«Μια εταιρα θυμαται»

Αλέξης Ζήρας,

κριτικός λογοτεχνίας:

«Με τη διακωμώδηση ο

συγγραφέας αποδομεί

την αγέλαστη όψη

της επίσημης ιστορίας»

Την χαρά του που μιλά για τον Χρήστο Χαρτοματσίδη εξέφρασε ο κ. Ζήρας. «Είναι ένας πεζογράφος που τον ξεχώρισα αμέσως όταν εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο» τονίζοντας ότι κατά την άποψή του είναι «ένας από τους καλύτερους διηγηματογράφους που έχουμε στην Ελλάδα. Ως μυθιστοριογράφος υπόσχεται να γίνει ο καλύτερος και με αυτό το βιβλίο και με το προηγούμενο που εξέδωσε».

«Τα μυθιστορήματα

που εμπνέονται από

παλιότερες εποχές

απαιτούν ψάξιμο»

Ο κ. Ζήρας μετέφερε κάποιες σκέψεις του πάνω στο βιβλίο που αφορούν γενικότερα στο έργο του συγγραφέα αλλά και στις πολιτικές και άλλες καταστάσεις που προβάλλονται μέσα από αυτό: «Τα μυθιστορήματα που αντλούν την θεματογραφία τους από την αρχαία Ελλάδα τα συναντούμε αρκετά συχνά στις τελευταίες δεκαετίες. Πολλές φορές δεν πέφτουν στην αντίληψη του μεγάλου κοινού των αναγνωστών, γιατί οι συγγραφείς που ανήκουν σε αυτό το κοινό που υπηρετούν τα γούστα και αυτές τις προτιμήσεις δεν αφήνουν εύκολα τις επιτυχημένες συνταγές για να δοκιμασθούν σε άλλες πιο απαιτητικές, και τις λέω έτσι, γιατί τα μυθιστορήματα που εμπνέονται από πολύ παλιότερες εποχές, όπως αυτό του Χρήστου Χαρτοματσίδη, προϋποθέτουν μια δουλειά επίπονη, ένα ψάξιμο, που μπορεί να κρατήσει πολλούς μήνες ή και χρόνια, μια και χρειάζεται σε αυτή την περίπτωση να αναστηθεί μια εποχή με τις ιδιαιτερότητές της που δεν αφορούν μόνο στο χώρο αλλά και στα ήθη των προσώπων. Ίσως κάποιοι από εμάς να έχουν διαβάσει τέτοια μυθιστορήματα που όπως είπα αντλούν την σκηνογραφία τους από την κλασική ή την ύστερη αρχαιότητα».

«Ο συγγραφέας θέλει

να μας οδηγήσει στα

απόκρυφα του σκοτεινού παρασκηνίου της ιστορίας»

«Στο βιβλίο «Μια εταίρα θυμάται» διαθέτουμε βεβαίως πολύ περισσότερα διαπιστωμένα από την πλευρά της ιστορίας. Βρισκόμαστε στα τέλη του 5ου π.χ. αιώνα στην τελευταία περίοδο του Πελοποννησιακού πολέμου, που είναι και αυτός ένας ακόμη εμφύλιος πόλεμος στην ατέλειωτη σειρά των εμφυλίων που μετρούμε ήδη από τα καθέκαστα της Ομηρικής Ιλιάδας ως σήμερα. Για τον Πελοποννησιακό πόλεμο έχουμε ένα πολύ γερό στήριγμα, τον Θουκυδίδη, και, μέσα από τη δική του αφήγηση που προϋποθέτει άλλες διασταυρώσεις επιμέρους αφηγήσεων και μαρτυριών της εποχής εκείνης, γεγονός είναι ότι συζητάμε για κανονική Ιστορία. Αναρωτιέμαι όμως αν ο συγγραφέας νοιάζεται για αυτό που κάνει ως ιστορικός ή ως κάποιος που δανείζεται και μάλιστα με χαλαρό τρόπο το σκηνικό του 406 π.χ. και έπειτα μιας Ελλάδας που πιθανώς ήταν τελείως διαφορετική τότε με τις πόλεις – κράτη. Αναμφίβολα λοιπόν ως αναγνώστης του μυθιστορήματος «Μια εταίρα θυμάται» κλείνω προς τη δεύτερη άποψη. Άλλωστε δεν είναι λίγα τα περιστατικά στο βιβλίο του Χαρτοματσίδη που είναι ετεροχρονισμένα που αντιστοιχούν σε άλλα χρονικά σημεία, που ανακατεύουν τα γνωστά μας από τις διάφορες ιστορίες εκείνων των χρόνων με τα φανταστικά αυτά που έρχονται από την επινόηση του μυθιστοριογράφου. Όλα αυτά τα αναφέρω για να έχει υπόψιν του ο αναγνώστης του «Μια εταίρα θυμάται» όπως και άλλων βιβλίων που το καθένα με τον τρόπο του ανασκευάζει τον κόσμο της αρχαιότητος ότι ο μυθιστοριογράφος, εν προκειμένω ο Χρήστος Χαρτοματσίδης, δεν θέλει να κάνει ιστορία, δεν θέλει να ξαναγράψει την ιστορία, δεν θέλει να είναι πιστός στην ιστορία, αλλά αντίθετα θέλει να χρησιμοποιήσει το γενικό πλαίσιο μιας εποχής, όπως μας έχει δοθεί για να δει πέρα από αυτό να μας οδηγήσει στα απόκρυφα του σκοτεινού παρασκηνίου. Τον συγγραφέα τον ενδιαφέρει ο μικρόκοσμος τα πάθη των ανθρώπων, οι αντιζηλίες, οι φιλοδοξίες, η καθημερινή τους πραγματικότητα, όπως τη φαντάζεται ότι θα ήταν και όχι σώνει και καλά όπως ήταν που και αυτό πολύ δύσκολα μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι το ξέρουμε.

«Πολλές και

ωραίες αλχημείες»

«Το βασικότερο χαρακτηριστικό του μυθιστοριογράφου είναι η αλχημεία… το ανακάτεμα των διαφόρων και διαφορετικών στοιχείων με πρόθεσή του μόνη να φτιάξει μια ιστορία που να μας αρέσει να τη διαβάζουμε, να διασκεδάζουμε με αυτή και να σκεφτόμαστε ότι αυτά που μας περιγράφει, τα πρόσωπα που μας παρουσιάζει, οι ομιλίες τους, οι συνήθειές τους, συνθέτουν μια μοναδική πραγματικότητα που θα τη θυμόμαστε και θα ανατρέχουμε σε αυτήν ξαναδιαβάζοντας την. Οι αλχημείες λοιπόν του Χαρτοματσίδη στο «Μια εταίρα θυμάται» είναι αρκετές. Στο μυθιστόρημά του υπάρχουν πρόσωπα που όντως έζησαν στα χρόνια αυτά του 5ου αιώνα, ο Άγις Β΄, η γυναίκα του Τιμαία, ο Λεωτυχίδης, ο νόθος γιος του Άγη που σύμφωνα με την παράδοση ήταν καρπός της σχέσης της Τιμαίας με τον Αλκιβιάδη. Τα πρόσωπα αυτά τα χειρίζεται όπως θέλει ο συγγραφέας, τα βγάζει δηλαδή από τις επίσημες, τις καθιερωμένες από την ακαδημαϊκή έρευνα φορεσιές και τους φορά τις δικές του και αυτό όχι μόνο στα συγκεκριμένα πρόσωπα που κινούνται ανάμεσα στο βασίλειο της Σπάρτης και των Θρακών, ενώ μαίνεται ο πόλεμος των Αθηνών με τους Λακεδαιμόνιους αλλά και στις ίδιες τις πόλεις κράτη».

«Ανατρέπεται ο μύθος της ηρωικής Σπάρτης»

«Στο μυθιστόρημα αυτό ο Χαρτοματσίδης γυρνά τα πάνω κάτω και δίνει μια δική του εκδοχή της Σπάρτης που έχει όλα τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου ολοκληρωτικού κράτους με πυραμιδοειδή γραμμή, όπου στην κορυφή είναι ο Άγις, πιο κάτω οι ολιγαρχικοί, ακολουθεί η κάστα των ομοίων, πιο κάτω η ουσιαστική δύναμη της εξουσίας, η μυστική οργάνωση της Κρυπτείας και στη βάση η πολυπληθής ομάδα των ειλώτων και των περιοίκων στο μόχθο των οποίων στηρίζεται όλο αυτό το λαμπρό στην εμφάνισή του κοινωνικό οικοδόμημα.

Εννοείται ότι ο μύθος που ανατρέπεται στο «Μια εταίρα θυμάται» είναι ο μύθος της αρρενωπής, της ηρωικής, της αστικής Σπάρτης, καθώς τα στηρίγματα της εξουσίας της παρουσιάζονται να άγονται και φέρονται από το Ιεραρχείο του Μαντείου των Δελφών με τον έντονα ευτράπελο και κωμικό τρόπο τον οποίο ως αναγνώστες των βιβλίων του Χαρτοματσίδη έχουμε θητεύει και άλλες φορές. Με τη διακωμώδηση ο συγγραφέας αποδομεί και σε τούτο το μυθιστόρημά του την αγέλαστη όψη της επίσημης ιστορίας. Δεν λέω ότι αυτή είναι η αληθινή Σπάρτη αλλά αυτή είναι η Σπάρτη του Χαρτοματσίδη που μπορεί να λειτουργήσει στο νου μου ως μεταφορά άλλων πραγματικοτήτων πιο κοντινών στις δικές μας εμπειρίες και στην καθημερινότητάς μας, στις πολιτικές αντιλήψεις. Εκτός από τον έρωτα και τις αναφορές στους τραγικούς μύθους, δεν σώζεται τίποτα από τη σαρκαστική και σκωπτική ματιά του αφηγητή που περνά μέσα από τους διαλόγους ή τις επιστολές της εταίρας που ανατρέπει τα πάντα.

Σε αυτό το σημείο να σταθώ λέγοντας για τη διακωμώδηση και να πω ότι ο Χαρτοματσίδης, αν χρησιμοποιεί κάτι με μαεστρία στα βιβλία του, είναι ακριβώς η σκωπτική περιγραφή, όπως και σε άλλα βιβλία που έκανε, και μας υποδηλώνει ότι δεν είναι τυχαίο. Βγαίνει πιστεύω συνειδητά από την στάση του, από το πώς αντιδρά απέναντι στην σκληρότητα, στην ψευτιά, πολλές φορές μάλιστα διογκώνοντας το αιχμηρό του χιούμορ, έτσι ώστε να πάρει τη μορφή της φάρσας. Ένας τέτοιος χαρακτήρας είναι ο ανεψιός του βασιλιά Άγη, ο τρελός της αυλής, που όμως τελικά είναι ο σοφότερος όλων καθώς βλέπει ότι όλες οι αγριότητες που αποφασίζονται και γίνονται γύρω του είναι στο βάθος κωμικές γιατί είναι απολύτως μάταιες. Μεγαλωμένος ο Χαρτοματσίδης από μια λογοτεχνία που αναπτύχθηκε στις χώρες της Σοβιετικής Ένωσης και η οποία διακωμωδούσε σε υπόγεια τα σοβαροφανή του ολοκληρωτισμού, θεωρώ ότι είναι ένας από τους πιο χαρισματικούς πεζογράφους μας σε αυτή την τεχνική της ανατροπής» ανέφερε ο κ. Ζήρας ενώ κάλεσε όλους να διαβάσουν το βιβλίο και από την προοπτική της βαθύτατης σάτιρας που θα το ξαναπώ ότι είναι και πολιτική».

Κώστας Κρεμμύδας,

εκδότης περιοδικού

«Μανδραγόρας»:

«Η ιστορία, η φάρσα,

θα τροφοδοτούν η μία

την άλλη και οι δυο μαζί

τη λογοτεχνία»

Ξεκινώντας ο κ. Κρεμμύδας αναφέρθηκε στην συνεργασία του κ. Χαρτοματσίδη με το περιοδικό «Μανδραγόρας» και ακολούθως αναφέρθηκε στο έργο του συγγραφέα «Ως τίτλο θα έβαζα μια φράση του από το βιβλίο: «δεν σταματάμε τώρα, τρέχουμε». Είναι ένα στρατιωτικό επιφώνημα αντρείας και αρρενωπότητας με τέσσερις λέξεις, το οποίο δίνει το κλίμα της ιλαρότητας, ένα από τα στοιχεία που επιχειρεί να παρουσιάσει στο τελευταίο του βιβλίο, μια διασταλτική, κατά τη γνώμη μου, αποτύπωση ιστορικών γεγονότων χαρακτήρων και ανθρώπινων αδυναμιών. Δεν είναι η πρώτη φορά που η ιστορία έρχεται να πλαισιώσει ή να πλαισιωθεί από το μύθο συνδιαμορφώνοντας ένα τελικό αποτέλεσμα, όπου πραγματικότητα και μυθοπλασία άλλοτε αλληλοαναιρούνται και άλλοτε αλληλοϋπονομεύονται. Κάθε άλλο σπάνια είναι στις μέρες η αξιοποίηση ιστορικών περιστατικών της κλασικής αρχαιότητας αλλά και σύγχρονων πολιτικών γεγονότων στην πλοκή μυθιστορημάτων».

«Την ιστορία

δεν τη γράφουν

πάντα οι νικητές»

Ο κ. Κρεμμύδας κατέταξε τον κ. Χαρτοματσίδη στην κατηγορία εκείνων που «βρίσκουν το ερέθισμα και εκτείνουν το υλικό τους σε τέτοιο βαθμό ελευθερίας, ώστε να μην υπόκεινται σε κανόνες ιστοριογραφίας, γλώσσας, ύφους και δομής ενός κλασικού αφηγήματος. Για αυτό συχνά η εταίρα Αερόπη λούζει την δούλα της Δάφνη με κοσμητικά επίθετα, με ατάκες της καθομιλουμένης δίχως όλα αυτά να ενοχλούν τον αναγνώστη και να υπονομεύουν το έργο. Τελικά την ιστορία δεν την γράφουν πάντα οι νικητές αλλά και οι ηττημένοι απόδειξη και ο δικός μας εμφύλιος. Οι ηττημένοι που προσπαθούν να την υπονομεύσουν με διαφορετικό πάντα βαθμό επιτυχίας ανάλογα με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Η ουσία πάντως είναι και συμφωνώ με το Χρήστο όχι πάντα «ουαί τοις ηττημένοις» αλλά ουαί τοις νεκροίς. Προσφιλής αφετηρία γραφής και εξίσου προσφιλές ανάγνωσμα όσα έχουν ως άξονα τις εταίρες που φαίνεται πως πέρα από τα θέλγητρά τους διέθεταν έντονη προσωπικότητα, διαίσθηση γυναικεία και χρήση πολιτική, ικανή να διαμορφώσει τα μεγάλα ζητήματα της εποχής τους ασκώντας παρασκηνιακό μεν αλλά κυρίαρχο ρόλο του.

«Ο Χ. Χαρτοματσίδης

πολιτικός συγγραφέας με κριτικό χιουμορ»

Σπεύδω κατ’ αρχήν να σημειώσω πως κατά τη γνώμη μου το βιβλίο δεν είναι σκανδαλοθηρικό, δεν προσπαθεί να εξάψει την ερωτική φαντασία και δεν καλλιεργεί τάσεις ηδονοβλεψία στον αναγνώστη. Άλλωστε ο Χρήστος είναι κατ’ εξοχήν πολιτικός συγγραφέας με αποδομητική στόχευση και κατακρημνιστικό λόγο με βασικό συστατικό του το συνήθως αυτοσαρκαστικό αλλά και ετεροσαρκαστικό, δηλαδή κριτικό χιούμορ. Παρουσιάζει το βασιλιά Άγη το Β΄ ως ιμπρεσάριο να χρηματοδοτεί εμφανίσεις της εταίρας Αερόπης στην Επίδαυρο, στην Κορινθία, στην Αυλώνα, μέχρι τη Θράκη τα Άβδηρα και τη Μαρώνεια. Ο λόγος του και εδώ είναι σύγχρονος και καυστικός. Διαβάζω «σε αντάλλαγμα ο Άγις ήθελε να εξυμνούμε παντού τις Σπαρτιατικές αρετές και το δίκαιο αγώνα της Σπάρτης και αν γινόταν να κάνουμε και καμιά παρουσίαση μπροστά στα στρατευμένα νιάτα», κάτι δηλαδή μεταξύ Σοφίας Βέμπο του 1940 και της Μπλακ Εμμανουέλας που ζήσαμε εμείς στις επιμορφωτικές προβολές του Ναυτικού που ζήσαμε εμείς στη δεκαετία του 1970. Δίνει ανάλαφρο τόνο στις διηγήσεις του μέσα από υποκοριστικά των ηρώων του, όπως Σέβο, ο βασιλιάς του κράτους των Οδρυσών Σεύθης ο Α΄, όχι όμως για να ευτελίσει το λόγο του αλλά για να απομυθοποιήσει τους ήρωές του και να τους προσδώσει ιδιότητες ενός μέσου ανθρώπου πέρα από τη μυθική διάσταση ιστορικών γεγονότων. Σκηνικό του βιβλίου ο 35ετής πελοποννησιακός πόλεμος που οδήγησε στην βαθμιαία εξασθένιση Αθηνών – Σπάρτης βάζοντας τέλος στην Αθηναϊκή Δημοκρατία και επέτρεψε τη συμμετοχή των Περσών στη διαμάχη των δύο πόλεων. Χρησιμοποιώντας τα ιστορικά στοιχεία της εποχής εκείνης ο κ. Κρεμμύδας αναφέρθηκε στον Αλκιβιάδη και στους λόγους που τον ανάγκασαν να καταφύγει στην αυλή του βασιλιά Άγη Β΄ στη Σπάρτη. «Ο Αλικιβιάδης ή Άλκης κατά το Χρήστο Χαρτοματσίδη υπήρξε η πέτρα του σκανδάλου και το πρωταγωνιστικό πρόσωπο του βιβλίου αφού πέρα από την κινητικότητά του στις αυλές των Περσών και των Θρακών εγκατέστησε έγκυο την γυναίκα του Άγη Τιμαία που έφερε στον κόσμο τον Λεωτυχίδα, που παρά τις παρακλήσεις της ο ξεροκέφαλος κερατάς δεν άφησε διάδοχό του, αφήνοντας τελικά το θρόνο στον ετεροθαλή αδελφό του Αγησίλαο που ήταν και χωλός αλλά αυτό είναι μικρό κακό για βασιλιάδες. Από εκεί και πέρα το βιβλίο απλώνεται σε περιγραφές, διαλόγους, αφηγήσεις, αρχεία μυστικών υπηρεσιών, φήμες που διαχέονται στην πόλη και που καταγράφονται λεπτομερώς παραπέμποντας στην άλλοτε πασίγνωστη ΚΣΠ, παρεμβάσεις του κάθε άλλο παρά ασθενούς φύλου».

«Αντικείμενο του

συγγραφέα τα διαχρονικά ανθρώπινα πάθη»

Στη συνέχεια, ο κ. Κρεμμύδας ανέφερε ότι «μέσω ενός αφηγηματικού μινιμαλισμού που εξακολουθεί να διατρέχει και να κυριαρχεί στα βιβλία με μια ανεξίκακη ειρωνική διάθεση δίχως να εξωραϊζει καταστάσεις και ανθρώπους κρίνοντας, μειδιώντας με το γνωστό συνωμοτικό γράψιμό του, τη χαμηλότονη αφήγηση και το ανεπαίσθητο μειδίαμα που εξελίσσεται σε γέλιο, ο Χαρτοματσίδης καταφέρνει ακόμη και όταν ασχολείται με κορυφαίους, όπως την περίπτωση των βασιλέων της Σπάρτης της Αθήνας της Θράκης, να μιλήσει για τα πιο απλά και συγχρόνως αυτονόητα διαχρονικά ανθρώπινα πάθη. Και τελικά ίσως και να μην έχει και τόση σημασία η εκ των υστέρων αναθεώρηση της ιστορίας, αφού τα λάθη θα επαναληφθούν, οι εμμονές θα ανανεώνονται μαζί με τον άνθρωπο, οι χαρακτήρες αποκτούν νέα διάσταση στη διαχρονικότητά τους, η ιστορία, η φάρσα, θα τροφοδοτούν η μία την άλλη και οι δυο μαζί τη λογοτεχνία».