Νεα στοιχεια προσκομιζει η ερευνα για τον Αρμοστη της Κοινωνιας των Εθνων George Devine Treloar στη Θρακη (1922-1926)

Σημαντικές πτυχές της ιστορίας της περιοχής που αφορούν στην αποκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή μας πρόκειται να φέρει στο φως η έρευνα που ξεκίνησε ο Επίκουρος Καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών κ. Μανόλης Γ. Σέργης. Ο κ. Σέργης στο συγκεκριμένο τμήμα διδάσκει τέσσερα γνωστικά αντικείμενα, εκ των οποίων τα δύο αναφέρονται στην ποντιακή λαογραφία, ένα υποχρεωτικό στο τρίτο εξάμηνο και ένα προαιρετικό στο τέταρτο. Το πρώτο αναφέρεται στη λαογραφία του ιστορικού Πόντου και, συγκεκριμένα, στις διαβατήριες τελετουργίες, ειδικά στη γέννηση, το γάμο, το θάνατο, και το άλλο στη σύγχρονη ποντιακή λαογραφία, δηλαδή στη μελέτη της ταυτότητας των Ποντίων από το 1923 και μετά, στον ελλαδικό πλέον χώρο. Στα πλαίσια αυτά ο κ. Σέργης εδώ και ενάμισι χρόνο, επιλέγοντας το Θρυλόριο, έχει ξεκινήσει επιστημονική έρευνα, η οποία κατά την εκτίμησή του θα ολοκληρωθεί σε δύο χρόνια περίπου. Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας ήρθε στο φως ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στο συγκεκριμένο χωριό. Αναζητώντας πληροφορίες γι’ αυτόν στα αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών αλλά και στα αρχεία της Κοινωνίας των Εθνών στη Γενεύη ανακάλυψε ότι πρόκειται για τον άνθρωπο που οργάνωσε στην περιοχή μας την αποκατάσταση Ποντίων, Καυκασίων, Μικρασιατών και άλλων ελληνικής καταγωγής προσφύγων…

Για τα νέα στοιχεία της έρευνάς του ο κ. Σέργης μίλησε στο «Ράδιο Παρατηρητής». Στη συζήτηση συμμετείχε και η πρόεδρος του Συλλόγου Ποντίων Θρυλορίου «Η Κερασούντα και το Γαρς» κ. Μαυρίδου….

Αφορμή για την έρευνα

Τομείς έρευνας

«Η έρευνα ξεκίνησε το Νοέμβριο του 2005 και θα περιλάβει όλους τους τομείς «παλιάς» και σύγχρονης λαογραφίας που σχετίζονται με το χωριό. Θα ανασυνθέσουμε όλη την πολιτισμική ιστορία του, από το 1923 έως σήμερα, σε όλους τους τομείς οργάνωσης της ζωής. Η έρευνα θα κινηθεί σε επίπεδα σύγχρονης λαογραφίας, με κυριαρχούσα την έννοια της ταυτότητας. Με λίγα λόγια, η έρευνά μου αφορά στη μελέτη της ποντιακής ταυτότητας από το 1923 μέχρι σήμερα».

Είδη (ποιοτικής) έρευνας που ακολουθήθηκαν

Νέα διάσταση στο πανηγύρι

«Ένα από τα κεφάλαια που θα περιλαμβάνει το υπό έκδοσιν βιβλίο – γιατί την έρευνα κάποια στιγμή θα έχουμε την τύχη να τη δούμε καταγεγραμμένη σε ογκώδες βιβλίο, υπολογίζω να είναι πάνω από 500 σελίδες – θα είναι η λεγόμενη θρησκευτική συμπεριφορά του λαού του χωριού, το πώς συμπεριφέρεται σε κάποια κεφαλαιώδη ζητήματα που αφορούν στη σχέση με το Θείο και τις υπερφυσικές γενικά δυνάμεις. Ένα από τα θέματά της είναι και το πανηγύρι με τη θρησκευτική, αλλά και την κοινωνική και οικονομική του διάσταση, γιατί τα πανηγύρια σήμερα πλέον έχουν, θα έλεγα, πρωτευόντως κοινωνική διάσταση, πέραν της αυτονόητης θρησκευτικής. Στην περίπτωση των εκδηλώσεων της Αγίας Μαρίνας ο σύλλογος έχει κάνει ένα μεγάλο βήμα, έδωσε νέα διάσταση σε μια θρησκευτική εκδήλωση. Οι εκδηλώσεις της Αγίας Μαρίνας γίνονται και εορτές ιστορικής μνήμης, ενισχύουν την τοπική ταυτότητα του χωριού, το προβάλλουν στον χώρο της Θράκης και όχι μόνον σ’ αυτόν, ειδικότερα και πρωτίστως στον απανταχού ποντιακό ελληνισμό. Είναι μια άλλη διάσταση, ξεχωριστή, και τη μελετάμε με προσοχή».

Συνέχεια της έρευνας

«Η έρευνα θα συνεχισθεί, από ό,τι υπολογίζω, άλλα δύο χρόνια. Στο πρόγραμμα σιγά-σιγά έχουμε βάλει και τους προπτυχιακούς φοιτητές μας, τώρα τελευταία μάλιστα και κάποιους μεταπτυχιακούς, οι οποίοι έχουν πάρει από μένα θέματα μελέτης. Για παράδειγμα, μια κοπέλα έχει αναλάβει το θέμα «Οικονομία και κατοικία στο Θρυλόριο». Θα μελετήσει την οικονομία του χωριού και με βάση αυτήν θα εξετάσει και τη σχέση της με την κατοικία, ή άλλως, θα εξετάσει πώς η κατοικία διαμορφώνεται βάσει των οικονομικών παραμέτρων του χωριού. Άλλος φοιτητής έχει ως αντικείμενο έρευνας «Διατροφικές συνήθειες των κατοίκων του Θρυλορίου» και ένας τρίτος θα αναλάβει την «Εξέλιξη της οικογένειας στο Θρυλόριο», με παράλληλη σύνδεση-σύγκριση με την παραδοσιακή οικογένεια του ιστορικού Πόντου, πώς ήταν αυτή στον Πόντο και πώς ίσχυσε στο χωριό μέχρι το 1950, το οποίο εκλαμβάνουμε ως συμβατικό όριο του περάσματος από το «παραδοσιακό» στο «νέο»».

Η προέλευση του ονόματος του Θρυλορίου

Τη δική της κατάθεση που αφορά στο θέμα της προέλευσης του ονόματος του χωριού δίνει η Πρόεδρος του Συλλόγου Ποντίων Θρυλορίου « Η Κερασούντα και το Γαρς» κ. Χρύσα Μαυρίδου, όπως αποτυπώθηκε στη μνήμη της από τη γιαγιά της. «Από τις μαρτυρίες των παλιότερων γνωρίζαμε κάποια πράγματα όσον αφορά στην ονομασία του χωριού. Συγκεκριμένα θα αναφέρω τη γιαγιά μου που έλεγε, και ήταν το πρώτο που είχα πει στον κ. Σέργη, «το χωρίο μου νε ες το όνομα Άγγλου μηχανικού», τον ανέφερε ως Τρέιλορ, ο οποίος «εδέκε και το σχέδιο πόλεως του χωρίου μου νε» και ένιωθα ότι καμάρωνε γι’ αυτό».

Στην παρουσίαση του βιβλίου του Συλλόγου για τους μουσικούς του χωριού με τον τίτλο «Ομεύω και ονειρεύκουμαι, θυμούμαι και πορεύω» ο κ. Σέργης ανέφερε για πρώτη φορά ότι το όνομα οφείλεται στον George Devine Treloar.

«Είναι η πρώτη καταγεγραμμένη πλέον επιστημονική ιστορική ερμηνεία του ονόματος. Γι’ αυτό το σκοπό έχω κάνει εκτός από την έρευνά μου στα αρχεία (Υπ. Εξωτερικών και Γενεύης) και επιτόπια έρευνα, είχα πολύ καλή λαϊκή προφορική συνδρομή, που στηριζόταν στις προφορικές μαρτυρίες των γερόντων του χωριού. Στα αρχεία της Γενεύης υπάρχει πλήθος φακέλων για το πρόσωπο το οποίο έδωσε το όνομά του στο χωριό, αλλά και πλήθος φακέλων από τους τότε επιτετραμμένους της Κοινωνίας των Εθνών εδώ, οι οποίοι είχαν την πρόνοια να μεταφέρουν εκεί οποιαδήποτε συνεννόηση, επικοινωνία και αλληλογραφία είχαν μεταξύ τους. Επισκέφθηκα τα εκεί αρχεία για πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2006 και φέτος, λίγο πριν το Πάσχα, για νέα στοιχεία, ουσιαστικά όχι νέα που θα μου ανατρέψουν τις παγιωμένες μου απόψεις για το θέμα, αλλά μάλλον ενισχυτικά της τελικής μου θέσης για την ονομασία του χωριού.

Ξεκίνησα με βάση τις πληροφορίες που είχα από τους ανθρώπους του χωριού, θα ήταν ανόητο να μην εξετάσω την περίπτωση αυτή, δηλαδή ότι πιθανώς το τοπωνύμιο να ήταν ανθρωπωνυμικό, ότι προέρχεται από κάποιο άτομο. Και πράγματι τα πρώτα μου στοιχεία τα βρήκα στο Υπουργείο των Εξωτερικών, όπου τα έγγραφα μιλούν για το George Devine Treloar, Αυστραλό στην καταγωγή, – αν και είμαι σχεδόν βέβαιος ότι είναι Άγγλος στην καταγωγή, και η οικογένειά του μετώκησε προ πολλού στην Αυστραλία. Η ουσία είναι ότι εδώ ήρθε ως αξιωματικός του Αγγλικού Στρατού, ως Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών, μετά το 1922 και ανέλαβε να αποκαταστήσει περί τους 100.000 πρόσφυγες στη Θράκη και σε ένα κομμάτι της Μακεδονίας, γιατί τότε οι εποικιστικές περιοχές της Θράκης συμπεριελάμβαναν και ένα τμήμα της Μακεδονίας, Δράμα και Καβάλα».

Ποιος ήταν ο George Devine Treloar

«Ήταν μια πολυσχιδής προσωπικότητα, που γεννήθηκε το 1884 στη Βικτώρια της Αυστραλίας. Στα πρώτα του βήματα φαντασθήτε ότι υπήρξε ηθοποιός. Πήρε μέρος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις τάξεις της Αντάντ, και μετά την ανακωχή των Γερμανών υπηρέτησε στη δύναμη κατοχής της Ρηνανίας ως υποδιοικητής. Βρέθηκε με τη βρετανική αποστολή στο στρατό της Λευκορωσίας, αντικομουνιστής ων, με τους πολεμούντες τους μπολσεβίκους, κάπου στην Κριμαία. Διοίκησε μετά το τέλος των εχθροπραξιών ένα καταυλισμό για πρόσφυγες. Αυτό έγινε στην Τούζλα, στη θάλασσα του Μαρμαρά, το 1921, ούτως ώστε, όταν ήρθε πλέον στη Θράκη το 1922 ως επίσημος εκπρόσωπος της Κοινωνίας των Εθνών, είχε μια πολύ καλή εμπειρία, η οποία φάνηκε στην πράξη. Πρέπει να τονίσω ότι το όνομα δεν του το έδωσε η ελληνική κυβέρνηση για την προσφορά του στο Θρυλόριο, όπως θέλουν να πιστεύουν ίσως οι Θρυλοριώτες, αλλά για τη συνολική του προσφορά στον ελληνισμό της Θράκης, στον κατατρεγμένο, στον διωγμένο ελληνισμό της Μικράς Ασίας, του Πόντου και άλλων χαμένων πλέον περιοχών του ελληνισμού».

Η προσφορά του George Devine Treloar

«Θα μείνουμε στην προσφορά του προς τον Θρακικό Ελληνισμό. Για πρώτη φορά ήρθε σε επαφή με την υπόθεση των προσφύγων το Σεπτέμβριο του 1922. Το έργο του ουσιαστικά ξεκινά από την Ανατολική Θράκη. Αυτήν την περίοδο η Ανατολική Θράκη ακόμη είναι υπό ελληνική κατοχή, σε ένα μήνα εκκενώνεται και παραδίδεται στην Τουρκία. Το έργο του αρχίζει με την προσπάθειά του να εκκενώσει την Ανατ. Θράκη, να διασώσει όσο το δυνατόν περισσότερο ελληνικό στοιχείο. «Έδιωξε» ικανό αριθμό πλοίων με έλληνες Μικρασιάτες, Πόντιους και Θρακιώτες από τη Ραιδεστό προς την Ελλάδα, κυρίως προς Βόλο και Θεσσαλονίκη. Δεύτερον, εκείνη την περίοδο καταγράφεται στην ίδια περιοχή φοβερή σιτοδεία. Λίγα τα σιτηρά, και τα διεκδικούμε εμείς οι Έλληνες, οι Τούρκοι και οι Βούλγαροι, οι οποίοι επιβουλεύονταν πάντα την περιοχή. Προσπάθησε με κάθε τρόπο να συγκεντρώσει, και συγκέντρωσε τελικά, τόνους σιτηρών. Όλα αυτά είναι στοιχεία άγνωστα από τα αρχεία της Κοινωνίας των Εθνών. Τρίτη περίπτωση συνολικής του προσφοράς είναι οι συνεχείς αναφορές του στα αρμόδια ελληνικά υπουργεία, με πληροφορίες περί Ποντίων που παραμένουν στις περιοχές τους, έρμαιο των συμμοριών των Τούρκων, κυρίως στα παράλια, σφαζόμενοι και κυνηγούμενοι, για να αποσταλούν πάραυτα πλοία να τους παραλάβουν. Κυρίως σε αυτό το τρίπτυχο αναφέρεται η δράση του στην Ανατολική Θράκη. Μετά, από τον Οκτώβρη του 1922, αρχίζει η δράση του στη Δυτική Θράκη, με πρώτο και σημαντικό σταθμό της την οργάνωση του πρώτου καταυλισμού προσφύγων στο Δεδέαγατς. Έχουμε δεκάδες έγγραφα που μαρτυρούν τον αγώνα του, την αγωνία του, αλλά και την επιτυχία του. Αρρώστιες, πείνα, η βοήθεια από το κράτος ελάχιστη…. Όμως αυτό που πρέπει να τονίσουμε είναι η συγκεκριμένη φιλοσοφία που ήθελε να πραγματώσει όσον αφορά στη διαχείριση των προσφύγων. Η φιλοσοφία του στηριζόταν πρωτίστως στην εύρεση εργασίας για τους πρόσφυγες. ‘‘Πιστέψτε σε αυτούς, δώστε τους δουλειά, οι εργάτες θα δουλέψουν τη γη τους, οι τεχνίτες θα δουλέψουν τα εργαστήρια που θα φτιάξουμε. Παρακαλώ το ελληνικό κράτος, δώστε τους γη και εργαλεία’’. Αυτή ήταν η φιλοσοφία του. Υπάρχουν καταπληκτικά κείμενά του όπου επιχειρηματολογεί για το πόσο μωραίνουν οι άνθρωποι, όταν τούς τα δίνεις όλα έτοιμα και πόσο ενεργητικοί και δραστήριοι γίνονται όταν τους πιστεύεις και τους αφήνεις να φτιάξουν τη ζωή τους μόνοι, στηριγμένοι σε κάποια βασικά χρειώδη. Αυτό ακριβώς έγινε και στο Θρυλόριο, μου τα επιβεβαίωσαν στις συνεντεύξεις τους οι κάτοικοι. Τους έδωσαν μόνο τη γη και κάποια εργαλεία για να δουλέψουν. «Τα σπίτια θα τα φτιάξετε μοναχοί σας, όπου υπάρχουν ορυχεία να τα αφήσετε ελεύθερα για να πάρουν πέτρες»».

Οικισμοί που οργάνωσε

«Ο George Devine Treloar οργάνωσε στην περιοχή 15 οικισμούς. Αυτή τη στιγμή, επειδή δεν έχω μπροστά μου τα στοιχεία, μπορώ να σας αναφέρω μετά βεβαιότητος το Πρόκτιο και το Θρυλόριο. Το Πρόκτιο πήρε το όνομά του από ένα Άγγλο αξιωματικό φίλο του George Devine Treloar, τον George Procter, κι αυτόν αρμοστή της Κοινωνίας των Εθνών. Το Πρόκτιο το 1954 μετονομάζεται σε Ροδίτη. Τα ονόματα των άλλων οικισμών που δημιούργησε υπάρχουν στην παλιά τουρκική τους ονομασία και δεν έχω κάνει ακόμη την ταυτοποίησή τους με τα σημερινά, που έχουν πλέον ελληνική ονομασία. Από αυτά κάποια είναι και στην Καβάλα και λίγα στην Αλεξανδρούπολη. Για να καταλάβετε, το Θρυλόριο μετά το 1926 αναφέρεται με τη σημερινή του ονομασία. Μέχρι τότε στα έγγραφα της Κοινωνίας των Εθνών αναφέρεται ως Κιρλίκ Κιρί. Γι’ αυτούς, ο κωδικός Κιρλίκ Κιρί 1 αναφέρονταν στο Πρόκτιο και Κιρλίκ Κιρί 2 στο Θρυλόριο, ονομασία που ακόμη και σήμερα χρησιμοποιείται από κάποιους χωρικούς.

Σύμφωνα με μια μαρτυρία που βρήκα στο βιογραφικό σημείωμά του, σε αυστραλιανό περιοδικό, και θέλει βεβαίως περαιτέρω διερεύνηση, ο George Devine Treloar ήρθε σε ρήξη, το 1926, με κάποιους ιθύνοντες την ελληνική πολιτική και εγκατέλειψε τη Θράκη. Το θεωρώ πιθανόν. Πέθανε το 1980 αφήνοντας δύο γιους, τον Ντέιβιντ και τον Τζων».

Όπως τονίζει η κ. Μαυρίδου, κατά τη διάρκεια των εορτών της Αγίας Μαρίνας το 2006, ο κ. Σέργης πρότεινε να προσπαθήσουν να ανακαλύψουν τους γιους του George Devine Treloar, και, αν είναι εφικτό, να τους φιλοξενήσουν στις φετινές εκδηλώσεις.

«Μπαίνοντας στο Ιντερνετ και γράφοντας το λήμμα Treloar και περιοχή Βικτώρια, μου «κατέβασε» πολλά στοιχεία. Έστειλα ένα μήνυμα, όποιος γνωρίζει κάτι για τους δύο γιους τού George Devine Treloar, που υπηρέτησε στην Ελλάδα την τάδε περίοδο ας μου απαντήσει. Και, ω του θαύματος, το έλαβε κάποιος φίλος του Ντέιβιντ, οποίος με τη σειρά του τον ειδοποίησε», αναφέρει για την προσπάθειά του ο κ. Σέργης.

Κατά την κ. Μαυρίδου η επαφή με τους δύο απογόνους του Τριλόουαρ θα έχει ως αποτέλεσμα να έλθουν στο φως σημαντικές ιστορικές πληροφορίες που αφορούν σε όλη την περιοχή της Θράκης και θα φωτίσουν εκείνη την ιστορική περίοδο.

«Εμείς κάνουμε προσπάθειες για να έρθουν στο χωριό μας, και οι επαφές συνεχίζονται. Οι ίδιοι το θέλουν πολύ. Ο κ. Σέργης έχει σχεδόν εβδομαδιαία επαφή μαζί τους. Μιλά με το μικρότερο γιο, τον Ντέιβιντ, ο οποίος είναι 70 ετών σήμερα. Πρέπει να τονίσουμε ότι ο άλλος του γιος ο Τζων, ο πρώτος, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Μίλησα ήδη με το ελληνικό προξενείο στην Αυστραλία, στο Περθ, όπου ο βοηθός του πρόξενου με ενημέρωσε ότι ήδη ο Ντέιβιντ τον επισκέφθηκε.

Μάλιστα στην αρχή ζήτησε πληροφορίες αν όλα αυτά που του λέμε είναι αληθινά και μετά ζήτησε να μάθει πώς μπορεί να έρθει.

Ο κ. Σέργης τους πληροφόρησε ότι το ενδιαφέρον μας στρέφεται στο να τους φιλοξενήσουμε στις εκδηλώσεις της Αγίας Μαρίνας. Πρέπει να έχουμε ικανό χρόνο στη διάθεσή μας, ώστε να οργανωθούμε και οικονομικά, για να τους φιλοξενήσουμε. Έχουμε κάνει κάποιες κινήσεις, θα απευθυνθούμε σε όλους τους φορείς για να μας στηρίξουν, κάτι που ελπίζουμε να γίνει, να αντιμετωπίσουν δηλαδή με το ίδιο και ανάλογο ενδιαφέρον το θέμα.

Το γεγονός ότι εκτός από φωτογραφίες που έχουν, γνωρίζουν τις προσωπικές εμπειρίες του πατέρα τους, θα είναι πολύ σημαντικό για την ιστορία της περιοχής μας».

«Ο Ντέιβιντ με ειδοποίησε ότι έχει στο αρχείο του περίπου 100 φωτογραφίες και ήδη μου απέστειλε κάποιες με καταυλισμούς προσφυγικούς στην Αλεξανδρούπολη και στην Κομοτηνή. Φέτος το πρόγραμμα της Αγίας Μαρίνας θα εστιαστεί στον George Devine Treloar και στην επίσκεψη των γιων του», κατέληξε ο κ. Σέργης.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.