Ο μυθος ως μορφη δυναμης, δημιουργιας και πολιτιστικης αναβιωσης»

«Ο μύθος ως μορφή δύναμης, δημιουργίας και πολιτιστικής αναβίωσης» ήταν το θέμα του 5ου διεθνούς συνεδρίου ελληνικού πολιτισμού, που διοργάνωσε η Ένωση των Πολιτισμολόγων Ελλάδας «Εκαταίος» υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού και του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου στο Σουφλί από τις 9 – 12 Σεπτεμβρίου. Πανεπιστημιακοί από την Τουρκία, την Ιταλία, την Αλβανία, τη Βουλγαρία, αλλά και από τα ελληνικά πανεπιστήμια και συγκεκριμένα από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, τη Σχολή Καλών Τεχνών κάλυψαν ένα ευρύ παιδαγωγικό φάσμα, όπως φιλολογία, λαογραφία, παιδαγωγική, ψυχολογία, αλλά και θεματικές ενότητες αιχμής στη σύγχρονη έρευνα, όπως η σχέση του μύθου με τη λαϊκή παράδοση, ο μύθος στις τέχνες, η χρήση του μύθου στην προπαγάνδα.
Ποια όμως είναι η σημερινή έννοια της λέξης μύθος και ποια ήταν αυτή στην αρχαιότητα; Η δύναμη του μύθου φαίνεται και από το γεγονός ότι όλοι οι λαοί είχαν μύθους; Ο μύθος αποτελεί αντικείμενο μελέτης σήμερα; Εξακολουθεί να κρατά τον παραδειγματικό του χαρακτήρα; Όλα αυτά τα ερωτήματα συζητάμε με την κ. Ιωάννα Παπαδοπούλου, αποδεδειγμένη επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου. Πέραν αυτών των θεμάτων η συζήτηση περιστρέφεται και στους στόχους και στα αποτελέσματα του συνεδρίου, αλλά και στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεματολογία του.

Ο μύθος για τους αρχαίους ήταν, τρόπον τινά,η ιστορία τους

ΠτΘ: κ. Παπαδοπούλου, σήμερα η λέξη μύθος σημαίνει πλαστή διήγηση. Στην αρχαία Ελλάδα ποια ήταν η έννοια του όρου;
Ι.Π: Η πρώτη σημασία του όρου στην αρχαιότητα ήταν λόγος, δηλαδή, για να το πω όσο το δυνατόν πιο απλά, μύθος σήμαινε κάτι το οποίο λέγεται. Καθ’ όλη την διάρκεια της αρχαιότητας, μέχρι την περίοδο που ξεκίνησε η αμφισβήτηση του μύθου και η ερμηνεία του από τους φιλοσόφους – κυρίως η αμφισβήτηση αυτή ξεκίνησε από τους Ίωνες φιλοσόφους, για παράδειγμα ο Αναξαγόρας δεν ήθελε να δεχθεί ότι υπάρχει θεϊκή επενέργεια, αλλά μια φυσική εξήγηση της λειτουργίας των πραγμάτων- ο μύθος για τους αρχαίους ήταν, τρόπον τινά, η ιστορία τους. Αυτό είναι κάτι που συχνά εμείς, οι φιλόλογοι και όχι μόνο, ξεχνάμε. Τονίζω και στους φοιτητές μου ότι για τους αρχαίους Έλληνες ο Τρωϊκός πόλεμος ήταν, λίγο-πολύ, ένα αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός. Ο Αγαμέμνων, ο Πάρις, η Ωραία Ελένη ήταν για αυτούς υπαρκτά πρόσωπα ενός πολύ μακρινού παρελθόντας. Ας μη ξεχνάμε επίσης ότι στην αρχαία Αθήνα οι δέκα δήμοι που αντιστοιχούν στις δέκα φυλές αντλούσαν και τόνιζαν την καταγωγή τους από κάποιο ήρωα ή ημίθεο, για παράδειγμα, η Πανδιονίς φυλή πίστευε ότι ήταν απόγονος του Πανδίονα. Εξ αυτού μπορούμε να καταλάβουμε γιατί η τραγωδία που ασχολήθηκε με το μύθο είχε μεν τη χρονική απόσταση που ήταν απαραίτητη, για να δημιουργηθεί η έννοια του τραγικού, του δραματικού και της θεατρικότητας, αλλά, παράλληλα, οι τραγικοί ποιητές δραματοποιούσαν «πραγματικά γεγονότα» και κάθε πόλη είχε τους δικούς της τοπικούς ήρωες, τη δική της μυθολογία ιδρύσεως που ως επί το πλείστον σχετιζόταν με κάποιον ήρωα, κάποιο μυθικό πρόσωπο. Μάλιστα στο συνέδριο υπήρχε ανακοίνωση για τη χρήση του μύθου ως προπαγάνδα, καθώς στις ελληνικές αποικίες τυπική «μέθοδος» του αποικισμού ήταν η μετανάστευση μαζί με τα κόκαλα ενός μυθικού ήρωα, οπότε δημιουργείτο και μια αιτιολογική εξήγηση αυτής της μετοίκισης. Βέβαια, μολονότι ο μύθος ήταν ιστορία, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος και με τη θρησκεία. Στην εποχή που αναφερόμαστε, την αρχαϊκή και την κλασική, η λατρεία των ηρώων και η πατρογονική λατρεία ήταν δεδομένη. Όλοι αυτοί οι μυθικοί ήρωες, οι πρόγονοι, τύχαιναν τιμών με ειδικές τελετουργίες, ακόμα και η Ωραία Ελένη λατρεύονταν στη Σπάρτη. Ο Στησίχορος έγραψε την «Παλινωδία» για την Ωραία Ελένη, επειδή την είχε κατηγορήσει για τα δεινά των Ελλήνων με αποτέλεσμα να τυφλωθεί από τη θεότητα Ελένη. Στην «Παλινωδία», για πρώτη φορά, αναφέρεται η εκδοχή, η παραλλαγή του μύθου, ότι η Ελένη δεν ταξίδεψε ποτέ στην Τροία, ότι στον Ίλιον πήγε μόνο το φάντασμά της, και αυτή την παραλλαγή του μύθου ακολουθεί και ο Ευριπίδης στο έργο του «Ελένη», που θεωρείται τραγικωμωδία, γιατί είχε αίσιο τέλος.

Συνέδριο σημαίνει συζητήσεις όχι μόνο επιστημονικές, αλλά πάντα διεπιστημονικές

ΠτΘ: Σήμερα ο μύθος είναι αντικείμενο μελέτης;
Ι.Π.: Το φαινόμενο του μύθου αυτή την εποχή είναι επιστημονικά ένα από τα θέματα «αιχμής» σε πάρα πολλά συνέδρια. Στη φιλολογία υπάρχουν εποχές καθολικής σχεδόν ενασχόλησης με συγκεκριμένα αντικείμενα ή τρόπους προσέγγισης και ερμηνείας. Έτσι, στο πλαίσιο αυτό, περίπου στη δεκαετία του ’90 σημείο ερευνητικής αιχμής ήταν η αφηγηματολογία (narratology λέγεται στη διεθνή βιβλιογραφία), μετά ήρθε στο προσκήνιο η μελέτη του φύλου (gender studies), πολύ σημαντική και αυτή η οπτική και προοπτική έρευνας, όχι με την έννοια της γυναικείας λογοτεχνίας, αλλά με την έννοια της παρουσίας του φύλου (ανδρικού και γυναικείου) στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή λογοτεχνία. Την τελευταία πενταετία παρατηρείται και πάλι μια επιστροφή, έτσι θα τη χαρακτήριζα, στην έρευνα της μυθολογίας, στην κατανόηση των μηχανισμών που η μυθολογία συνδέονταν με την κοινωνία, η οποία δεχόταν την προτεραιότητα του μύθου αλλά και τη συγχρονικότητά του λόγω της παρουσίας του σε λατρευτικά δρώμενα. Επομένως, το θέμα του συνεδρίου ήταν επίκαιρο, δεν ξαναθυμηθήκαμε τον μύθο, και η επιλογή αυτού του αντικείμενου δεν ήταν σύμπτωση. Όταν ψάχνουμε να βρούμε στην Ένωση Πολιτισμολόγων «Εκαταίος» πιθανά θέματα για τα συνέδριά μας για τον Ελληνικό Πολιτισμό, μπορώ να πω ότι πάντα διαλέγουμε, με μεγάλη ευστοχία, επιστημονικές συζητήσεις, γιατί κατά την άποψή μου αυτό σημαίνει ένα συνέδριο: συζητήσεις όχι μόνο επιστημονικές, αλλά πάντα διεπιστημονικές, το τονίζω, σε θέματα τα οποία την ίδια στιγμή έχουν ελκύσει το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Παραδείγματος χάριν, στο Bristol την άνοιξη θα γίνει ένα συνέδριο για τον μύθο, συγκεκριμένα του Ηρακλή, και αυτό είναι το τρίτο συνέδριο που διοργανώνεται για τον Ηρακλή. Πολύ συχνά γίνονται συνέδρια όχι μόνο σχετικά με τη γενικότερη ερμηνεία του μύθου, αλλά και για μεμονωμένους ήρωες ή θέματα (π.χ. ο ρόλος της φύσης στον μύθο), γιατί ακριβώς ο αρχαιοελληνικός μύθος χρησιμοποιήθηκε και στην ψυχολογία και στην ψυχιατρική, θέμα που επίσης αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης στο συνέδριο.

ΠτΘ: Ποιος ήταν ο στόχος του συνεδρίου;
Ι.Π.: Στόχος μας, επιτρέψτε μου να το επαναλάβω, ήταν η διεπιστημονική προσέγγιση. Δεν ήταν ένα συνέδριο φιλολογίας ή ένα συνέδριο αρχαιολογίας ή ένα συνέδριο λαογραφίας ή κάτι περιορισμένο ερευνητικά σε έναν κλάδο. Από ένα τέτοιας υφής συνέδριο κερδίζουμε όλοι οι συμμετέχοντες, γιατί το συνέδριο ανάγεται σε συνδετικό κρίκο της μίας επιστήμης από την άλλη. Το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης εκπροσωπήθηκε δυναμικά και οφείλαμε να είμαστε εκεί και συμμετείχαν ως σύνεδροι πολλοί συνάδελφοι, όχι μόνο από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας. Αλλά, θα προσθέσω ότι είχαμε τη χαρά να γίνουν δεκτοί από την Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου οι ανακοινώσεις πέντε μεταπτυχιακών φοιτητών μας από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας. Είμαστε πολύ περήφανοι για αυτούς και οφείλω να πω ότι οι τέσσερις κυρίες και ο ένας κύριος ήταν αψεγάδιαστοι στις ανακοινώσεις τους, παρουσίασαν ανακοινώσεις άρτιες επιστημονικά και απέσπασαν πολύ θετικά σχόλια μέχρι και προτάσεις για συνεργασία από συναδέλφους άλλων τμημάτων. Και αυτό από μόνο του σημαίνει και αποδεικνύει και πάρα πολλά για το επίπεδο σπουδών που διαθέτουμε και που προσφέρουμε στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας. Όταν ένας David Hillman, όταν ένας Carl Ruck, αλλά και συνάδελφοι από άλλα πανεπιστήμια, όπως από το Εθνικό και Καποδιστριακό Παν/μιο Αθηνών ή το Πανεπιστήμιο Αιγαίου ή τη Σχολή Καλών Τεχνών, πλησιάζουν τους μεταπτυχιακούς μας, συζητάνε τις ανακοινώσεις τους, ενδιαφέρονται για την έρευνά τους, τους κάνουν προτάσεις συνεργασίας, πρέπει να είμαστε πολύ περήφανοι, και παράλληλα να σκεφτούμε το πόσο άδικα κατακρίνεται εν συνόλω η ελληνική πανεπιστημιακή κοινότητα.

Οι μύθοι σπάνια είναι απλοϊκοί και ποτέ δεν είναι αναξιόπιστοι

ΠτΘ: Ποια ήταν τα συμπεράσματα στα οποία καταλήξατε;
Ι.Π.: Το συμπέρασμα, το οποίο ανακοινώθηκε από τον καθηγητή κ. Carl Ruck και εμένα, είναι ότι πετύχαμε καθ’ ολοκληρίαν τον σκοπό μας, το συνέδριο είχε επιτυχία σε επιστημονικό επίπεδο και το πιο σημαντικό: μπορέσαμε και συζητήσαμε, δηλαδή αφιερώσαμε πολύ χρόνο σε συζήτηση μετά από κάθε ανακοίνωση. Ως εκ τούτου υπάρχουν πεδία και επίπεδα συνεργασίας μεταξύ μας. Ένα άλλο σημείο της καταληκτήριας συνεδρίας ήταν ότι δεν είναι δυνατόν να δώσουμε μια απάντηση στο τι είναι μύθος, δεν μπορούμε να δώσουμε ούτε μια απάντηση για το τι θα μπορούσε και τι θα σημαίνει ο μύθος στο μέλλον. Παραδείγματος χάριν, είναι διαφορετικός ο τρόπος με τον οποίο εμείς σήμερα αντιλαμβανόμαστε τον μύθο. Λέμε «μύθος» και εννοούμε κάποιον ηθοποιό, ένα «μυθικό τέρας». Για τους αρχαίους Έλληνες ο όρος μυθικό τέρας οδηγούσε τη σκέψη τους κατευθείαν στην Λερναία Ύδρα, στον Κύκλωπα. Ίσως το συμπέρασμα να συνοψίζεται στο ότι ο μύθος, – και αυτό που λέω είναι η άποψη του R. Graves, συγγραφέα (μεταξύ άλλων, του γνωστού «Εγώ ο Κλαύδιος»), ποιητή, μεταφραστή Κλασικών κειμένων και ερευνητή που ασχολήθηκε με την ερμηνεία του μύθου- «συνιστά μια δραματική στενογραφικής υφής καταγραφή τέτοιων θεμάτων, όπως είναι οι εισβολές, οι μεταναστεύσεις, οι αλλαγές δυναστειών, η εισαγωγή ξένων λατρευτικών τυπικών και οι κοινωνικές μεταβολές … γιατί οι μύθοι –αυτή είναι η κατακλείδα του- σπάνια είναι απλοϊκοί και ποτέ δεν είναι αναξιόπιστοι».

Ο μύθος τρόπος ζωής, ερμηνεία του περιβάλλοντος και πρόσληψη του παρελθόντος

ΠτΘ: Το γεγονός ότι μύθους έχουν όλοι οι λαοί δείχνει τη δύναμη που έχει ο μύθος στην κοινωνία;
Ι.Π.: Ο μύθος ήταν ένας τρόπος ζωής, ήταν η ερμηνεία του περιβάλλοντος και η πρόσληψη του παρελθόντος. Οι πρώτοι μύθοι δεν γνωρίζουμε πόσο παλιά δημιουργήθηκαν και αυτό είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον θέμα που δεν συζητήθηκε στο συνέδριο. Θα μπορούσε ίσως να υπάρχει μια ενότητα για τους παγκόσμιους μύθους και εν μέρει θίχθηκε στη δική μου ανακοίνωση. Υπάρχουν μύθοι κοινοί, εννοώ παγκόσμιοι, όπως ο κατακλυσμός. Αυτός ο μύθος απαντά διασκορπισμένος από την Ινδία στην Ελληνική μυθολογία, στην Παλαιά Διαθήκη και αναφέρεται κι από τους Ινδιάνους και από τους Αζτέκους και Ίνκας. Επομένως μπορούμε να υποθέσουμε ότι υποδηλώνει την ανάμνηση κάποιου πραγματικού γεγονότος, για παράδειγμα ίσως τη μετάβαση από την εποχή των παγετώνων, αλλά αυτό δεν μπορούμε να το ξέρουμε με βεβαιότητα, ο μύθος είναι ό,τι απέμεινε από την ανάμνηση που δίνεται με ένα ιδεολόγημα: ο θεός θύμωσε, τιμώρησε και έπνιξε τους πάντες και τα πάντα.

Ο μύθος είναι διαχρονικός, αιώνιος, αυτό που μπορεί να ακολουθηθεί ως παράδειγμα

ΠτΘ: Σήμερα ο μύθος κρατά τον παραδειγματικό του χαρακτήρα;
Ι.Π.: Μια κοινωνία που δεν μπορεί να γεννήσει μύθους είναι νεκρή. Αυτό το πιστεύω. Το ζήτημα είναι τι μύθους δημιουργούμε, γιατί ο μύθος ενέχει και τη διδακτική του υφή, για παράδειγμα οι Μύθοι του Αισώπου. Θα πρέπει οι μύθοι που θα δημιουργηθούν, τους οποίους ουσιαστικά πλάθει η ίδια η κοινωνική και ιστορική ανάγκη, να είναι αυτοί που θα μπορούν να εμπνεύσουν αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες ονομάζουν δέος. Δέος σημαίνει σεβασμό μετά φόβου. Μια κοινωνία που δεν μπορεί να έχει τους δικούς της μύθους δεν έχει μέλλον. Για αυτό τον λόγο εμένα δεν με πειράζει που τα παιδιά μυθοποιούν κάποιον ποδοσφαιριστή. Αυτό είναι κάτι πρόσκαιρο, δεν είναι ένας διαχρονικός μύθος, δεν είναι ένας πραγματικός μύθος. Ο μύθος είναι διαχρονικός, αιώνιος, αυτό που μπορεί να ακολουθηθεί ως παράδειγμα. Οφείλω να πω ότι σε επαφή με τους δικούς μου φοιτητές, διαπιστώνω ότι τα παιδιά μπορούν να ξεχωρίσουν τα δύο αυτά πράγματα. Είναι πολύ σημαντικό αυτό που λένε, ότι ζουν σε μια εποχή που θεωρείται μύθος ένας γνωστός τραγουδιστής ή κάποιος που συμμετείχε σε έναν διαγωνισμό, ενώ οι ίδιοι κάθονται και πολεμάνε, είναι αυτοί που θα πάνε στο σχολείο της επαρχίας να μορφώσουν τα παιδιά και βλέπουν την απομυθοποίηση του πολιτισμού μας, της σκέψης μας και αναρωτιούνται γιατί να σπουδάσει κάποιος, όταν μπορεί να γίνει τραγουδιστής και αν είναι γυναίκα με ωραίο κορμί η επιτυχία είναι εξασφαλισμένη… Ίσως να είμαι και επηρεασμένη από τις ειδήσεις τις σχετικές με τις φορολογικές δηλώσεις των τραγουδιστών, τους οποίους πραγματικά λυπάμαι και σκέφτομαι να τους δώσω ένα μέρος του μισθού μου. Το θέσατε εύστοχα. Υπάρχει μια απομυθοποίηση στην ελληνική κοινωνία, απομυθοποίηση και αποπροσανατολισμός στο πού θα στραφούμε και τι θα πιστέψουμε. Στο δικό μου κλάδο ζω την προσπάθεια της μείωσης της έννοιας του πανεπιστημιακού διδασκάλου, της απαξίωσης του έργου του, αυτή η τάση έχει ξεκινήσει εδώ και δύο χρόνια και οφείλω να πω ότι ήταν συντεταγμένη, επίμονη, συκοφαντική και καταλήγει σε δηλώσεις «και πολλά παίρνετε». Αυτό όμως δημιουργεί κάποια ευρύτερα προβλήματα που πρέπει να κοιτάξουμε. Λέμε στα παιδιά μας «μη σπουδάσεις εδώ, δεν αξίζει τον κόπο ο καθηγητής σου, τα ελληνικά ΑΕΙ, πήγαινε έξω», σπρώχνουμε τη νεολαία μακριά από την ίδια τη χώρα μας, εξάγουμε χωρίς κανένα αντίκρισμα το δυναμικό μας και δείχνουμε μια ακατανόητη παραδοχή ότι οι ξένοι είναι καλύτεροι από εμάς. Επειδή ως κλάδος οι πανεπιστημιακοί είμαστε λίγο εσωστρεφείς και θεωρούμε και λίγο ατιμωτικό να βγούμε στους δρόμους με πανό, θα μπορούσαμε βέβαια, μάλιστα η συνάδελφος από το Παν/μιο Αιγαίου, κ. Γκασούκα, σε παλαιότερη συνέλευση της ΠΟΣΔΕΠ, τόνισε ότι δεν είναι και κάτι τρομερό να βγούμε στους δρόμους, το ζήτημα όμως είναι μήπως η εικόνα που θα βγει να είναι η πλήρης αποδόμηση; Δεν μας επιτρέπεται καθαρά από ζήτημα καλλιέργειας και θέσης μας. Φαντάζεστε π.χ. ιερείς να διαδηλώνουν, τι μήνυμα θα περάσει στην κοινωνία; Υπάρχουν και άλλοι τρόποι «διαδήλωσης», π.χ., μια σκέψη είναι αυτό, ας καταρτιστεί από όλους εμάς επιτέλους ένας κατάλογος Ελλήνων επιστημόνων που τελείωσαν αμιγώς ελληνικά ΑΕΙ, και πήγαν στο εξωτερικό, χωρίς να έχουν κάνει διδακτορικά σε ονομαστά πανεπιστήμια του εξωτερικού, αλλά σε δικά μας πανεπιστημιακά ιδρύματα, και έκαναν διεθνή καριέρα, στη NASA, σε ιατρικές σχολές και έναν άλλο κατάλογο με Έλληνες που έκαναν και κάνουν μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό και τελειώνουν με διακρίσεις και επαίνους – αν είναι τόσο χαμηλή, ανάξια, ελλιπής η ανώτατη παιδεία μας, τότε πώς συνέβη αυτό; Προσωπικά πρόχειρα μπορώ να φέρω ως παράδειγμα δύο δικούς μου φοιτητές, και είμαι στο Δημοκρίτειο μόνο έξι χρόνια, οι οποίοι με πτυχία από το δικό μας πανεπιστήμιο, που ολοκλήρωσαν εξαιρετικά πετυχημένες μεταπτυχιακές σπουδές στην Αγγλία. Πού είναι το χαμηλό επίπεδο; Αυτό και αν είναι μύθος. Δεν με αρέσει να περιαυτολογώ, αλλά σπούδασα στο Καποδιστριακό και έκανα μεταπτυχιακό στο Αριστοτέλειο, θέλω να θεωρώ ότι είμαι γέννημα θρέμμα των δύο, τουλάχιστον στη Φιλολογία, από τα πιο ισχυρά πανεπιστήμια στην Ελλάδα, και η πρώτη μου πανεπιστημιακή θέση ήταν Λέκτορας στο πανεπιστήμιο της Γλασκόβης. Εκτός από διακοπές στην Αγγλία, δεν είχα πατήσει ποτέ σε βρετανικό πανεπιστήμιο, κι όμως με επέλεξαν ανάμεσα σε άλλους συναδέλφους από το Καίμπριτζ και το Εδιμβούργο. Ας το δούμε αυτό το ζήτημα της «χαμηλής ποιότητας γνώσεων» που παρέχουν τα ελληνικά ΑΕΙ. Είμαστε σε εποχές δύσκολες και οι τελευταίες κυβερνήσεις αρέσκονται να κτυπούν ό,τι δεν λειτουργεί ίσως τέλεια, αλλά πολύ καλύτερα πολλά άλλα ιδρύματα, οργανισμούς κλπ. Στην Ελλάδα: τα δημόσια πανεπιστήμια. Αλλά ας επιστρέψουμε στο συνέδριο, για την πραγματοποίηση του οποίου γίναμε ο Ηρακλής που έφερε εις πέρας όλους τους άθλους. Ελάχιστα τα χρήματα, ελάχιστη έως ανύπαρκτη η χρηματοδότηση σε εποχές δύσκολες. Είπα ότι στο μέλλον δεν ξέρω αν θα μπορούμε να πηγαίνουμε σε συνέδρια. Το αστείο βέβαια είναι ότι για την εξέλιξή μας στις επόμενες ακαδημαϊκές βαθμίδες δεν κρινόμαστε από το διδακτικό μας έργο αλλά από την διεθνή μας παρουσία. Πώς θα ταξιδέψω με αυτό τον μισθό σε διεθνή συνέδρια στο εξωτερικό; Το ότι πληρωνόμαστε τα έξοδα συμμετοχής σε συνέδρια είναι μύθος. Οι στενωποί είναι πλέον τρομεροί. Στο Μπορντώ αναγκάστηκα, και ευχαριστώ τους συναδέλφους που το δέχτηκαν, να κάνω την ανακοίνωσή μου μέσω Skype. Δεν υπήρχε άλλος τρόπος. Τα εισιτήρια για Παρίσι – Μπορντώ, και διαμονή ήταν ο μισθός δύο μηνών, πέρα από τα έξοδα συμμετοχής. Από την άλλη όμως σκοπός του συνεδρίου δεν είναι ο καθένας να κάθεται σπίτι του και να μιλά στην οθόνη. Είναι το μετά, η συζήτηση, οι απόψεις που ακουστούν στο δείπνο, τα σχόλια και η κριτική, η αλλαγή του e-mail και η αρχή για συνεργασίες. Όλο κινδυνεύουμε οι Έλληνες πανεπιστημιακοί να το χάσουμε. Άρα η ίδια μας η πολιτεία απαξιώνει τα τμήματά μας και τα πανεπιστήμιά της. Στην Ελλάδα γίναμε τελικά ο Κρόνος που τρώει τα παιδιά του. Δυστυχώς. Και αυτός ο μύθος της ωμοφαγίας ενδέχεται να υποδηλώνει, μεταξύ άλλων, πρακτικές ελέγχου των γεννήσεων. Δεν πρέπει όμως να γίνεται σε μια εξελιγμένη κοινωνία.

ΠτΘ: Αισιοδοξείτε ότι θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από την κατάσταση που βρισκόμαστε σήμερα;
Ι.Π.: Είμαι φύσει και θέσει αισιόδοξη. Πιστεύω στο θαύμα του ελληνικού πολιτισμού. Επιβιώσαμε και θα επιβιώσουμε και ίσως από αυτή την κρίση έχουν αρχίσει να αναβιώνουν κάποια πράγματα από την αρχαιότητα: η συλλογικότητα και η αλληλοβοήθεια Εξάλλου και ο μύθος είναι πάντα συλλογικός και όχι ατομικός…Υπάρχει σήμερα αυτό το οποίο είχαμε ξεχάσει ως κοινωνία. Ο Έλληνας πάντα περιγράφεται με το γνωστό αστείο «να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα» και τώρα είμαστε στο στάδιο που συνειδητοποιούμε ότι αυτό είναι η ενδεδειγμένη οδός, θα ξαναμάθουμε να βοηθάμε ο ένας τον άλλο, γιατί είμαστε όλοι το ίδιο και όταν υποφέρει ο ένας πολίτης, θα έρθει η σειρά και η δική μου. Αν ευδοκιμεί η χώρα, ευδοκιμούμε όλοι, αν ευδοκιμώ μόνο εγώ και η χώρα πάσχει, ο δικός μου πλούτος είναι βραχύβιος. Αυτό λοιπόν το γεγονός, γιατί ήδη συμβαίνει, το ότι θα επιστρέψουμε σε κοινωνικές, συλλογικές αξίες αλληλοβοήθειας, έστω και με αυτή τη δύσκολη οδό αλλαγής μας, καμία μετάβαση όμως δεν είναι ποτέ μη επίπονη, ίσως να είναι το όφελός μας ως κοινωνία. Είχαμε αρχίσει να λειτουργούμε εξαιρετικά μονήρεις. Σήμερα βλέπω ότι υπάρχει η χείρα αλληλοβοήθειας και αλληλοκατανόησης. Αυτό είναι σημαντικό και σημαίνει ότι επανερχόμαστε στις αρχές μας, στις πραγματικές αξίες μας, στις βασικές αρχές που έθεσαν οι μύθοι, που είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας και όχι ενός ατόμου, οι μύθοι εκπροσωπούν τις αναμνήσεις μιας κοινωνίας. Ίσως ξυπνήσαμε πάλι από μακρύ λήθαργο ή χειμερία νάρκη…

ΠτΘ: Το Δημοκρίτειο στο συνέδριο εκπροσωπήθηκε;
Ι.Π.: Είναι μεγάλη μου η χαρά και η τιμή, γιατί οι συνάδελφοι πάντα ανταποκρίνονται σε συνέδρια διεθνή, αλλά κυρίως όταν διεξάγονται συνέδρια διεθνή στον τόπο μας, γιατί η Θράκη, ασχέτως από πού καταγόμαστε, είναι πια ο τόπος μας, το μέρος που αγαπάμε. Το Δημοκρίτειο εκπροσωπήθηκε δυναμικά και οφείλαμε να είμαστε εκεί και ανταποκρίθηκε με την αποστολή περιλήψεων προς έγκριση από την Επιστημονική Επιτροπή του συνεδρίου όχι μόνο το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας. Από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας συμμετείχαν ο Επίκουρος Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, Γεώργιος Τσομής, εγώ που είμαι αποδεδειγμένη Επίκουρος Καθηγήτρια στην Κλασική Φιλολογία, ο κ. Χαρίλαος Μιχαλόπουλος, Λέκτορας Λατινικής Φιλολογίας και η κ. Στέλλα Χελιδώνη, Λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας. Από άλλα τμήματα του Δημοκριτείου συμμετείχαν από το Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας, Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών οι Επίκουροι Καθηγητές κ. Λευτέρη Χαρατσίδης και Ηλίας Πετρόπουλος. 

Θεματικές του συνεδρίου

«Η αναβίωση του Ελληνικού πολιτισμού και η σημασία του μύθου»

«Η συζήτηση ξεκίνησε με την ανακοίνωση του ανεξάρτητου ερευνητή από τη Νέα Υόρκη David C.A. Hillman, “Wolves, Maenads and Dragons: How Greek Myth and Cult Created a Template for Western Culture”, στη συνεδρία με τίτλο «Η αναβίωση του Ελληνικού πολιτισμού και η σημασία του μύθου», ο οποίος έχει σπουδάσει χημεία και κλασική φιλολογία. Μας έδωσε μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία, αναπάντεχη για εμάς τους φιλολόγους, σχετικά με τις φαρμακολογικές γνώσεις που διαφαίνονται μέσω των μύθων. Πρόκειται πραγματικά για μια οπτική που εμείς οι φιλόλογοι δεν την έχουμε σκεφθεί και προσεγγίσει. Συγκεκριμένα αναφέρθηκε στο ρόλο του φιδιού, κυρίως της οχιάς, και ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο, την εμφάνιση μιας παρθένου ως τροφού σε μύθους, τονίζοντας ότι κάποιες από τις παρενέργειες που στον μύθο εμφανίζονται ανεξήγητες έχουν σχέση με το μυθικό δείγμα όφεως και συνιστούν την πηγή για ευρεία γνώση, ήδη από την εποχή εκείνη, της γυναικολογίας. Ας μην ξεχνάμε ότι αναφερόμαστε στην πολύ πρώιμη αρχαϊκή εποχή, στη μυκηναϊκή, στη γεωμετρική και ουσιαστικά και στην προελληνική. Η δεύτερη ανακοίνωση είχε ως θέμα «Συμβολισμός της Αιώνιας Αναγέννησης», από τον Δημήτρη Μερκούρη και τη Μαρία Βασιλειάδου. Αφορούσε στο σύμβολο του φοίνικα, ένα ευρύτατο διαδομένο μυθικό μοτίβο. Η αναγέννηση του πουλιού αυτού κρύβει μέσα της μύθους αθανασίας, μύθους μετεμψύχωσης και ο φοίνικας χρησιμοποιήθηκε ως σύμβολο σε πάμπολλες εποχές και για ποικίλους σκοπούς, όπως στη νεώτερη εποχή, το γνωρίζουμε καλά, και από τη χούντα.

Μύθος και λαϊκή παράδοση

Η δεύτερη συνεδρία είχε θέμα: «Μύθος και λαϊκή παράδοση». Είναι ένα σημαντικότατο ερευνητικά ζήτημα, γιατί ο μύθος επιβίωσε και στη λαογραφία. Μια από τις πολύ ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις ήταν του Carl Ruck, καθηγητή του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, συνεργάτη και του πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, – βάζοντας μια παρένθεση θα πω ότι, επειδή στα συνέδρια γνωρίζουμε και τον άνθρωπο πέρα από τον τίτλο και τη θέση, ήταν εξαιρετικά προσηνής και ευπροσπέλαστος, άκουγε, συζητούσε, εξηγούσε, – ο οποίος μας μίλησε με θέμα «Medieval Choromania, American Christian Revivalism, and the Myth of the Cow –Maiden Io», δηλαδή για την αναλογία της θρησκευτικής μανίας με θρησκευτικά κινήματα-αιρέσεις που εμφανίστηκαν στην Αμερική. Έφερε παραδείγματα όχι μόνο των Ινδιάνων που πέφτουν σε έκσταση με μαιναδικό τρόπο, αλλά ακόμη και τους Κουάκερους, που ακόμη και σήμερα συνεχίζουν να υπάρχουν και να εξασκούν το ιδιότυπο «βακχικής υφής» λατρευτικό τυπικό τους στις ΗΠΑ. Στην ίδια συνεδρία ακούσαμε με ιδιαίτερη προσοχή, γιατί όσα είπε είναι άγνωστα και άκρως σημαντικά, και τον συνάδελφο Επίκουρο Καθηγητή στο Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών κ. Ε. Χαρατζίδη, με θέμα «Καυκασιανές αφηγήσεις για τους Κύκλωπες», ο οποίος παρουσίασε μια παράδοση για τον μύθο του Μονόφθαλμου που προσεγγίζει στον αρχετυπικό Πολύφημο.

Η έννοια της μεταμόρφωσης στην ελληνική μυθολογία

Το Σάββατο πραγματοποιήθηκαν δύο αλλεπάλληλες συνεδρίες που είχαν ως αντικείμενο κάτι σχεδόν αμιγώς φιλολογικό, την «Έννοια της μεταμόρφωσης στην ελληνική μυθολογία». Η μεταμόρφωση είναι ένας κοινός τόπος, μια από τις πιο τυπικές εκδοχές και κοινή συνιστώσα πολλών μύθων, για παράδειγμα η Δάφνη γίνεται το φυτό δάφνη για να αποφύγει τον έρωτα του Απόλλωνα. Οι ανακοινώσεις όμως δεν στράφηκαν απλά και μόνο σε συγκεκριμένα παραδείγματα μεταμόρφωσης. Αυτό που μας ενδιέφερε είναι το τι υπονοεί αυτή η έννοια της μεταμόρφωσης, της αλλαγής της μορφής, με όλες τις πιθανές προεκτάσεις. Για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι η δάφνη είναι το ιερό φυτό του Απόλλωνα, γιατί η Πυθία μασούσε φύλλα δάφνης. Η ορθολογιστική ερμηνεία είναι ο Απόλλωνας συνδέθηκε με αυτό το φυτό, γιατί στην περιοχή των Δελφών ενδημεί δάφνες και από αυτό το γεγονός πλάστηκε ένας μύθος για την όμορφη νύμφη που αρνήθηκε τον έρωτα του θεού, ο θεός την κυνήγησε, εκείνη ήθελε να τον αποφύγει και μεταμορφώθηκε στο φυτό, αλλά παρόλα αυτά ο θεός την κυρίευσε. Αυτή η προσέγγιση, με επιπλέον ψυχο-κεντρική ερμηνεία, παρουσιάστηκε από τη μεταπτυχιακή μας φοιτήτρια στην ειδίκευση της Λατινικής Φιλολογίας, Μαρία Ζλάτκου. Η ανακοίνωση της συναδέλφου από το Πανεπιστήμιο της Κρήτης Ελένης Παπαδογιαννάκη «Πλειάδες, Υάδες, Ηλιάδες: στον αστερισμό των μεταμορφώσεων», μας μετέφερε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, στα αστέρια. Ήταν μια ανακοίνωση που είχε ένα φως κυριολεκτικά, γιατί είχε και την αστρολογική παρουσίαση και την αστρονομική, γιατί αυτά τα δύο συνδέονται στην αρχαία Ελλάδα, χωρίς τις σημερινές αστρολογικές παρερμηνείες. Ακολούθησε η ανακοίνωση της μεταπτυχιακής μας φοιτήτριας στην ειδίκευση της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, Αργυρούλας Παπαθεολόγου, «Ταξίδι στον Άδη: «Μεταμόρφωση» των ζωντανών νεκρών;», η οποία μας μετέφερε, μετά τα αστέρια της Ελένης Παπαδογιαννάκη, στον Κάτω Κόσμο και μας έθεσε το ερώτημα: ο ζωντανός άνθρωπος που πηγαίνει «κάτω», στον Άδη, με την επάνοδό του στην ζωή, αυτή η εμπειρία τον μεταμορφώνει ή όχι; Το συμπέρασμά της είναι ότι υπάρχουν δύο κατηγορίες, οι ζωντανοί που κατεβαίνουν και επιστρέφουν και οι νεκροί, που επανέρχονται στην ζωή. Η διαφοροποίηση είναι η εξής: Η Άλκηστις έχει πεθάνει και η επιστροφή της την καθιστά μια σκιά, πιο γενικά οι νεκροί που επιστρέφουν δεν επανέρχονται ποτέ στην πρότερη κατάσταση, κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τον Λάζαρο στην «Καινή Διαθήκη». Όσον όμως αφορά στους ήρωες Θησέα, Ορφέα, Ηρακλή, Αινεία, που κατέβηκαν ζωντανοί στον κάτω κόσμο, και εκεί συναντούν ψυχές προσφιλών προσώπων, παραδείγματος χάριν ο Οδυσσέας συνάντησε τη νεκρή μητέρα του, αυτή η εμπειρία τους αλλάζει μετέπειτα όλο τον βίο, δεν παραμένουν ίδιοι, έτσι, π.χ., ο Ηρακλής εδραίωσε τη φήμη του, ο Οδυσσέας που πήρε τις πληροφορίες που ήθελε για να επιστρέψει στην Ιθάκη, δεν είναι πια ο ίδιος, ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη και αλλάζει όλη του η μετέπειτα ζωή του.
Η δεύτερη μεταπτυχιακή μας φοιτήτρια, απόφοιτος πια και κάτοχος του Μεταπτυχιακού Διπλώματος στην Αρχαία Ελληνική Φιλολογία, Κασσιανή Ξύφτη, μίλησε με θέμα «Οίνος, υπέρβαση της ανθρώπινης φύσης και μεταμόρφωσης του θεού Διονύσου» και μας έστρεψε προς τον χώρο της διονυσιακής λατρείας, τονίζοντας, και αυτό ήταν το συμπέρασμά της, ότι οι χοροί και το τυπικό των Μαινάδων-ακολούθων του Διονύσου είναι μια προσπάθεια μέσω του οίνου να σβήσουν, να καταργήσουν, να «καθαρίσουν» τον θεό από μέσα τους, δηλαδή μια τελετήςκάθαρσης μέσω του κρασιού. Πρόκειται για μια πολύ εύστοχη ερμηνεία, και ας σημειωθεί ότι το ζήτημα της διονυσιακής λατρείας δεν έχει λυθεί οριστικά, γίνονται ακόμη συνέδρια ειδικά για τον Διόνυσο. Η κ. Ξύφτη ήταν στο πανεπιστήμιο του Exeter, στη Μ. Βρετανία, με το πρόγραμμα ανταλλαγής φοιτητών Erasmus του Τμήματός μας, μαθήτευσε για πέντε μήνες κοντά στον φίλο και μεγάλο φιλέλληνα –μιλάει μάλιστα άπταιστα Νέα Ελληνικά- καθηγητή Richard Seaford, ο οποίος έχει γράψει το περίφημο, ρηξικέλευθο στη σύγχρονη έρευνα, βιβλίο του για τον θεό Διόνυσο, στο οποίο αποδεικνύεται πόσο συνδέονται φαινόμενα μανίας, οινοποσίας, έκστασης με την έννοια του θεού που κατοικεί μέσα μας.
Ο συνάδελφος αποδεδειγμένος Αναπληρωτής Καθηγητής από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανδρέας Μιχαλόπουλος μας παρουσίασε εισήγηση με θέμα «Myth within myth mythological exempla in the single Heroides». Θα πρέπει να πούμε ότι η Λατινική γραμματεία είχε τιμητική θέση στο συνέδριο, γιατί με τις νέες τάσεις του Υπουργείου Παιδείας τα τελευταία χρόνια τα Λατινικά δυστυχώς και τόσο αστόχαστα εκ μέρους του αρμόδιου Υπουργείου τείνουν να οστρακιστούν από το Λύκειο, ενώ συνιστούν το βασικότερο κομμάτι, τον θεμελιώδη λίθο του δυτικού πολιτισμού. Ο Ελληνικός Πολιτισμός μεταλαμπαδεύτηκε μέσω του Ρωμαϊκού, ο οποίος δεν ήταν μόνο μιμητής του, ήταν και καινοτόμος και από τη συνένωση αυτή δημιουργήθηκε ο δυτικός πολιτισμός. Ο κ. Μιχαλόπουλος μας μίλησε για τα μυθολογικά παραδείγματα στις ηρωίδες, ένα πολύ ενδιαφέρον επίσης ερευνητικά ζήτημα, το πώς μέσω της σύγκρισης μιας ηρωίδας με έναν άλλο μυθικό ήρωα ή ηρωίδα αναδεικνύονται συνιστώσες και διαφορές και πώς αυτή η λειτουργία της παραλληλίας υποδηλώνει ψυχολογικές ή άλλες καταστάσεις. Πρόκειται για κάτι ανάλογο με τις παρομοιώσεις. «Είσαι ωραία», αυτό είναι μια θέση, μια διαπίστωση, και αντί να προστεθούν χίλια πεντακόσια επίθετα, λες απλά «σαν την Αφροδίτη». Αυτός όμως ο παραλληλισμός ενέχει και άλλες παραμέτρους: η Αφροδίτη σαν θεά του έρωτα ήταν εξαιρετικά ζωηρή, απρόσμενη στη συμπεριφορά της, ως σύζυγος του Ηφαίστου είχε κατηγορηθεί για μοιχεία, όλη αυτή η γενίκευση που γίνεται, επομένως, κατά τη χρήση του μυθολογικού παραδείγματος είναι τόσο εξωτερική όσο και «εσωτερική».
Στη δεύτερη συνεδρία που αφορούσε στην έννοια της μεταμόρφωσης στην ελληνική μυθολογία μίλησε η κ. Ελένη Κορνάρου, διδάσκουσα τώρα στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο και στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο της Κύπρου, έχει συνεργαστεί ως διδάσκουσα και με το Πανεπιστήμιο Κύπρου και με το Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, με θέμα «Η Μεταμόρφωση της Νιόβης σε Πέτρα στην Αρχαία Γραμματεία». Πρόκειται για μια άλλη γνωστή μεταμόρφωση και η συγκεκριμένη ανακοίνωση έγινε αντικείμενο ευρείας συζήτησης με γνώμονα τη λαογραφία. Η Νιόβη έχασε τα παιδιά της και μεταμορφώθηκε σε πέτρα που δακρύζει αέναα, ανάλογες αναφορές σε μάνες που πέτρωσαν από έναν τέτοιο χαμό είναι διάσπαρτες στον ελληνικό χώρο, ενώ ο θρήνος μιας γυναίκας για τον χαμό ή για τη μη απόκτηση τέκνων απαντά και στον θρήνο της Αντιγόνης στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή. Η επόμενη ανακοίνωση ήταν η δική μου και είχε ως θέμα «Are we humans or are we birds? Myth, transformation, and transformation of bird –myths in the ‘Birds’ of Aristophanes». Πρότεινα μια διαφορετική ερμηνεία των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη, πιστεύοντας ότι ο Αριστοφάνης σκόπιμα αφήνει τον χορό στην κωμωδία αυτή να παραμείνει χορός πουλιών, δηλαδή δεν αποδύεται τον ρόλο του στην Παράβαση, στην οποία ο κανόνας ήταν οι χορευτές να βγάλουν το προσωπείο τους, τη μάσκα, και να απευθυνθούν στους θεατές ως άνθρωποι εκ μέρους του κωμωδιογράφου, γιατί ο Αριστοφάνης μάλλον επιχειρεί στο συγκεκριμένο έργο του να σχολιάσει τους παραδεδομένους μύθους μεταμόρφωσης ανθρώπων σε πουλιά, τους μύθους του ανθρώπου-πουλιού, ως «παραπλανητικούς», δηλαδή να τονίσει ότι τα πουλιά είναι πάντα πουλιά και ο άνθρωπος, ακόμη και αν μεταμορφωθεί σε πουλί, παίρνει την εξωτερική όψη, στη φύση του παραμένει άνθρωπος. Ο μύθος του ανθρώπου-πουλιού και του πουλιού ως συμβόλου της ψυχής είναι πανάρχαιος, για παράδειγμα έδειξα σχετικά πικτογράμματα, όπως λέγονται, στις τοιχογραφίες του Lascaux, με τον άνθρωπο που πιθανολογείται ότι φορά μάσκα πουλιού και δίπλα του υπάρχει ένα κοντάρι πάνω στο οποίο είναι ευδιάκριτο ένα πουλί, και ένα μυθόγραμμα από τη σπηλιά του Λευκού Σαμάνου στο Τέξας, όπου και εκεί διακρίνεται ένας άνθρωπος- πουλί, αποδείξεις της παλαιότητας και της παγκοσμιότητας των μύθων της συγκεκριμένης μεταμόρφωσης. Πιστεύω ότι η απάντηση που δίνει ο Αριστοφάνης είναι ότι μπορεί ο Πεισθέταιρος και ο κάθε Πεισθέταιρος να μεταμορφωθεί σε πουλί, η αλλαγή όμως είναι επιφανειακή και εξωτερική. Τα πουλιά είναι πουλιά, η ανθρώπινη φύση με όλα τα χαρακτηριστικά της παραμένει, και, για να το τονιστεί αυτό κωμικά, ο χορός που απαρτίζεται από γνήσια πουλιά, δηλαδή κατά την υπόθεση του έργου, δεν είναι μεταμορφωμένοι άνθρωποι, παραμένει στην Παράβαση χορός πουλιών.
Η Αρτεμισία Αρχοντογεώργη, μια ακόμη μεταπτυχιακή μας φοιτήτρια στη Λατινική Φιλολογία, μίλησε με θέμα «Ο μύθος του Πολύφημου και της Γαλάτειας στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου ή, αλλιώς, η πεντάμορφη και το τέρας». Εστίασε σε μια ιδεολογική μεταμόρφωση του μύθου του Κύκλωπα Πολύφημου και της Γαλάτειας, δηλαδή στην πρόσληψη αυτού του μύθου από την όπερα και το μυθιστόρημα.

Μύθος και Τέχνες

Το συνέδριο συνεχίστηκε με την ενότητα: «Μύθος και Τέχνες». Θα σταθώ σε δύο ανακοινώσεις, της Επίκουρης Καθηγήτριας κ. Στέλλας Λάββα από το Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (από κοινού με τον Πρόεδρο του ιδίου Τμήματος, Καθηγητή κ. Ξ. Σαχίνη), «Το Κουτί της Πανδώρας», που μας ταξίδεψε με τη σημειολογία του κουτιού σε άλλους κόσμους, και του συναδέλφου, Επίκουρου Καθηγητή, στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας, κ. Γεωργίου Τσομή με τίτλο «All Opera is Orpheus in the first Operas of the 17th century». Είναι γνωστό ότι ο κ. Τσομής ασχολείται με την όπερα, αυτή είναι ουσιαστικά η δεύτερη ειδικότητά του και μάλιστα σε προσωπικές συζητήσεις του έχω υπογραμμίσει ότι με τις γνώσεις που έχει ίσως να βρίσκεται σε λάθος τμήμα ή θα έπρεπε να έχει ένα ευρύτερο γνωστικό αντικείμενο, δεν θα έπρεπε να διδάσκει μόνο σε ένα Φιλολογία αλλά και Μουσικής. Ο συνάδελφος Αναπληρωτής Καθηγητής στα ΑΤΕΙ Αθηνών και καθηγητής-σύμβουλος στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, ζωγράφος και θεωρητικός της ζωγραφικής, κ. Γιάννης Τσούμας, έστρεψε την προσοχή μας στο «Το στοιχείο του μύθου στην ελληνική μεταπολεμική κινηματογραφική αφίσα». Η ανακοίνωσή του, με την ανάλογη οπτική τεκμηρίωση, είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί μας μίλησε για το πώς γνωστές ταινίες, όπως η «Στέλλα», μέσω της αφίσας προσλαμβάνουν απεικονιστικά στοιχεία σχεδόν αγγειογραφίας και δημιουργείται ένας μύθος πριν ακόμη ο θεατής εισέλθει στην αίθουσα του κινηματογράφου να παρακολουθήσει την ταινία, δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο ο μύθος δημιουργείται και υποδηλώνεται οπτικά μπροστά του ήδη από την αφίσα.
Η δεύτερη θεματική ίσως ήταν από τις πλέον σημαντικές για τη σύγχρονη έρευνα του μύθου και κάλυψε δύο συνεδρίες. Ο διδάκτορας της Ανώτερης Σχολής Καλών Τεχνών Γιάννης Κουκουλάς (σε ανακοίνωση από κοινού με τη διδάκτορα του Παν/μίου Αιγαίου κ. Μ. Μίσου) μίλησε με θέμα «Ήρωες, Υπερήρωες και Αντιήρωες των Αρχαιοελληνικών Μύθων στα Σύγχρονα Κόμικς». Ήταν αποκαλυπτικός ο elseworld, ο ξένος κόσμος, των ηρώων που μας παρουσίασε. Μίλησε, παραδείγματος χάριν, για την οικογένεια Σίμσον και, πιο συγκεκριμένα, μας παρουσίασε πώς η μαμά Σίμσον εμφανίζεται ως Μέδουσα και ο Όμηρος Σίμσον παραπέμπει με την εμφάνισή του και τον ρόλο του στον γελοιοποιημένο Ηρακλή της Αρχαίας Κωμωδίας. Χρησιμοποίησε μια σειρά παραδειγμάτων σε διάφορα κόμικς με ήρωες-αντιήρωες και κατέδειξε τις αναλογίες με αρχαιοελληνικούς μύθους άλλοτε ως αυτοσκοπός του σκιτσογράφου και άλλοτε υπαινικτικά. Ο Χαρίσιος Ευστρατίου, επίσης μεταπτυχιακός φοιτητής στο Τμήμα μας, με ειδίκευση τη Λατινική Φιλολογία, ασχολήθηκε με ένα δύσκολο θέμα, για το οποίο δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου βιβλιογραφία: «Μύθοι και Μεταμορφώσεις σε ζώα: Η Αρχαιότητα και ο Σύγχρονος Κινηματογράφος». Εστίασε σε τρεις κινηματογραφικές ταινίες: στην «Ιφιγένεια» του Μιχάλη Κακογιάννη, στο “Percy Jackson and the Olympians”, με παράδειγμα από αυτή την ταινία τη σκηνή της Μέδουσας-Ούμα Θέλμαν και στο “Mary Shelley’s Frankenstein” που σκηνοθέτησε ο Κένεθ Μπράνα, γνωστός σαιξπηρικός ηθοποιός. Οι ταινίες αυτές είναι ενδεικτικές τριών τάσεων που διακρίνονται στην πρόσληψη του μύθου στη μεγάλη οθόνη. Ο κ. Ευστρατίου τόνισε τις προθέσεις των δημιουργών τους: ο Κακογιάννης έδωσε πολλές συνεντεύξεις για την «Ιφιγένεια» και διευκρίνισε τις προθέσεις του ως σεναριογράφου και κινηματογραφιστή να χρησιμοποιήσει τον ευριπίδειο μύθο για δικούς του σκοπούς. Επομένως σε αυτή την περίπτωση υπόφωσκε προσπάθεια διάδοσης του αρχαιοελληνικού πνεύματος, και η ταινία «Ιφιγένεια» λειτούργησε ως κιβωτός του αρχαίου και του τραγικού μύθου, στα χέρια του Κακογιάννη, ενός αναγνωρισμένου διεθνώς σκηνοθέτη. Μάλιστα για το έργο αυτό τιμήθηκε με βραβεία και είχε προταθεί κι ως υποψήφιος για το Όσκαρ καλύτερης ξένης ταινίας. Στη δεύτερη ταινία ο μύθος εμφανίζεται υπαινικτικά και η όλη σύνθεση ελληνορωμαϊκών μύθων αποβλέπει κυρίως σε εμπορικούς σκοπούς, μολονότι το έργο στηρίχθηκε σε μυθιστόρημα, ενώ στην περίπτωση του ‘Frankenstein’, ο μύθος του Προμηθέα είναι τόσο απόμακρος που αν και τονίζεται στο κείμενο της Shelley -θυμίζω ότι ο τίτλος του μυθιστορήματος είναι “Frankenstein or The Modern Prometheus” – η ζωοδοτική δύναμη της φωτιάς, του κεραυνού, γιατί περί αυτού πρόκειται, δεν υφίσταται στην ταινία. Η κ. Ζωή Αρβανιτίδου, μεταπτυχιακή φοιτήτρια στη Λαογραφία στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, μίλησε με θέμα «Οι Ελληνικοί Μύθοι ως Πηγή Έμπνευσης και Δημιουργίας στη Μόδα και στο Ένδυμα». Η κ. Αρβανιτίδου έχει μια σπάνια ειδικότητα: έχει κάνει σπουδές στη μόδα, στο ένδυμα, και μεταπτυχιακές σπουδές στη λαογραφία. Μας απέδειξε ότι σε στοιχεία της μόδας, που είχαμε δει και ποτέ δεν είχαμε καταλάβει, από τη Σανέλ μέχρι τον Βερσάζε και τον Ντιόρ και λιγότερο ή και περισσότερο γνωστούς οίκους, ο μύθος «αντιγράφεται». Στην ίδια έχουν προτείνει και θέση καθηγήτριας στο πανεπιστήμιο της Τζέντα.

Μύθος και εκπαίδευση

Στη επόμενη συνεδρία, στο θέμα «Μύθος και εκπαίδευση» και οι τρεις ομιλητές λόγω ασθενείας δεν ακούσθηκαν, οι ανακοινώσεις τους όμως μοιράσθηκαν στους συνέδρους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε αυτή της συναδέλφου Λέκτορος στο Τμήμα Φιλολογίας κ. Στέλλας Χελιδώνη με τίτλο «Μύθος και Ηθική Σκέψη στην Πρώιμη Νεοελληνική Πεζογραφία».

Μύθος, κοινωνία και ψυχολογία

Η τελευταία βραδινή συνεδρία ξεκίνησε με τη συνάδελφο Κερασιά Στρατίκη που έχει συνεργαστεί με το Πανεπιστήμιο Πατρών και πολλά άλλα ελληνικά ΑΕΙ και ιδρύματα. Μας εξήγησε το πώς μια πόλη συνδέεται με αιτιολογικούς μύθους και ήρωες και συγκεκριμένα η ανακοίνωσή της είχε τίτλο: «Παυσανίας 7.1.221.13: Η ίδρυση της πόλεως των Πατρών μέσα από το μύθο και τη λατρεία των ηρώων της». Ακολούθησε ο συνάδελφος Λέκτορας από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας Χαρίλαος Μιχαλόπουλος με θέμα: «Myth, body and discourse in the Sorties (La Jeune Nee [1975]) by Helene Cixous» όπου συνδύασε δύο ρηξικέλευθα ρεύματα, τον μύθο και τη μελέτη του φύλου (gender studies), το πώς ο μύθος εμφανίζεται στο έργο της Σιξούς. Αυτή η ανακοίνωση προκάλεσε θαυμασμό και ο ίδιος δέχθηκε πολλά συγχαρητήρια. Είναι πολύ σημαντικό, που έχουμε ένα άνδρα, νεαρό ακαδημαϊκό, στην αρχή της καριέρας του να ασχολείται με το φύλο και να ερευνά τη ρωμαϊκή λογοτεχνία (κι όχι μόνο όπως απέδειξε με αυτό το κείμενό του) υπό αυτό το πρίσμα. Η κ. Μαρία Ζλάτκου, μεταπτυχιακή στη Λατινική Φιλολογία, στο Τμήμα Φιλολογίας του ΔΠΘ, μίλησε για τον «Μύθο του Απόλλωνα και της Δάφνης: Μια ψυχοκεντρική προσέγγιση/εξήγηση του μύθου», τονίζοντας ότι η άρνηση της Δάφνης να αποδεχθεί τον έρωτα του Απόλλωνα, συνεπάγεται άρνηση της μητρότητας, δηλαδή άρνηση στο πέρασμα προς την ωριμότητα. Τέλος, ο συνάδελφος ο κ. Δημήτρης Μαντζίλας που είχε συνεργαστεί με το Πανεπιστήμιό μας και με τα Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και Πατρών, μας εισήγαγε σε δύο καινούργια -και αυτό είναι πολύ σημαντικό- λατινικά κείμενα, τραγωδίες, που έχουν βρεθεί. Το ένα έχει τίτλο «Orestes Tragoedia» και το δεύτερο «Alcestis Barcinonensis, και ο κ. Μαντζίλας εστίασε στο πώς παρουσιάζονται οι δύο μύθοι, του Ορέστη και της Άλκηστης.

Μύθος και πολιτική προπαγάνδα

Την τελευταία ημέρα του συνεδρίου σειρά είχε η ενότητα «Μύθος και Πολιτική Προπαγάνδα», με ενδιαφέρουσες και λόγω της θεματικής ανακοινώσεις, που κινούνταν από τον χώρο της αρχαιολογίας, όπως του συναδέλφου ΕΤΕΠ στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας, κ. Στ. Κιοτσέκογλου «Όταν η πολιτική προπαγάνδα ζητάει από το μύθο και την τέχνη τα εκφραστικά τους εργαλεία», σε θέματα αμιγώς «πολιτικά», όπως του συναδέλφου επίκουρου καθηγητή στο Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών κ. Ηλία Πετρόπουλου «Ο μύθος του Ηρακλή και της Έχιδνας (Ηροδότου Δ, 8-20): Θέματα Πολιτισμικής Ώσμωσης μεταξύ Ελλήνων αποίκων και μεταναστών», μια κειμενοκεντρική και αποκαλυπτική ανακοίνωση για τη χρήση ή μάλλον τη χρησιμότητα του μύθου σε περιπτώσεις αποικισμού, σε θέματα που άπτονταν ξεκάθαρα στην άσκηση πολιτικής μέσω του μύθου, όπως καταφάνηκε στην ανακοίνωση της ανεξάρτητης ερευνήτριας και φιλολόγου κ. Δήμητρας Μήττα, «Πολιτικοποίηση της μυθολογίας, «μυθολογικοποίηση» της πολιτικής, τα παραδείγματα του Ορφέα και του Αλεξάνδρου». Ο Αλέξανδρος ήταν ένα ιστορικό πρόσωπο που έγινε μύθος σχεδόν αμέσως μετά από τον θάνατό του. Στη «Φυλλάδα» του Μεγάλου Αλεξάνδρου διαβάζουμε, για παράδειγμα, ότι επιβιβάζεται σε ένα είδους υποβρύχιο, σκηνή από την οποία ο Ιούλιος Βερν είχε την έμπνευση για το υποβρύχιο του Νέμο, και να κάνει ένα ταξίδι μέσα στη θάλασσα, μέσα σε μια καμπάνα ή να πετά στον αέρα με ένα αερόστατο. Ιδιαίτερη μνεία θέλω να κάνω στον συνάδελφο από το Τμήμα Ελληνικής Γλώσσας, Λογοτεχνίας και Ελληνικού Πολιτισμού από Πανεπιστήμιο του Αργυροκάστρου, κ. Παναγιώτη Μπάρκα, που συμμετείχε με δύο ανακοινώσεις, από κοινού με την επίσης εκεί διδάσκουσα, κ. Β. Μπόμπολη, «Η ελληνική μυθολογία και τα θεμέλια της εθνογέννεσης δύο λαών», στην οποία μας μίλησε με πολύ μέτρο, αν και κάποιοι αμφισβήτησαν ορισμένες από τις θέσεις του για τις σχέσεις Αλβανίας και Ελλάδος μέσω του μύθου, και «Η λειτουργική συντήρηση στοιχείων της κλασικής ελληνικής μυθολογίας στη λαϊκή μνήμη και συλλογική συμπεριφορά της εθνικής ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία» (με προβολή σχετικού video).

Η φιλοσοφική διάσταση του μύθου

Θα σταθώ ιδιαίτερα στις δύο τελευταίες ανακοινώσεις της τελευταίας ενότητας, της κ. Μαρίας Γκασούκα και της κ. Ευαγγελίας Ράπτου. Η κ. Γκασούκα είναι η πρώτη λαογράφος στην Ελλάδα που ασχολήθηκε και με το ζήτημα του φύλου, θα την χαρακτήριζα νεοφεμινίστρια ή μεταφεμινίστρια, αν και θα θυμώσει με αυτούς τους τίτλους, πιστεύω όμως όταν δει το κείμενο θα γελάσει καλοσυνάτα. Είναι η μοναδική στην Ελλάδα, και θεωρώ και παγκοσμίως, με τη σύζευξη λαογραφίας και gender studies και έχει εμπνεύσει μια σειρά δικών της μεταπτυχιακών φοιτητών. Η κ. Αρβανιτίδου και η κ. Ράπτου είναι μεταπτυχιακές της φοιτήτριες. Η κ. Ράπτου μίλησε για ένα θέμα συγκλονιστικό: «Καταργώντας τη μητρότητα: οι μύθοι της γέννησης της Αθηνάς και του Διονύσου», δύο θεοί και ημίθεοι που γεννήθηκαν από ένα άντρα και η ομιλήτρια απέδειξε ότι όλοι αυτοί οι μύθοι ουσιαστικά αποδεικνύουν παλιότερες προσπάθειες ελέγχου των γεννήσεων. Αυτή ήταν η απαρχή δημιουργίας τους και υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα τα οποία αποδεικνύουν ότι, όταν η ομάδα, γιατί μιλάμε για νομαδικές εποχές, δεν μπορούσε να κρατήσει ένα συγκεκριμένο μέρος ατόμων, γιατί θα ήταν δυσκίνητη, αναγκάζονταν να προχωρήσει σε θανάτωση των βρεφών, προκειμένου να επιβιώσει το σύνολο.
Τελευταίος μίλησε ο Slobodan Dan Paich, Director and Principal Researcher στο Artship Foundation του San Francisco, ο οποίος επέκτεινε τον μύθο στον 19ο αιώνα με το κείμενό του “Layers of Mythic Memory and Forgetting”. Ήταν μια σύντομη ανάλυση, στην οποία με τρόπο συνοπτικό και εύληπτο ο εισηγητής εξήγησε πώς οι μύθοι εγκιβωτίστηκαν ο ένας στον άλλον, κάποια κομμάτια ξεχάστηκαν και ξαφνικά μέσα στο μύθο βλέπουμε όλες αυτές τις παραλλαγές που ουσιαστικά δεν είναι παραλλαγές, είναι ο ίδιος μύθος, που μετουσιώθηκε, ξεχάστηκε και ξαναπήρε άλλη μορφή.
Ας προσθέσω δύο ακόμη στοιχεία, για να έχετε μια συνολική εικόνα του συνεδρίου. Πρώτον, ανάμεσα στους συνέδρους συγκαταλέγονταν από το εξωτερικό οι: καθηγήτρια Evie Holmberg, Professor of Classics & Ecclesiastical /Patristic Greek Language and Literature, Art Conservator και Adjunct Professor στο Boston University, Department of Classics, o ιερέας R. Emmanuel από τη Μασαχουσέτη των ΗΠΑ, η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ο. Κumrular από το Παν/μιο Bahcesehir της Κωνσταντινούπολης, ο αρχαιολόγος δρ. Κ. Ψαρουδάκης κ.α. και ζητάω συγγνώμη από όποιον και όποια συνάδελφο έχω ξεχάσει να αναφέρω.

Highlight του συνεδρίου η συναυλία της Ελένης και Σουζάνας Βουγιουκλή

«Η μεγαλύτερη ξεκούραση, η απόλυτη, και για μένα το highlight του συνεδρίου, ήταν το μη επιστημονικό μέρος τελικά: η συναυλία της Ελένης και της Σουζάνας Βουγιουκλή στο αμφιθέατρο της Λίμνης Τυχερού μια υπέροχη, δροσερή βραδιά με φεγγάρι. Η Ελένη και η Σουζάνα μας τίμησαν και μας αφιέρωσαν και τα θρακιώτικα τραγούδια τους και καινούριες επιτυχίες. Στην παρουσίασή τους, απευθυνόμενη στους συνέδρους είπα ότι «εγώ είμαι θαυμάστρια των δύο κοριτσιών, οπότε δεν είμαι αντικειμενική. Στα επόμενα τρία λεπτά θα είστε και εσείς μέλη του fun club» και έτσι έγινε. Θα ξεκινήσω λοιπόν τις ευχαριστίες από αυτές, είναι κορίτσια της Θράκης, είναι μυθικής ομορφιάς κοπέλες και τέκνα αξιόλογων γονέων στους οποίους αξίζουν συγχαρητήρια, γιατί οι κόρες τους, χάρη στις δικές τους προσπάθειες, συνδύασαν την επιστήμη με τη μουσική. Να ευχαριστήσουμε βεβαίως τον κ. Μερκούρη, Πρόεδρο της Ένωσης Πολιτισμολόγων «Εκαταίος», το Υπουργείο Πολιτισμού, το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, τον δήμαρχο Σουφλίου και τους τοπικούς παράγοντες για την όλη υποστήριξή τους».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.