω και γω σαν τον Καβάφη… Πώς άφησα και υψώθηκαν γύρω μου αυτά τα τείχη;…»

Αιτία κι αφορμή…

Τα τέσσερα ποιήματα τού Στέφανου Ιωαννίδη που ενέπνευσαν μαθητές δημοτικών σχολείων να ζωγραφίσουν, παραθέτουμε με ορισμένες από τις αντίστοιχες δημιουργίες των παιδιών. Όμορφος τρόπος, αιτία κι αφορμή να επικοινωνήσουν με την ποίηση και από την μία μορφή της Τέχνης να περάσουν στην άλλη αναγνωρίζοντας μέσα στις ίδιες λέξεις εικόνες βιωματικές και να ανακαλύψουν σε σχήματα και σε χρώματα τον ιδιαίτερο ψυχικό τους κόσμο…

Καθισμένος στην άκρη του δρόμου παραλογούσε:

«Έπλαθα πήλινα ανθρωπάκια

τάστηνα στο περβάζι προσεχτικά ένα ένα

έβλεπα το βοριά να τραντάζη

την ξεχαρβαλωμένη μου πόρτα

τα φυλλοκάρδια μου τρέμαν

μη τυχόν και σπάση το ραγισμένο τζάμι.

Είχα κιόλας ανέβη

να σημάνω της Λαμπρής την καμπάνα

κι εσύ δεν μπορούσες να πιστέψης ακόμα,

πως ήταν αλήθεια.

Φοβόσουν πως κι αυτή την άνοιξη

στη σταύρωση θα σταματής

η Μεγάλη Βδομάδα.

Όμως, άκου τον ιερέα που ψέλνει

«…ουκ έστιν ώδε,

ηγέρθη γαρ καθώς είπε…»

και που οι καμπάνες

την Ανάσταση επιτέλους σημαίνουν.

Μαρία Β.Μπόντη

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.