Ο αποκλεισμος εξω απο ζωες και νοοτροπιες

Στο ψυχιατρικό νοσοκομείο Πέτρας Ολύμπου, εδώ και χρόνια, επιχειρείται μια πολύ σοβαρή προσπάθεια για σωστή ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών σε θέματα που αφορούν την ψυχική υγεία. Αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι και η έκδοση της “Προσέγγισης”, περιοδικού που οι εκδότες του χαρακτηρίζουν ως “Περιοδική Έκδοση Ενημέρωσης και Έκφρασης”. Το διπλό τεύχος 26-27 της “Προσέγγισης” του Αυγούστου 2002 ήταν αφιερωμένο στην εφηβεία. Αναδημοσιεύουμε σήμερα, με μικρές περικοπές, την εισήγηση της Παιδοψυχιάτρου Επιμελήτριας Α΄ ΕΣΥ, του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Βόλου κ. Χατζηελευθερίου Μαρίας με θέμα: “Προβλήματα εφηβείας”.

Εφηβεία είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ της παιδικής και της ενήλικης ζωής, είναι η χρονική περίοδος της ανάπτυξης του ατόμου που περιλαμβάνει το σύνολο των κοινωνικών, ψυχολογικών και βιολογικών διεργασιών που μετατρέπουν το εξαρτημένο προεφηβικό παιδί σε ανεξάρτητο και ενήλικο άτομο.

Πρόκειται για ένα μακρόχρονο και συγκεχυμένο αγώνα, για μια επώδυνη πολλές φορές διαδικασία αλλαγής που οδηγεί από την εξάρτηση στην ανεξαρτησία, από το σεξουαλικά ανώριμο παιδί στο σεξουαλικά ενεργό ενήλικα, διαδικασία που οδηγεί στη μορφοποίηση ατομικής, κοινωνικής και επαγγελματικής ταυτότητας.

Ποιοι είναι όμως οι παράγοντες που βοηθούν τους σημερινούς εφήβους να βιώσουν ζωντανά και δημιουργικά αυτή τη διαδικασία και ποιοι είναι εκείνοι που μπορεί να τους οδηγήσουν στην παρέκκλιση και στην ψυχική διαταραχή;

Για να κατανοήσουμε τη θέση στην οποία βρίσκονται οι σημερινοί έφηβοι, τον αγώνα που πρέπει να διεξάγουν για να διέλθουν μέσα από την ψυχική αποσταθεροποίηση που αναπόφευκτα χαρακτηρίζει αυτή την αναπτυξιακή φάση, που επίσης χαρακτηρίζεται από έντονη αλληλεπίδραση με το κοινωνικό και οικογενειακό περίγυρο, θα πρέπει να εξετάσουμε τη σημερινή κοινωνική και οικογενειακή πραγματικότητα στην οποία αυτοί αναπτύσσονται.

Η κοινωνική και οικογενειακή ζωή στην εποχή μας χαρακτηρίζεται από ραγδαίες και ταχύτατες αλλαγές. Εάν κάθε αλλαγή είναι σε κάποιο βαθμό πιεστική, τότε οι σημερινές εξελικτικές πιέσεις που ασκούνται σε ατομικό διαγενεακό αλλά και πολιτισμικό επίπεδο είναι πολύ έντονες.

Στο παραδοσιακό πλαίσιο, όπου το ιδεολογικό και αξιολογικό σύστημα ήταν σαφές, οι ρόλοι σε κάθε ηλικιακή κατηγορία αυστηρά προδιαγεγραμμένοι και καθορισμένοι από συλλογικές κοινωνικο-οικονομικές και πολιτισμικές διεργασίες στο επίπεδο της κοινότητας, οι επιλογές ήταν μικρές και οι οριοθετήσεις ευκολότερες.

Η Ελληνική κοινωνία μέσα στα πενήντα τελευταία χρόνια μετασχηματίζεται από αγροτική σε βιομηχανική και σήμερα εισχωρούν στοιχεία μεταβιομηχανικής κοινωνίας. Οι κοινωνίες άμεσα (αν όχι και σήμερα) θα χαρακτηρίζονται ως βιο-κοινωνίες, όπου θα κυριαρχεί η βιο-τεχνολογία και ως κοινωνίες της πληροφορίας. Οι νέοι θα ζουν σ΄ ένα κόσμο πολλαπλών καινοτομιών, σ΄ ένα κόσμο πρωτόγνωρο και θαυμαστό που επεκτείνει χρονικά την παιδικότητα, αλλά χαρακτηρίζεται από τους σκληρούς νόμους του διεθνούς ανταγωνισμού.

Η οικογένεια αλλάζει συνεχώς μορφή…

Στο χώρο της εργασίας … επαγγέλματα, δεξιότητες και γνώσεις εξαφανίζονται ή ανα(υπο)βαθμίζονται, υποβιβάζονται ή υπερεκτιμώνται. Και το φάσμα της ανεργίας θα απειλεί όλα τα επαγγέλματα.

Στον τομέα των διαφυλικών-σεξουαλικών σχέσεων και καθώς οι έφηβοι πειραματίζονται αναζητώντας τη σεξουαλική τους ταυτότητα σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο που καθορίζει τι είναι σεξουαλικό /ερωτικό /χυδαίο, επιτρεπτό /απαγορευμένο, πλανάται η επανεμφάνιση των σεξουαλικά μεταδιδόμενων ασθενειών και του AIDS, καθώς και η δυνατότητα αναπαραγωγής με τη βοήθεια της βιοϊατρικής τεχνολογίας…

Στην κοινωνία της κατανάλωσης, οι έφηβοι πριν γίνουν πολίτες-ενήλικοι, γίνονται καταναλωτές. Οι διαφημιστές απευθύνονται πλέον ειδικά σ΄ αυτήν την ομάδα με προϊόντα που χαρίζουν «ταυτότητα», «περιωπή» και καλλιεργούν το αίσθημα του «ανήκειν» σε μια ομάδα. Στο άμεσο μέλλον η κοινωνία των πολιτών τείνει σε μια όλο και πιο προχωρημένη εξατομίκευση. Το συλλογικό υποβιβάζεται σε βάρος του ατομικού και προωθείται μια έντονη κυριαρχία των υποκειμένων. Τα όρια του «φυσιολογικού», του «φυσικού» και του «αποδεκτού» θα είναι δύσκολο να προσδιοριστούν…

Ας εξετάσουμε όμως πιο διεξοδικά την αλληλεπίδραση που αναπτύσσεται ανάμεσα στον έφηβο και την οικογένειά του και το ρόλο που αυτή μπορεί να παίξει στην ανάπτυξη ή μη ψυχικής διαταραχής στον έφηβο…

Η επαναδιαπραγμάτευση των σχέσεων με τον εαυτό του και τον εξωτερικό κόσμο, που διαδραματίζεται στον έφηβο, αναπόφευκτα θέτει ξανά σε επικαιρότητα τις βασικές σχέσεις με τις γονεϊκές φιγούρες. Ξέρουμε πως η στέρηση μιας σταθερής μητρικής μορφής τα πρώτα χρόνια της ζωής προκαλεί βαρύτατα πλήγματα στο έφηβο. Μια ελλιπής εσωτερίκευση των γονεϊκών μορφών, αποτελεί πραγματικό κίνδυνο για την εσωτερική συνοχή της προσωπικότητας.

Η πρώιμη εφηβεία χαρακτηρίζεται από το ότι ο έφηβος, αν και από το ότι ο έφηβος, αν και μπορεί να ήταν καλά προσαρμοσμένος σαν παιδί, δεν έχει ωστόσο ακόμη συνηθίσει τις δραματικές αλλαγές που του συμβαίνουν σωματικά και ψυχικά και ζητά βοήθεια από του γονείς ή όσους του υποκαθιστούν.

Η μέση εφηβεία χαρακτηρίζεται από το ότι ο έφηβος ζητά να αφεθεί μόνος, για να μεγαλώσει και να εξελιχθεί με τρόπο πρωτόγνωρο και προσωπικό. Το παιδί που πριν ζητούσε συνεχώς βοήθεια, τώρα πια μεγάλωσε την αρνείται, και εξεγείρεται ζητώντας να αφεθεί μόνο. Αυτές οι συμπεριφορές δημιουργούν μεγάλα προβλήματα στους γονείς. Από τον τρόπο που θα επικοινωνήσουν και θα αλληλεπιδράσουν σε αυτές τις φάσεις με τον έφηβο, εξαρτάται αν θα προκληθούν ή όχι βαριές διαταραχές. Οι γονείς έχουν το καθήκον να αντέξουν την ψυχική οδύνη που συνεπάγεται η απομάκρυνση των παιδιών τους…

Όσον αφορά την ανάπτυξη ή όχι ψυχικής διαταραχής στους εφήβους, παίζει πολύ σημαντικό ρόλο ο τρόπος που θα γίνει η απομάκρυνση από τους γονείς. Ο έφηβος ταλαντεύεται ανάμεσα στην ανεξαρτησία και την εξάρτηση. Η ανάγκη του για ανεξαρτησία με κανένα τρόπο δεν σημαίνει ότι δεν έχει ανάγκη από ένα σπίτι ή μια οικογένεια.

Ο γονιός πρέπει να είναι παρών, σταθερός και αξιόπιστος. Είναι σημαντικό να έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τις ανάγκες του εφήβου και να ταυτίζεται συναισθηματικά μαζί του, αλλά παράλληλα θα πρέπει να είναι ικανός να αντιπαρατεθεί… Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, ο έφηβος έχει την ανάγκη από έναν άξιο πατέρα και μια ικανή μητέρα, μορφές με τις οποίες θα μπορέσει να ταυτιστεί για να βγει ισχυρός στον κόσμο των ενηλίκων…

Ο έφηβος προσπαθεί να γίνεται αρεστός, ενάντια στον προσωπικό του τρόπο ύπαρξης, αναλαμβάνοντας ρόλους που δεν του ανήκουν (π.χ. το πολύ καλό παιδί που αναλαμβάνει γονεϊκούς ρόλους, όταν οι γονείς είναι ασθενικοί και αδύναμοι ψυχικά ή σωματικά).

Η υπερπροστασία, η πίεση, η ισχυρή, συνήθως ασυνείδητη, επιθυμία των γονέων στην εκπλήρωση εκ μέρους του εφήβου των προσωπικών τους επιθυμιών και φιλοδοξιών, όταν αυτές είναι ισχυρές και παρατεταμένες, παρεμβάλλονται στον ψυχικό χώρο του παιδιού χωρίς σεβασμό στις προσωπικές του προτιμήσεις και επιδιώξεις. Τότε μπορεί να γίνουν αιτία βαρύτατων συναισθηματικών διαταραχών που δυσκολεύουν εξαιρετικά την εφηβική διαδικασία. Απάθεια, κατάθλιψη, απόπειρες αυτοκτονίας ή αυτοκτονία, ψυχωσική σύγχυση, παραμονεύουν.

Οι αποστάσεις, αλλά και τα όρια, ο σεβασμός του προσωπικού του χώρου, αλλά και τα σταθερά σημεία αναφοράς, είναι απαραίτητα στον έφηβο για να δοκιμάσει, να πειραματιστεί, να διερευνήσει και να κατακτήσει την ταυτότητά του, χωρίς τον κίνδυνο να κατακερματισθεί ψυχικά.

Εάν η οικογένεια διαθέτει χαρακτηριστικά όπως: ευελιξία στην αντιμετώπιση νέων καταστάσεων, συντροφικότητα και ψυχολογική οικειότητα, μοίρασμα συναισθημάτων και ανταπόκριση στις σωματικές, ψυχικές και κοινωνικές ανάγκες των μελών, τότε ο έφηβος θα βοηθηθεί σημαντικά στο πέρασμα του στην ενήλικη ζωή….

Η εφηβεία είναι η δεύτερη ευκαιρία για τον έφηβο και την οικογένειά του μετά τη διαμόρφωση των πρώιμων σχέσεων όταν το παιδί έρχεται στον κόσμο. Είναι επίσης η ευκαιρία για κάθε κοινωνία να αφουγκραστεί το μέλλον και να διαμορφώσει όρους, συνθήκες και ικανότητες για μια καλύτερη ζωή.

Η εποχή μας είναι μεταβατική. Δεν γνωρίζουμε πού βγάζει. Θα έλεγε κανείς ότι οι σημερινοί έφηβοι δεν έχουν μόνο να ανακαλύψουν τον κόσμο, αλλά και να τον εφεύρουν, να τον ονειρευτούν, να τον κατασκευάσουν…

Κάθε κοινωνία εναπόθετε τις ανάγκες της, που δεν είχαν εκπληρωθεί, τις ελπίδες της για ένα καλύτερο κόσμο στους εφήβους και πάντα θύμωνε όταν ένοιωθε ότι οι νέοι δεν τα κατάφερναν. Ο Ησίοδος, πριν από δύο χιλιετίες, παρατηρούσε: «Δεν βλέπω καμιά ελπίδα για το μέλλον του λαού μας, εφ΄ όσον εξαρτάται από τη γεμάτη κενότητα σημερινή νεολαία, γιατί βέβαια, όλοι οι νέοι είναι απερίσκεπτοι πέραν πάσης περιγραφής. Όταν ήμουν νέος μας δίδασκαν να είμαστε διακριτικοί και να σεβόμαστε τους μεγαλύτερους, ενώ οι σημερινοί νέοι είναι υπερβολικά έξυπνοι και δεν ανέχονται περιορισμούς…».

Γ. Συ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.