«Πολυπολιτισμικοτητα στη Ρωμη, Κοινωνικη και Πνευματικη Ζωη»

Την ερχόμενη Τετάρτη 2 Μαΐου ξεκινούν οι εργασίες του Η΄ Πανελληνίου Συμποσίου Λατινικών Σπουδών με θέμα «Πολυπολιτισμικότητα στη Ρώμη, Κοινωνική και Πνευματική Ζωή», το οποίο διοργανώνει το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Στην εκπομπή «Βομβιστές Δυτικών Προαστίων» του Ράδιο Παρατηρητής μίλησαν για τη διοργάνωση τρία από τα μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής, ο Λέκτορας Λατινικής Φιλολογίας του Τμήματος Ανδρέας Μιχαλόπουλος, η Λέκτορας Λατινικής Φιλολογίας Χρυσάνθη Τσίτσιου – Χελιδόνη και η Λέκτορας Κλασικής Φιλολογίας Ιωάννα Παπαδοπούλου. Το συμπόσιο θα διεξαχθεί στο κεντρικό αμφιθέατρο της Πανεπιστημιούπολης Κομοτηνής. Μέσα από την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση διεφάνη ένα μέρος από τον προβληματισμό των διοργανωτών, που είναι και η αρχή της επιστημονικής αναζήτησης και στη συνέχεια του διαλόγου. Συμμετέχουν αξιόλογοι επιστήμονες, ειδικοί όχι μόνο σε θέματα λατινικής γραμματείας και αρχαιότητας αλλά ερευνητές που φτάνουν μέχρι το Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, τη σημερινή ενωμένη Ευρώπη.

Να σημειωθεί ότι το συμπόσιο δεν απευθύνεται μόνο σε μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας και φιλολόγους, αλλά σε κάθε ενδιαφερόμενο να προσεγγίσει θέματα όπως αυτό της πολυπολιτισμικότητας που αφορά ιδιαίτερα την περιοχή της Θράκης.

ΠτΘ: Πρόκειται για ένα διαφορετικό στη θεματική του συμπόσιο, το οποίο ίσως θεωρηθεί από κάποιους ότι έχει μεγάλη χρονική απόσταση από τη σημερινή εποχή αλλά μέσα από την έρευνα μπορούν να εντοπιστούν τα κοινά στοιχεία και η εξέλιξή τους στην πορεία του χρόνου. Παρόμοια στοιχήματα κερδίζονται σε συνέδρια, συμπόσια, στις δημόσιες συζητήσεις. Πώς ξεκίνησε, όμως, ο θεσμός;

Α.Μ.: Αυτός ο θεσμός κλείνει φέτος αισίως 26 χρόνια ζωής, καθώς πρωτοξεκίνησε το 1981 οπότε διεξήχθη το Α΄ Πανελλήνιο Συμπόσιο Λατινικών Σπουδών στα Γιάννενα και στη συνέχεια διαγράφοντας μια πορεία από τη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, το Ρέθυμνο και εκ νέου τα Γιάννενα φτάνει η σειρά της Κομοτηνής για να φιλοξενήσει αυτόν τον πολύ σημαντικό θεσμό.

Είμαστε περήφανοι που έχουμε την τιμή και την ευκαιρία να διοργανώσουμε αυτό το συμπόσιο. Ανυπομονούμε κι ελπίζουμε να πάνε όλα καλά. Είναι ο κορυφαίος θεσμός στο χώρο της Λατινικής Φιλολογίας στη χώρα μας κι ένας από τους σημαντικότερους στα κλασικά γράμματα. Συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα ονόματα της Λατινικής Φιλολογίας, όπως επίσης μεταπτυχιακοί φοιτητές, διδάκτορες, υποψήφιοι διδάκτορες.

Είναι ένα ανοιχτό κι ευρύ συμπόσιο στο οποίο έχουν την ευκαιρία όλοι αυτοί οι σημαντικοί κι αξιόλογοι επιστήμονες να καταθέσουν τις απόψεις τους.

ΠτΘ: Αποτελεί βέβαια και μια μεγάλη τιμή για το Τμήμα η παρουσία όλων αυτών των επιστημόνων. Ένα συμπόσιο που θα φέρει στην κοινωνία της Κομοτηνής, τη λεγόμενη πολυπολιτισμική, κάποια στοιχεία της ιστορίας για ν’ ανοίξει ο διάλογος. Πώς επελέγη το θέμα του συμποσίου;

Ι.Π.: Το θέμα επελέγη τυχαία. Πριν καθοριστεί ως τόπος διεξαγωγής το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και συγκεκριμένα το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας, στην τελευταία συνεδρία του προηγούμενου συνεδρίου, καθορίστηκε ως θέμα του επόμενου συμποσίου η «Πολυπολιτισμικότητα στη Ρώμη, Κοινωνική και Πνευματική Ζωή». Ήταν μια ευτυχής σύμπτωση για το Τμήμα μας γιατί το θέμα πραγματικά έτυχε να είναι κοντά στα δικά μας ενδιαφέροντα, κοντά στην τοπική κοινωνία, η οποία είναι πολυπολιτισμική. Σκοπός του συμποσίου είναι η ανταλλαγή απόψεων επ’ αυτού του θέματος. Μπορεί να μας φαίνεται μακριά η αρχαιότητα αλλά και τώρα ζούμε σε μια κοινωνία παγκοσμιοποίησης, που έχει πολλές ομοιότητες με τη ρωμαϊκή πανσπερμία, την ομοιότητα και τη διαφορά των πολιτισμών, στους δυο αυτούς παράγοντες, την πνευματική και την κοινωνική ζωή. Ίσως κι αυτό να είναι το ενδιαφέρον του συμποσίου, ότι πέρα από τα στενά όρια των Λατινικών Σπουδών θα καλύψουμε και αντικείμενα που έχουν να κάνουν με την αρχαιότητα, με τη νεότερη εποχή, την Αναγέννηση, το Μεσαίωνα, μέχρι και τη σύγχρονη μορφή που έχει λάβει το φαινόμενο της πολυπολιτισμικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Χ.Τ.: Το θέμα του συμποσίου μάς φέρνει αντιμέτωπους μ’ ένα δύσκολο όρο, τον όρο «πολυπολιτισμικότητα», ο οποίος επανέρχεται συχνά στο σύγχρονο πολιτικό λόγο όπως και ο όρος «κοσμοπολιτισμός», «εθνικισμός», «πατριωτισμός», χωρίς να είναι πάντα σαφές το περιεχόμενό τους. Μπορούμε να πούμε ότι η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί ένα κοινωνικό δεδομένο με ιδιαίτερα μεγάλο σύγχρονο ενδιαφέρον, μια και ζούμε σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία όπου πλην των πολύπλοκων κοινωνικών φαινόμενων παρατηρούνται μετακινήσεις πληθυσμών, κύματα μεταναστών. Επομένως, η συμβίωση των πολιτισμών μάς απασχολεί σήμερα.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε πώς η συμβίωση των πολιτισμών αποτελούσε ένα θέμα που απασχολούσε και την αρχαιότητα, την ελληνική και τη ρωμαϊκή. Προσδοκούμε ότι στο πλαίσιο του συμποσίου θα τεθούν σημαντικά ερωτήματα και θα επιχειρηθούν απαντήσεις, όπως το «τι είναι η πολυπολιτισμικότητα, ποια ήταν η σημασία της στο πλαίσιο της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας» αν εννοηθεί η πολυπολιτισμικότητα ως ισότιμη συνύπαρξη πολιτισμών και ως ειλικρινής αναγνώριση και αποδοχή της διαφορετικότητας του άλλου. Πώς, επομένως υπήρχαν αυτά τα στοιχεία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, πώς αλληλοεπιδρούσαν οι πολιτισμικές ταυτότητες και πώς επηρεαζόταν η πολιτισμική ταυτότητα του κυρίαρχου λαού, των Ρωμαίων, από τη συνύπαρξη με τους υποτελείς λαούς. Αυτό το θέμα παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον διότι εντοπίζεται μια αναλογία ανάμεσα στη συζήτηση για την πολιτισμική ταυτότητα των Ρωμαίων στην αρχαιότητα και στη σύγχρονη συζήτηση για την πολιτισμική ταυτότητα του αμερικανικού έθνους. Βεβαίας, δε μπορεί να φέρει κάποιος εύκολα αντιρρήσεις, διότι οι Αμερικανοί είναι οι σύγχρονοι «ηγεμόνες» της οικουμένης.

Σύνδεση παρελθόν – μέλλον

ΠτΘ: Θα μπορούσαμε να δούμε εάν η πολιτική οπτική ταυτίζεται ή συνδέεται με τη φιλολογική στο θέμα της πολυπολιτισμικότητας;

Χ.Τ.: Ταυτίζεται στο βαθμό που έχουμε σύγχρονους φιλολόγους, επιστήμονες, όχι όμως φιλολόγους με τη συμβατική παραδοσιακή έννοια του όρου, αλλά μ’ ένα ευρύτερο προβληματισμό, καθηγητές – επιστήμονες της φιλοσοφίας και της ηθικής όπως η Martha Nussbaum, οι οποίοι ασχολούνται με το θέμα της πολυπολιτισμικότητας, με το θέμα της κοσμοπολίτικης αντίληψης κι έχουν τις καταβολές τους στην αρχαιότητα. Συγκεκριμένα, η Nussbaum έχει τις αναφορές της στην πολιτική θεωρία των Στωικών. Υπό αυτή την άποψη οι συγκρίσεις είναι δυνατές κι εξαιρετικά γόνιμες.

ΠτΘ: Αναφερθήκατε στην αρχαία Ρώμη και στο πώς αντιμετώπιζε τη συνύπαρξη των πληθυσμών και των πολιτισμών, αλλά και τη συνύπαρξη με τους υποτελείς λαούς όπου οι όροι ήταν διαφορετικοί. Μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία που να είναι αναγνωρίσιμα και στη σημερινή κοινωνία, για παράδειγμα την ελληνική ή τις ευρωπαϊκές; Στην εποχή μας έχουμε τους μετανάστες που αποτελούν ένα άλλο κύκλο μέσα στην κοινωνία, ο οποίος λειτουργεί μέσα στον υπάρχοντα των ντόπιων – αν μπορούμε να ορίσουμε το ποιοι είναι ντόπιοι.

Α.Μ.: Αυτός είναι κι ένας από τους σκοπούς του συνεδρίου, το να γίνει η σύνδεση της αρχαιότητας με τη σύγχρονή μας πραγματικότητα. Το ζούμε καθημερινά γύρω μας στην Ελλάδα, την τελευταία δεκαετία, μια και μπορούμε να μιλούμε για συνύπαρξη διαφορετικών λαών, με διαφορετικά πολιτισμικά, θρησκευτικά στοιχεία. Το ζούμε και στην Ευρώπη. Αυτές τις μέρες είναι το μεγάλο θέμα των εκλογών στη Γαλλία, μια χώρα που έχει ν’ αντιμετωπίσει το θέμα της συνύπαρξης των Γάλλων με τους μετανάστες που έχουν συρρεύσει. Γι’ αυτό και πιστεύουμε ότι αυτό το συνέδριο με τη συγκεκριμένη θεματική μπορεί να προσελκύσει – και θα το επιθυμούσαμε – ένα μεγάλο κοινό με ενδιαφέροντα, διότι δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε φιλολόγους, αλλά έχει μια ευρύτερη απήχηση.

Χ.Τ.: Υπάρχουν, για να μείνουμε στην ερώτηση, κείμενα που περιγράφουν το φαινόμενο της προκατάληψης των Ρωμαίων απέναντι σε άλλους λαούς, οι οποίοι αντιμετωπίζονται ως ηθικά κατώτεροι ή ως ατελή άτομα. Ως αντίβαρο σ’ αυτή τη θέση υπάρχει η στωική αντίληψη η οποία γνωρίζει ευρεία διάδοση στη Ρώμη και η οποία προβάλλει ως βασική οικουμενική αξία το ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι ως φορείς αρετής και λόγου.

Ι.Π.: Η αλήθεια είναι ότι παγκοσμίως, τόσο στην Αμερική όσο και στα Πανεπιστήμια της Βρετανίας, έχουν αρχίσει την τελευταία πενταετία ν’ ασχολούνται με το ρωμαϊκό στωικισμό, με τα διδάγματά του, ακριβώς γιατί υπάρχει σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση το θέμα των πολλών πολιτισμών, το θέμα της ισότητας, το πώς θα ενταχθεί ο ξένος – και τι σημαίνει ξένος – στην κοινωνία, όπως και το ποιος είναι ο ξένος. Στην Αμερική, πρόσφατα, από το 2004 μέχρι τώρα έχουν κυκλοφορήσει 4 βιβλία με το θέμα η Ρώμη ή οι Ρωμαίοι και «οι άλλοι» και σχεδόν πάντα ο επεξηγηματικός τίτλος είναι το πώς οι Ρωμαίοι αντιμετώπισαν, από όλες τις απόψεις, τους ξένους ως κατακτητές αρχικά, όπου μπαίνει το στοιχείο της υποτέλειας, ενώ μετά υπήρχε και το στοιχείο της συνύπαρξης, της αποδοχής που έχει σαν ουσιαστικό σκοπό όλο αυτό το οικοδόμημα να διατηρηθεί και να μην καταρρεύσει.

«Άλλος» ή ξένος;

ΠτΘ: Αναφέρατε το «άλλος»…Υπήρχε από τότε αντιμετώπιση του «άλλου» ή του ξένου;

Ι.Π.: Υπήρχε πάντα η αίσθηση ότι ο «άλλος» είναι το διαφορετικό, που εν μέρει προκαλεί και φόβο. Ό,τι δε γνωρίζουμε μάς φοβίζει. Η αρχή αυτή δεν είναι μόνο ρωμαϊκή αλλά υπήρχε και στην ελληνική αρχαιότητα. Στις αποικίες, όταν έρχονταν σε επαφή με τους «τρομερούς» και «φοβερούς βαρβάρους» – ο Όμηρος δε χρησιμοποιεί τον όρο βάρβαρος, είναι μεταγενέστερος όρος – οι Έλληνες είχαν μια τάση να περιγράφουν τα «φοβερά» και «τρομερά» που ζούσαν στη σχέση με τους υποτελείς λαούς, περιγράφοντας κυρίως τη δίαιτά τους (τρόπος ζωής) και ό,τι το αξιοπερίεργο φορούν. Το τι κάνουμε εμείς και το τι κάνουν οι «άλλοι», το οποίο είναι το αξιοπερίεργο, το μη κατανοητό.

ΠτΘ: Αντιμετώπιζαν οι μεν κατακτητές τους υποτελείς ως βαρβάρους και οι υποτελείς τους κατακτητές αντίστοιχα;

Ι.Π.: Ακριβώς αυτή ήταν η αντινομία.

ΠτΘ: Αφορά και στην κοινωνική διαστρωμάτωση, στην πάλη των τάξεων βλέπει ο ένας τον άλλον σαν αντίπαλο.

Χ.Τ.: Μόνο με μία παρατήρηση: να έχουμε πάντα κατά νου ότι την αρχαιότητα τη γνωρίζουμε κυρίως από την οπτική γωνία των ισχυρών. Επομένως, εάν στηριχτούμε αποκλειστικά στα κείμενα και δεν τα συνδυάσουμε με αρχαιολογικά ή εθνολογικά δεδομένα, θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι έχουμε μία στενή οπτική γωνία, πολύ συγκεκριμένη, για να δούμε τον κόσμο.

ΠτΘ: Τότε ήταν η ελίτ αυτή που έγραφε αλλά και τώρα η ελίτ κύρια ασχολείται με το πνεύμα, την αναζήτηση, την πολιτική. Όσο κι αν λέμε ότι προχωρήσαμε σε θέματα δημοκρατίας στις περισσότερες χώρες – αυτή που θα έπρεπε να είναι μπροστάρης είναι η Αμερική, αλλά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο – στις μέρες μας το θέμα της ελίτ διαιωνίζεται και ίσως να είναι ακόμη πιο στενά το όρια, αναλογικά με την οικονομία και το ποια βήματα έχουν γίνει.

Α.Μ.: Ήταν πολύ χειρότερη η εικόνα στην αρχαιότητα και, όπως είπαν οι συνάδελφοι προηγούμενα, στην ουσία έχουμε μια χαραμάδα για να κοιτάξουμε το παρελθόν, γι’ αυτό και πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί στα συμπεράσματά μας γιατί βασιζόμαστε σε πολύ λίγα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας.

Θρησκείες, κυρίαρχοι και υποτελείς

ΠτΘ: Έπαιζε ρόλο η θρησκεία του πολίτη στο πώς τον αντιμετώπιζε ο κυρίαρχος ή ο γηγενής; Συνήθως ο κυρίαρχος λαός έχει και την κυρίαρχη θρησκεία.

Α.Μ.: Κατ’ αρχήν μιλάμε για ένα ευρύ φάσμα στο χρόνο. Αν μιλήσουμε συγκεκριμένα για τη Ρώμη θα πρέπει ν’ αναφέρουμε ότι υπήρξαν διώξεις όχι μόνο των χριστιανών αλλά ακόμη και ανατολικών θρησκειών, όπως για παράδειγμα της λατρείας της Ίσιδος που ήρθε από την Αίγυπτο και αντιμετωπίστηκε με καχυποψία, επιφύλαξη, απαγορεύσεις και διωγμούς από την επίσημη ρωμαϊκή πολιτεία. Επομένως, το θρησκευτικό στοιχείο ως βασικό στοιχείο της πολιτισμικής ταυτότητας ενός ατόμου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν το κάθε άτομο στη Ρώμη.

Χ.Τ.: Η θρησκευτική ταυτότητα ενός ατόμου στην αρχαιότητα είναι στοιχείο της ταυτότητάς του εν γένει, ίσως, με μια αναχρονιστική διάθεση, της εθνικής του ταυτότητας κι επιπλέον και της πολιτικής του. Η θρησκεία στη Ρώμη γίνεται αντιληπτή ως ένα κομμάτι της ταυτότητας της πόλης, επομένως ό,τι αλλάζει σ’ αυτό το τμήμα της πόλης μπορεί ν’ αποβεί μοιραίο για την ταυτότητα ολόκληρης της πόλης, γι’ αυτό και υπάρχει πάντα η πολύ μεγάλη επιφύλαξη απέναντι σε στοιχεία που έρχονται από την Ανατολή, Βεβαίως, όταν λέμε Ανατολή κάνουμε μια εξαίρεση για την περιοχή της Μικράς Ασίας την οποία οι Ρωμαίοι συνδέουν με τους προγόνους τους κι εκεί έχουμε τη λατρεία της Κυβέλης, η οποία γίνεται δεκτή στη Ρώμη. Η αντιμετώπιση, όμως, των τελετών, των αντιλήψεων, των δοξασιών, γίνεται πάντα με πολύ μεγάλη επιφύλαξη, ακριβώς γιατί είναι πολιτική η σημασία της θρησκευτικής ταυτότητας.

ΠτΘ: Κάτι που παρατηρούμε και στις μέρες μας. Έχει ξεκινήσει μια ολόκληρη ιστορία μετά τους Δίδυμους Πύργους, γεγονός που συνδέουν με τον ισλαμισμό και πολιτικά σχέδια. Ακόμη και τα συμφέροντα για το πετρέλαιο τα συνδέουν με τη θρησκεία.

Χ.Τ.: Λάβετε υπόψη σας ότι μιλάμε για τη Ρώμη, για μία σχετικά πρωτόγονη κοινωνία όπου οι άρχοντες της πόλης, στα πρώτα στάδια εξέλιξης της πόλης, έχουν σαφέστατα ισχυρό ιερατικό ρόλο ή αντιστρόφως οι ιερείς έχουν συγκεκριμένο σημαντικό ρόλο στην απονομή του δικαίου ή κατ’ επέκταση στην άσκηση εξουσίας. Επομένως, η διάκριση μεταξύ χώρου θρησκευτικού και άσκησης πολιτικής εξουσίας δεν είναι πάντα ευχερής.

Σενέκας και Στωικοί

ΠτΘ: Σε μια πρώτη και αυθαίρετη, ίσως, ανάγνωση αυτό μου θυμίζει το καθεστώς απονομής δικαιοσύνης στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης με τη Σαρία, μια και είμαστε το μοναδικό δυτικό κράτος όπου εφαρμόζεται και σίγουρα όταν κάποιος θρησκευτικός άρχοντας, όπως είναι ο μουφτής, έχει και αρμοδιότητες δικαστή πηγαίνουμε σε άλλες κοινωνικές δομές.

Χ.Τ.: Θα μού επιτρέψετε ότι αυτό αντιβαίνει, ίσως, ως ένα βαθμό στην αρχή της πολυπολιτισμικότητας διότι είναι γεγονός ότι αυτό που εμείς αντιλαμβανόμαστε ως φορείς των δυτικοευρωπαϊκών αρχών και μας φαίνεται ως περίεργο δεν αντιμετωπίζεται ως τέτοιο από τους ανθρώπους που ανήκουν σ’ έναν άλλο πολιτισμό. Στην πραγματικότητα, όταν μιλούμε για πολυπολιτισμικότητα, δεν εννοούμε απλά την εκδήλωση ενδιαφέροντος για τον «άλλο» αλλά και τη διάθεση να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια του. Αυτό στην αρχαιότητα δεν υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, σε μεγάλο βαθμό με εξαίρεση όχι ολόκληρης της στωικής θεωρίας αλλά της ύστερης Στοάς, του τελευταίου τμήματος της Στοάς.

ΠτΘ: Ποια είναι η ύστερη Στοά;

Χ.Τ.: Η στωική φιλοσοφία διακρίνεται σε τρία στάδια, την Αρχαία, τη Μέση και την Ύστερη. Στην Αρχαία και τη Μέση Στοά φαίνεται ότι έχουμε τοποθετήσεις οι οποίες δεν απομακρύνουν τη φιλοσοφία από την άσκηση πολιτικής εξουσίας, δηλαδή η Κοσμόπολις των Στωικών δεν φαίνεται να είναι παντελώς αδιάφορη για την ιδέα του παγκόσμιου κράτους. Στην Ύστερη Στοά, με βασικό εκπρόσωπο το φιλόσοφο Σενέκα, έχουμε μία υπέρβαση της πολιτικής εξουσίας και τον ορισμό της ιδέας ότι μπορούν όλοι οι άνθρωποι να ζήσουν σ’ ένα κόσμο που βασιλεύει η δικαιοσύνη, η αρετή και η λογική, κανένα πάθος, καμία αδυναμία και δε θέλει κανείς να επιβληθεί πάνω στον άλλο.

ΠτΘ: Επομένως, ένα πρότυπο κοινωνίας με αρμονική συμβίωση.

Χ.Τ.: Αν πιστεύετε ότι είναι εφικτό…

Ι.Π.: Μια και θίξαμε το ζήτημα των Ρωμαίων και σε σχέση με τη θρησκεία, ν’ αναφέρουμε ότι η αποδοχή ή όχι μιας θρησκείας από τους Ρωμαίους (τους αξιωματούχους, τους ταγούς) είχε να κάνει πάντα με την πολιτική. Ήταν, επομένως και θέμα σκοπιμότητας το πώς και ποιες θεότητες θα δεχόταν. Πολύ συχνά λέμε ότι οι Ρωμαίοι είχαν βρει μια πολύ εύκολη λύση: όποια καινούρια θεότητα υπήρχε ίδρυαν αντίστοιχα ένα ναό στη Ρώμη κι έτσι το πρόβλημα λυνόταν. Από την άλλη, θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι οι Ρωμαίοι απαιτούσαν από τους υποτελείς να λατρεύουν το δικό τους αυτοκράτορα ως θεό. Υπήρχε κι αυτή η άσκηση της επιβολής της εξουσίας. Ειδικά στην περίπτωση της Ρωμαϊκής Στοάς, με το Σενέκα ο οποίος δίδασκε ότι το να είναι κανείς δούλος δεν σημαίνει τίποτε, είναι κι αυτός άνθρωπος απλά ατύχησε και βρέθηκε εκεί. Υπήρχε και το ζήτημα της αλλαγής της τύχης γιατί σε μια κοινωνία πολυπολιτισμική και λίγο αβέβαιη και αχανή, υπάρχει και το αίσθημα ότι όλα είναι τυχαία και από ένα χτύπημα της μοίρας ή της τύχης μπορούμε να βρεθούμε από πλούσιοι σκλάβοι.

Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι ήταν καθ’ όλα Ρωμαίος και ο θάνατός του ακολούθησε τη στωική αρχή ότι «όταν η ζωή δε μ’ ευχαριστεί πρέπει ν’ αποχωρήσω» με μια θεαματική αποχώρηση (αυτοκτόνησε) και υπάρχουν και πίνακες που έχουν ως θέμα την αυτοκτονία του…

Χ.Τ.: Εξαναγκάστηκε σε αυτοκτονία..

Ι.Π.: Εξαναγκάστηκε απλώς το παρουσίασε με τρομερή ποιητικότητα. Οι χριστιανοί θεωρούν τον Σενέκα ως «έναν από εμάς», όπως και τον Κικέρωνα.

Α.Μ.: Ας μην ξεχνάμε και την ύπαρξη συλλογής αλληλογραφίας με τον Απόστολο Παύλο.

Ι.Π.: Αρχίζει να δημιουργείται το κλίμα της άρσης των διαφορών σε θρησκευτικό επίπεδο και τι μπορεί ο ένας πολιτισμός να πάρει από τον άλλο. Το αν η θρησκεία είναι στοιχείο και μοναδικό γνώρισμα ενός πολιτισμού είναι ένα ευρύτερο θέμα. Η αλήθεια είναι ότι επίσημη αρχή της θρησκειολογίας είναι ότι καλώς ή κακώς – για τα χρόνια στα οποία αναφερόμαστε και δυστυχώς συνεχίζεται και μέχρι τη σύγχρονη εποχή – η θρησκεία επηρεάζει σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό αυτά που θα λέγαμε εθνολογικά γνωρίσματα ενός λαού κι ενός πολιτισμού. Άρα, δυστυχώς δε μπορούμε να πούμε ότι το θρήσκευμα μπορεί να είναι ανεξάρτητο από ένα πολιτισμό. Στην αρχαιότητα αυτό ήταν ακόμη πιο έντονο.

Α.Μ.: Θα μπορούσαμε να δώσουμε έμφαση στη λατρεία του αυτοκράτορα διότι χρησιμοποιήθηκε από τους Ρωμαίους ως ένα βασικό μέσο γρήγορου εκρωμαϊσμού των νέων επαρχιών, γι’ αυτό κι επικράτησε πιο εύκολα στις επαρχίες της Ανατολής που προστέθηκαν βαθμιαία στην αυτοκρατορία και διασφαλιζόταν η διαρκής παρουσία του αυτοκράτορα στα πέρατα του τεράστιου αυτού κράτους με αναρίθμητα αγάλματα και απεικονίσεις.

Ουσιαστικά ο αυτοκράτορας για τους νέους υπηκόους λειτουργούσε ως ένας καταλυτικός παράγοντας όσμωσης, συνένωσης, ήταν ένα σημείο αναφοράς για τους νέους υπηκόους.

Χ.Τ.: Δε θα πρέπει να ξεχνάμε τις τάσεις επανάστασης των υποτελών, τις τάσεις αντίστασης απέναντι σ’ αυτή την προσπάθεια εκρωμαϊσμού.

ΠτΘ: Σας ευχαριστώ πολύ για την παρουσία σας κι εύχομαι καλή επιτυχία.

Α.Μ., Ι.Π., Χ.Τ.: Κι εμείς ευχαριστούμε για τη φιλοξενία.

Μαρία Αμπατζή

Υ.Γ.1: Στο κείμενο μεταφέρεται μόνο το πρώτο μέρος της πολύ ενδιαφέρουσας συνέντευξης με τους τρεις καθηγητές και μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου.

Υ.Γ.2: Οι ομιλητές ευχαρίστησαν θερμά τους χορηγούς του Συμποσίου, όπως και ανέφεραν ότι είναι το πρώτο από τα οκτώ που έχουν διοργανωθεί μέχρι σήμερα που δεν τυγχάνει στήριξης από το υπουργείο Πολιτισμού.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.