“Ομευω κι ονειρευκουμαι, θυμουμαι και πορευω Οι μουσικοι του χωριου μας”

«Εν αρχή» ο τίτλος του παρουσιαζόμενου τόμου: είναι μια επιτυχέστατη επιλογή, που στηρίζεται στην παρουσία τεσσάρων ρηματικών τύπων: ομεύω, ονειρεύομαι, θυμούμαι και ελπίζω. Και τα τέσσερα συνεκφράζουν καθ’ ολοκληρίαν την πορεία του ποντιακού ελληνισμού, και ειδικότερα αυτού του θρυλοριώτικου, από το 1923 και εντεύθεν.

Ομεύει (ελπίζει), με μια αξιοθαύμαστη (όπως αποδείχθηκε) «ενεργητική ελπίδα», βασισμένη δηλαδή στην σκληρή πραγματικότητα της νέας κατάστασης, αλλά και στην πίστη για την ανατροπή της, με όπλα την επιμονή και τη θέληση για αναδημιουργία· κάνει όνειρα για το μέλλον στη νέα του πατρίδα (ευλογημένα τα όνειρα των ανθρώπων που δεν έχουν πού να κλίνουν το κεφάλι για να ονειρευτούν) και πορεύεται δημιουργικά μέχρι σήμερα, αφού διαπέρασε επιτυχώς συμπληγάδες και παντοία προβλήματα. Μένω ειδικά στο ρήμα θυμούμαι, από τα πιο «ενεργητικά» της σειράς, αφού είναι το ρήμα – προϋπόθεση για την επιτυχή «ρηματική δράση» των υπολοίπων. Η θύμηση, η γνώση του παρελθόντος, η αίσθηση του ανήκειν στην μεγάλη ποντιακή κοινότητα είναι μερικά από τα συστατικά στοιχεία της συλλογικής ταυτότητας μιας εθνικής, εθνοτικής ή άλλης ομάδας, η συλλογική της μνήμη συγκροτείται κατά βάσιν με αυτά τα υλικά.

Το βιβλίο συγκροτούν έξι (μικρές και μεγαλύτερες) ενότητες. Προτάσσονται οι Πρόλογοι της Προέδρου του Συλλόγου του χωριού κας Χρύσας Μαυρίδου και του κ. Χρ. Ταραμπουλίδη, Προέδρου της Επιτροπής Διαχείρισης του Προγράμματος Leader+ Νομού Ροδόπης. Η πρώτη (με σαφώς νοσταλγική διάθεση, μιλά με την «ακουστική» της μνήμη) εν πρώτοις θυμάται ήχους και μουσικές από το παρελθόν του χωριού που ανάθρεψαν την εντοπιότητά της, την τοπική της ταυτότητα. Εν συνεχεία εκφράζει τους σκοπούς της έκδοσης, με πρώτον και πάλι τη διατήρηση της μνήμης («για να σωθεί η μνήμη, να ριζώσει η μουσική μας παράδοση και να μη ξεχαστούν οι άνθρωποι που την φύλαξαν με τη τοξαρί το σύρσιμο, τη κεμεντσές τον ήχο») και τη θεωρεί ως ελάχιστο δώρο στις επερχόμενες γενιές, ως εκπλήρωση δηλαδή του χρέους των ζώντων προς την ζωντανή και διαρκώς ανατροφοδοτούμενη μουσική παράδοση του τόπου της. Από το καλογραμμένο προλόγισμα του κ. Ταραμπουλίδη συγκρατώ και υπογραμμίζω την πετυχημένη σκέψη του «η παράδοση δεν αναπαριστά έναν τύπο παθητικής προσαρμογής έναντι του παρελθόντος, δεν είναι αργή συνέχιση του παρελθόντος στο παρόν (…), είναι κατ’ ουσίαν μια μετα-ιστορική πραγματικότητα και την ίδια στιγμή μια δυναμική…». Αυτή ακριβώς είναι η άποψη της επιστημονικής Λαογραφίας για τον «πολύπαθο» όρο. Συνηγορεί επ’ αυτού και ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τ.Ε.Ι. Θεσσαλονίκης κ. Σάββας Μαυρίδης, στην τέταρτη ενότητα του βιβλίου (Σημειώσεις για το δίσκο μας), στη σελ. 50 συγκεκριμένα, όταν τονίζει ότι η ποντιακή μουσική στη νεοελληνική πλέον κοινωνία, μετά το 1923, «αποτελεί ένα μείγμα από αυθεντικούς σκοπούς, οι οποίοι προσαρμόστηκαν στον τομέα του στίχου στις ανάγκες της εδώ κοινωνίας και έτσι δεν αποτελεί μουσειακό είδος, αλλά εξελισσόμενη εν μέρει ερασιτεχνική, εν μέρει επαγγελματική καλλιτεχνική δραστηριότητα». Αυτή είναι η έννοια της ενεργού και δημιουργικής παράδοσης, του «δημιουργικού ιστορισμού» αλλιώς: η στροφή προς το παρελθόν, για να αντληθούν απ’ αυτό εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να γονιμοποιήσουν δημιουργικά το παρόν. Κάθε άλλη προσκόλληση σ’ αυτό, και ειδικότερα σε ήδη νεκρωμένα του μέλη, στα πλαίσια μιας ακατανόητης αρχαιοπληξίας, κινδυνεύει να μολύνει επικίνδυνα και το παρόν.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου (Οκτώ δεκαετίες ζωή σε λίγες σελίδες: σπαράγματα από την κοινωνική ιστορία του Θρυλόριου), που υπογράφεται από τον εδώ υπογραφόμενο:

– δίδονται περιληπτικά απαντήσεις στο θέμα της επιστημονικής ετυμολογίας του τοπωνυμίου του χωριού (είναι κυριώνυμο, από τον βρετανικής καταγωγής γεννημένο στην Αυστραλία συνταγματάρχη George Divine Treloar, τον διορισμένο από την Κοινωνία των Εθνών, ως αρμόδιο για την περίθαλψη των προσφύγων), στο θέμα της καταγωγής και της εγκατάστασης των Θρυλοριωτών το 1923 στο πρώην Κίρλικ,

– περιγράφονται «σκηνές» από το δράμα της πρώτης εγκατάστασης, τα πρώτα βήματα της «κοινωνικοποίησης» του νέου τους χώρου, του καθαγιασμού του δηλαδή, μέσω της ιδρύσεως των πρώτων κατοικιών, της εκκλησίας, του σχολείου,

– επισημαίνονται τα μεγάλα επιτεύγματα του χωριού κατά την πρώτη 15ετία της ζωής του, η ενεργός – και πληρωμένη με αίμα – συμμετοχή του στον εθνικό αγώνα του 1940-44, θίγονται (λόγω περιορισμένου χώρου) το δράμα του Εμφυλίου (που συγκλόνισε τους κοινωνικούς αρμούς του χωριού μετά το 1948) και η «νέα εξορία» δεκάδων από τα παραγωγικότερα και πολυτιμότερα (κατά την εκτίμηση και των «δύο πλευρών») μέλη του.

Στο τρίτο μέρος (Το ποντιακό τραγούδι) ο καθηγητής κ. Σάββας Μαυρίδης σ’ ένα τρισέλιδο σημείωμά του παρουσιάζει τα βασικά χαρακτηριστικά του (αδιαίρετου) ποντιακού μουσικοχορευτικού πολιτισμού, με έμφαση στη λύρα και τους χορευτικούς ρυθμούς, ενώ στο τέταρτο (τονισμένο με άλλου χρώματος τυπογραφικό χαρτί) παρουσιάζονται τα βιογραφικά σημειώματα των μουσικών του χωριού, συνοδευμένα με φωτογραφικό υλικό. Όντως, προκαλεί έκπληξη ο μεγάλος αριθμός τους κατ’ αναλογία με τον αριθμό των κατοίκων. Καταγράφονται υπέρ τους 40 μουσικούς και ίσως η περαιτέρω έρευνα αυξήσει τον αριθμό τους. Κατάγομαι από άλλο πολιτισμικό σύστημα (είμαι νησιώτης, Κυκλαδίτης, Ναξιώτης) και δεν κρύβω το (αποκαλούμενο στη σύγχρονη λαογραφική έρευνα) «πολιτισμικό σοκ» που ένιωσα, όταν διαπίστωσα μια άγνωστη σε μένα παράμετρο, καίτοι κατάγομαι από νησί με γνωστή και προβεβλημένη πανελληνίως μουσική παράδοση: την αθρόα συμμετοχή σ’ αυτόν τον μακροσκελή μουσικό κατάλογο γυναικών τραγουδιστριών. Είναι δείγμα μιας «άλλης στάσης ζωής» του θριλοριώτικου στοιχείου στο θέμα των έμφυλων σχέσεων, που ανατρέπει τα γνωστά επιστημονικά στοιχεία για την υφή της «παραδοσιακής» οικογενειακής οργάνωσης στον ιστορικό Πόντο και αποτελεί αναμφίβολα ένα στοιχείο της μετεξέλιξης της ποντιακής ταυτότητας.

Με την περίπτωση του Θρυλορίου αποδεικνύεται και πάλι ότι το μουσικοχορευτικό φαινόμενο στάθηκε για τον Πόντο ένα από τα διακριτά πολιτισμικά χαρακτηριστικά που τόνωναν (και εξακολουθούν να τονώνουν) την ποντιακή ταυτότητα. Και τη θριλοριώτικη φυσικά. Διεξάγω κοντά σ’ αυτούς τους ανθρώπους επιτόπια έρευνα ένα χρόνο ακριβώς, και είμαι εις θέση (από τις πρώτες αφηγήσεις τους, από τη συμμετοχική μου παρατήρηση σε μουσικοχορευτικά δρώμενα) να διατυπώσω την άποψη ότι η μουσική έγινε (και στον τόπο της νέας τους εγκατάστασης) η «δεύτερη φύση» τους, ζούσαν μ’ αυτήν καθημερινά ως αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητάς τους, αλλά και των μεγάλων – ξεχωριστών στιγμών του «ιερού χρόνου» τους, στις ιδιωτικές και δημόσιες συνάξεις τους, ως βιοτονωτική και κοινωνική ανάγκη, ως τρόπο μύησης της νέας γενιάς στα ιδανικά και στις αξίες της «παλιάς» μέσω του τελεστικού (κανονιστικού) λόγου των τραγουδιών, κ.τ.τ.

Στα περιεχόμενα του 60σελιδου τόμου συμπεριλαμβάνονται ο κατάλογος των τραγουδιών που εμπεριέχονται (στο συνοδευτικό του cd), των τραγουδιστών και των μουσικών (φωτογραφίες των οποίων παρατίθενται στις σελ. 54 και 55) και η «ταυτότητα» του Πολιτιστικού Συλλόγου Ποντίων Θρυλορίου (ίδρυση 1983), ενός από τους πλέον δραστήριους και δημιουργικούς τοπικούς συλλόγους, όχι μόνο σε επίπεδο ποντιακών αποκλειστικά σωματείων, αλλά σε πανεθνικό.

Η αισθητική που αποπνέει ο τόμος είναι – χωρίς ίχνος υπερβολής – υψηλού επιπέδου, αποτέλεσμα πρωτίστως της αντίληψης που έχει γι’ αυτήν η δραστήρια πρόεδρος του Συλλόγου και επιμελήτρια της εκδόσεως κ. Χρύσα Μαυρίδου. Επισημαίνω και την άρτια απόδοση των φωτογραφιών που «κοσμούν» (κυριολεκτικά) τις σελίδες του βιβλίου, αλλά και δίδουν, ως πολιτισμικά προϊόντα, τη δική τους αλήθεια για τα πράγματα. Οι «παλιές» φωτογραφίες – γενικά – είναι ένας αναντικατάστατος τρόπος μελέτης του κόσμου που απεικονίζουν, μια θαυμαστή πηγή πληροφόρησης για τον παραδοσιακό πολιτισμό, ένα όμορφο παιχνίδι ανάμεσα στην ιστορική απεικόνιση και στο συναισθηματικό, υποκειμενικό νόημα κάθε φωτογραφικού ντοκουμέντου. Η ηχητική απόδοση του cd είναι πολύ καλή, αλλά πολύ πιο ουσιαστικό στοιχείο σ’ αυτό είναι η δημιουργική μουσική συνύπαρξη του «παλιού» με το «καινούργιο», η έμπρακτη απόδειξη της συνέχειας. Αξίζουν επίσης συγχαρητήρια στην Αναπτυξιακή Ροδόπης που στηρίζει και ενισχύει πολιτιστικές παραγωγές σαν την παρουσιαζόμενη εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.