Παντρευτηκαν η ποιηση και η οικονομικη θεωρια

Ο λόγος εγείρεται, αφυπνίζει, συσπειρώνει όταν είναι μεστός και δυναμικός. Ο ποιητής Τάσος Γεμενής από τη Λαμία και ο πρόεδρος του Τμήματος Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και Ανάπτυξης Γιώργος Χατζηκωνσταντίνου, φίλοι από παιδιά, αγωνιστές από διαφορετικές επάλξεις, βρήκαν τα σημεία που τους ενώνουν στην παρουσίαση των βιβλίων τους «Σφαγεία Μνήμης» και «Αναζητώντας και διαπιστώνοντας», το βράδυ του Σαββάτου, σε εκδήλωση που διοργάνωσε η ΔΕΠΑΚ και το Τμήμα Δ.Ο.Σ.Α. στο Θρακικό Ωδείο Κομοτηνής. Κοντά τους, ως αναγνώστες, στάθηκαν η ποιήτρια Μαρία Αρχιμανδρίτου και οι Καθηγητές Ζήσης Παπαδημητρίου και Ευάγγελος Δρυμπέτας.

«Σφαγεία μνήμης»

Παρά το ότι την ώρα της βιβλιοπαρουσίασης η παλιά Νομική φιλοξενούσε την «Καμεράτα» της Βουλγαρίας, η αίθουσα του Θρακικού Ωδείου γέμισε από κόσμο που αγαπάει το βιβλίο και τους καλούς ομιλητές. Τους καλεσμένους παρουσίασε η πρόεδρος της ΔΕΠΑΚ κ. Σοφία Μενεσελίδου και η ανάγνωση άρχισε από το βιβλίο του ποιητή Τάσου Γεμενή «Σφαγεία Μνήμης». Η Επισκέπτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο LOYOLA του Σικάγου, ποιήτρια Μαρία Αρχιμανδρίτη ξεκίνησε την ανάγνωσή της από τον τίτλο, χαρακτηρίζοντάς τον έναν σκληρό απολογισμό, μια επιτυχημένη μεταφορά: «Ορθά μας προϊδεάζει τόσο για το περιεχόμενο, όσο και για την υφή των συναισθημάτων που θα νιώσουμε. Είναι η του εγώ η κάθειρξης. Είναι επίσης η μνήμη, όσο και η λήθη και οι δυο ως λύτρωση από το χρόνο». Η κ. Αρχιμανδρίτου εξήγησε ότι δεν θα προχωρήσει σε κριτική αλλά σε ανάγνωση του έργου ως ευαίσθητη αναγνώστρια της ποίησης. «Με εντυπωσίασε η ένταση της οργής. Είναι μια μήνις, η οποία δεν θυμάται. Εγκαθιδρύεται μέσα στο στίχο, πυρπολίζει το στίχο, ίσως και τον ίδιο τον ποιητή, όμως εγγράφεται στο σώμα της καθημερινής του ιστορίας κι εξαντλείται εκεί. Δεν είναι μνησίκακη μνήμη».

Η κ. Αρχιμανδρίτου αξιολόγησε ότι η μήνη επικαλείται και την ελπίδα, «ενίοτε με απέλπιδα τρόπο, αναζητώντας την εκπλήρωση στο επέκεινα»… «Η πραγματικότητα και η φαντασία δοκιμάζουν με έντονο τρόπο τα όρια της απελπισίας: Μας γέννησε η ζωή για να περνάει την ώρα της η μοίρα μας».

Για την κ. Αρχιμανδρίτου, «η ποίηση φτάνει σ’ ένα σημείο για να δηλώσει πως η ιστορία δεν μπορεί να είναι μόνο εξιστόρηση», ενώ το χαρακτηριστικό που αποδίδει στον Τάσο Γεμενή είναι η αγωνιστικότητα. «Οι στίχοι του συχνά γίνονται σπαράγματα. Δηλώνουν έναν ποιητικό λόγο που επιθυμεί ταυτόχρονα ν’ αντιμετωπίσει την ιστορία από απέναντι αλλά και να δρα ακαριαία εντός της. Το όραμα που κρυσταλλώνουν αυτοί οι στίχοι είναι άλλοτε εκρηκτικό φως κι άλλοτε η ίδια η άβυσσος, μια αφόρητη άβυσσος, καθώς τα ζεύγη των απόλυτων αντιθέσεων αποτελούν προσφιλή μέθοδο γραφής του Τάσου Γεμενή».

Εύστοχα η κ. Αρχιμανδρίτου επεσήμανε για τα «Σφαγεία Μνήμης» ότι «η ποίηση τού εδώ και τώρα και η ποίηση που αναλώνεται στην ανάμνηση δεν ιδιωτεύει, γίνεται κοινωνικό όραμα στα χέρια μας».

Ο Καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας κ. Χατζηκωνσταντίνου μίλησε για την προσωπικότητα του Τάσου Γεμενή και της συζύγου του Πολυξένης Ράγκου, τους οποίους συνάντησε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 στο Montpellier, σε μια εκδήλωση «pour un monde responsable et solidaire, για έναν κόσμο υπεύθυνο και αλληλέγγυο».

Σε μια συνάντησή τους, λίγα χρόνια μετά, η διαπίστωση επιβεβαίωνε την εντύπωση: «Ο Τάσος, όπως τότε, εξακολουθούσε να μάχεται για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Με συγκίνησε πάρα πολύ κι έκτοτε τρέφω ένα βαθύτατο σεβασμό για το πρόσωπό του και μια βαθύτατη εκτίμηση για τον ίδιο και τη σύζυγό του». Ο Γιώργος Χατζηκωνσταντίνου ευχήθηκε στον Τάσο Γεμενή και στην Πολυξένη Ράγκου να επιτύχουν στις προσπάθειές τους. «Άνθρωποι σαν κι αυτούς αποτελούν τις πρόκες πάνω στις οποίες στηρίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η Πολυξένη Ράγκου έδωσε χθες μια διάλεξη στους φοιτητές του Δ.Ο.Σ.Α. Ήταν ένα από τα λίγα κείμενα που έχω ακούσει, σ’ έναν άλλο χώρο ευαισθησίας, που αφορούσε τις σχέσεις της οικονομικής διαδικασίας με το φυσικό περιβάλλον, το ζωτικό μας χώρο, που καθημερινά πλήττεται».

Η κραυγή των ερώτων

Ο λόγος δόθηκε στον Τάσο Γεμενή, που ακολούθησε μια διαδρομή ποιητική, ποιοτική, στο δύσκολο δρόμο της ποίησης: «Η ποίηση είναι η αιμάσσουσα κραυγή των ερώτων μας. Το «αιμάσσουσα» περιέχει την οδύνη και την αγωνία. Το «ερώτων μας» περιέχει τη χαρά και το άπλωμα της ζωής. Αυτά τα δύο παράγονται στα καταγώγια των κυττάρων μας, εκεί που οι μήτρες της ζωής ντεραπάρουν και ορθώνονται κραδαίνοντας το υλικό που θα χωθεί και θα ξεχυθεί απ’ την τριβή του χρόνου, στη σμίλευση του πόνου κι από κει στη γεωγραφία του είμαι. Η ποίηση βρίσκεται ανάμεσα στο όνειρο και στην πραγματικότητα. Το όνειρο είναι μια προπορευόμενη πραγματικότητα, ένα δόλωμα εξέλιξης και τεκμηρίωσης μιας απογείωσης που μας γυμνάζει να αντέχουμε και να είμαστε κολλημένοι πάνω στη σάρκα του. Το παρόν συντελείται κάτω από τις υπερβάσεις μας και τις παραλείψεις μας. Το παρελθόν εκτιμά πως μπορούμε κάποτε να το συναντήσουμε και να μπούμε σε μια ολιστική αντίληψη, όπου οι σχέσεις μας με πρόσωπα και πράγματα δεν θα ‘ναι αποσπασματικές, αλλά θα συνιστούν μια γενεσιουργό ματιά και δράση μέσα στον κόσμο. Δηλαδή, με τα διαφαινόμενα εργαλεία της έκφρασης, ποίησης, που είναι το ζωντανό σπλάχνο της ζωής, επιχειρούμε να τεντωθούμε μέσα και πέραν των συμβατικών ημερομηνιών και να καταγράψουμε όπως και να γευτούμε, όσα ξεχάστηκαν, παραμερίστηκαν, δικάστηκαν ή αθωώθηκαν. Ουσιαστικά επιχειρούμε μια αναψηλάφηση της ιστορίας, της ζωής, του κόσμου. Τα ψευδεπίγραφα και η επανάληψη των ίδιων σφαλμάτων, όπως και των ίδιων στοιχημάτων, μετουσιώνονται σε κύτταρα και προμαχώνες διαφορετικών διαστάσεων του κόσμου, βημάτων κι επιλογών.

Οι ψευδαισθήσεις, σαν βασικό γνώρισμα της ιστορικής εξέλιξης ανατρέπονται, επαναπροσδιορίζονται και τελικά οδεύουν προς τη συγκρότηση μιας άλλης χημείας της ζωής, δίχως πισωγυρίσματα και παλινδρομήσεις, προς ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών με πράγματα που άκριτα προσπεράσαμε και συμβιβαστήκαμε.

Η κάθε φάση της ιστορικής εξέλιξης γεννιέται κάτω από την επίβλεψη και την εποπτεία των αναγκών μας σε όνειρα, δηλαδή από την ανάγκη να υπερβούμε τα όνειρά μας. Κατανοώντας αυτή την ανάγκη, η λειτουργία του ονείρου αρχίζει να σταλάζει ανάλογα με τη δίψα μας να πάμε μπροστά, μέσα στο χώρο της ψυχής μας, μέσα στον εξελισσόμενο μ’ εμάς χρόνο και χώρο. Η αντοχή μας σε κάθε παρόν θα κανονίσει την περιεκτικότητα των βημάτων μας, σε ανατροπή και αφομοίωση των προηγουμένων και τη συντέλεση των καινούριων αληθειών και ψευδών. Σε κάθε μας στιγμή, η επανάσταση σαν πέρασμα σε μια νέα πραγματικότητα μάς εξωθεί σε μια δράση και εμείς της ανοίγουμε την πόρτα – ανάλογα με τα μήκη κύματος των κραδασμών και της γενναιότητάς μας».

Αναζητώντας και διαπιστώνοντας

Ο Καθηγητής Κοινωνιολογίας του Α.Π.Θ. και του Δ.Ο.Σ.Α., κ. Ζήσης Παπαδημητρίου ανέλαβε το ρόλο του γεφυροποιού ανάμεσα στην ποίηση και τον οικονομικό προβληματισμό. Φίλος του Γιώργου Χατζηκωνσταντίνου ο Ζήσης Παπαδημητρίου επέλεξε μια ανάγνωση του «Αναζητώντας και διαπιστώνοντας» πολιτική και κοινωνιολογική, με έντονο προβληματισμό και χιούμορ. «Ο Γιώργος Χατζηκωνσταντίνου, μέσα από αυτά τα κείμενά του, βρίσκεται πάντα κοντά στον άνθρωπο και πολλές φορές έχει γίνει αντικείμενο κριτικής από μέρους εκείνων που νομίζουν ότι η οικονομική επιστήμη δεν έγινε για να υπηρετήσει ανθρώπους αλλά για να εξυπηρετήσει φιλοδοξίες. Πολλές φορές, οι θεωρίες που αναπτύσσουν αποσκοπούν στο να νομιμοποιήσουν το δικό τους ραγιαδισμό με επιστημονικό τρόπο. Επίσης, υπάρχει η θεωρία του ρίσκου, η κινδυνική, μια προσέγγιση που δεν ήταν γνωστή στη χώρα μας, γίνονται όμως μια σειρά συζητήσεις γύρω από τη νέα προσέγγιση της αναπτυξιακής διαδικασίας. Η άποψη ότι η τεχνολογική πρόοδος ταυτίζεται με την πρόοδο είναι μια αρκετά προβληματική αντίληψη, καθότι γνωρίζουμε σήμερα, με πολύ φανερά αποτελέσματα της οικονομικής ανάπτυξης, πως όταν χρησιμοποιούμε αποκλειστικά και μόνο δείκτες ποσοτικούς για να καταμετρήσουμε την πρόοδο κάνουμε ενδεχομένως ένα μεγάλο έγκλημα σε βάρος του περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε».

Ο κ. Παπαδημητρίου έδωσε ένα υποθετικό παράδειγμα απόφασης της κυβέρνησης να αντιμετωπίσει την ανεργία στη Θράκη με το στήσιμο μιας βιομηχανικής μονάδας. «Αν η απόφαση αυτή δεν ελάμβανε υπόψιν μια σειρά άλλους παράγοντες και παραμέτρους, όπως για παράδειγμα τη σύνθεση του πληθυσμού, το περιβάλλον, θα είχαμε ενδεχομένως αντιμετώπιση του ενός προβλήματος που λέγεται ανεργία, θα δημιουργούσαμε, από την άλλη, προβλήματα περισσότερα. Είμαστε καταδικασμένοι να λαμβάνουμε υπόψιν διάφορες παραμέτρους, όταν προτείνουμε σχέδια ανάπτυξης».

Για τον κ. Παπαδημητρίου το ενδιαφέρον που ανασύρεται μέσα από τα άρθρα που έγραψε ο Γιώργος Χατζηκωνστσαντίνου επί 30 έτη είναι ο προβληματισμός που αναπτύσσεται σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση.

Διακρίνοντας την παγκοσμιότητα από την παγκοσμιοποίηση και πλησιάζοντας τα γεγονότα του πολέμου, δεν δίστασε να ομολογήσει. «Αν ήμουν 30 χρόνων, θα πολεμούσα στο πλευρό των Ιρακινών, γιατί αμύνονται υπέρ βωμών κι εστιών». Αξιολόγησε ως ιδιαίτερα θετική την παρουσία των νέων στις αντιπολεμικές αντιδράσεις, τις χαρακτήρισε απόδειξη της κουλτούρας μας, ενώ έδωσε και μια ενδιαφέρουσα ανάγνωση των συνεπειών αυτού του αμερικάνικου πειράματος: «Οι αμερικανοί με την κτηνωδία τους ενοποίησαν τους λαούς της Ευρώπης, την ίδια στιγμή που οι κυβερνήσεις τους στάθηκαν αδύνατες».

Μετά την επόμενη μέρα του πολέμου και τον προβληματισμό του Ζήση Παπαδημητρίου, ο Επίκουρος Καθηγητής Μακροοικονομικής Δυναμικής στο Δ.Ο.Σ.Α., κ. Ευάγγελος Δρυμπέτας ανέλαβε το δύσκολο ρόλο να μιλήσει για την οικονομία μετά την ποίηση αλλά και να μιλήσει μετά τον Ζήση Παπαδημητρίου. Ξεκίνησε μ’ ένα στίχο του Γεμενή όπου αυτός που γράφει ποίηση γράφει ζωή και παραφράζοντάς τον, υποστήριξε «αυτός που γράφει οικονομία θα πρέπει να θυμάται πάρα πολύ καλά ότι πίσω από τους αριθμούς, πίσω από τα μεγέθη, υπάρχει μια ζωή που σφύζει, που ζητάει την ευτυχία, που ζητάει την ανάπτυξη». Ο κ. Δρυμπέτας θύμισε στο Γιώργο Χατζηκωνσταντίνου την πρώτη τους συνάντηση σε μια βιβλιοπαρουσίαση, πριν αρκετά χρόνια. Προσεγγίζοντας τις 40 μελέτες του Γιώργου Χατζηκωνσταντίνου που έχουν επιλεγεί για το «Αναζητώντας και διαπιστώνοντας» εξήγησε ότι το στυλ της γραφής επιτρέπει την ανάγνωσή τους και από μη οικονομολόγους, προσόν ιδιαίτερο. «Μπορούμε να χωρίσουμε αυτές τις 40 μελέτες σε δύο κατηγορίες, που βρίσκονται σε σύνδεση και αλληλοσυσχέτιση. Από τη μία, έχουμε μια ομάδα μελετών, οι οποίες διαπραγματεύονται την κριτική στον τρόπο που αρθρώνεται η οικονομική σκέψη και μια ομάδα μελετών, οι οποίες προσεγγίζουν την οικονομική πραγματικότητα διαφόρων εποχών, καθώς καλύπτουν μια περίοδο 30 ετών».

Ο κ. Δρυμπέτας έκανε μια σύντομη αναδρομή σε μεγάλους οικονομολόγους, διαφορετικής πολιτικής αφετηρίας, με κοινό όμως πυρήνα (Μαρξ, Ρικάρντο, Άνταμ Σμιθ, Κέυνες, Φον Χάικ). «Κατά βάση έγραφαν οικονομία, έχοντας ρητά πίσω τους μια φιλοσοφική θεώρηση κι έχοντας επίσης μια ιδιόμορφη προσέγγιση της οικονομικής επιστήμης, την οποία παρουσίαζαν, την οποία έθεταν σε κριτική».

Στην αγγλοσαξονική προσέγγιση, που έδινε έμφαση στο εργαλείο, μετά το 1940, έκανε αναφορά ο κ. Δρυμπέτας, θέτοντας ερωτήματα, όπως προηγούμενα είχε κάνει σε θεωρητικό επίπεδο ο τιμώμενος συγγραφέας, σε μια κριτική αποστασιοποίησή του από τα μαθηματικά. «Ο κ. Χατζηκωνσταντίνου, από τα μέσα της δεκαετίας του ’70, έρχεται να προαναγγείλει εξελίξεις στην ίδια την οικονομική επιστήμη, καθώς στα τέλη της δεκαετίας του ’80, αρχίζει να βάζει μέσα της τα μαθηματικά του χάους, μη γραμμικά εργαλεία. Από τότε, ήθελε να προτείνει προσεγγίσεις που η κυρίαρχη οικονομική σκέψη δεν μπορούσε να ενσωματώσει.

Με κάποιες από αυτές τις μελέτες, ο κ. Χατζηκωνσταντίνου αποτέλεσε κάτι σαν τη φωνή της συνείδησης που ενοχλεί και λέει «θυμήσου αυτά που κάνεις, δουλεύουν σ’ ένα συγκεκριμένο σύστημα, υπάρχουν κι άλλες προσεγγίσεις», προτείνει κάποιες από αυτές, επηρεάζοντας ένα μεγάλο αριθμό οικονομολόγων στην Ελλάδα».

Στη συνέχεια, έθιξε το θέμα της σύγκλισης μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο εμπεριέχεται στο «Αναζητώντας και διαπιστώνοντας», μιλώντας για τα πραγματικά οικονομικά μεγέθη. «Υπάρχει εμφάνιση ισχυρών, αντίρροπων οικονομικών συμφερόντων, τα οποία αργά ή γρήγορα θα βγουν στην επιφάνεια».

Το δεύτερο θέμα που ανέπτυξε με αφορμή το βιβλίο ήταν αυτό της παγκοσμιοποίησης.

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.