ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΟ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΑ…

Το Βυζάντιο δεν είναι ακριβώς έτσι όπως έχουμε μάθει, είναι πάντα και κάτι περισσότερο. Δεν ήταν μόνο ηρωικά τα χρόνια του Βυζαντίου ούτε γεμάτα πατριωτικές αυτοθυσίες, αλλά και σκληρά, όπως η καθημερινότητα το επέβαλε. Για παράδειγμα, οι νόμοι της αγοράς ήταν σκληροί, η αισχροκέρδεια τιμωρούνταν ακόμη και με ακρωτηριασμό. Οι ομοιότητες με τη σημερινή εποχή δεν λείπουν, ακόμη και στη διατροφή. Έτσι το Βυζάντιο έρχεται και μας βρίσκει ακόμη και στα πιο απλά, στα καθημερινά μας. Στο «Εμείς η Πόλις» σήμερα συζητάμε με την κ. Μαρία Τζιάτζη – Παπαγιάννη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας, τον κ. Ιωάννη Θεοδωρόπουλο, υποψήφιο Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών, την κ. Μαρία Χρόνη, υποψήφια Διδάκτορα Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και την κ. Αναστασία Βακαλούδη, Επιστημονική Σύμβουλο του ΕΑΠ. Εισηγητές όλοι στη Ζ΄ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου που διοργάνωσε το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δ.Π.Θ.

Μαρία Τζιάτζη – Παπαγιάννη, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας:

Τι το ενδιαφέρον παρουσιάζει το Βυζάντιο και επανέρχεται στην επικαιρότητα σε τακτά χρονικά διαστήματα;

Το ενδιαφέρον του Βυζαντίου είναι διαχρονικό. Tο Βυζάντιο είναι αυτό το οποίο προσέλαβε την αρχαιότητα, προσέλαβε και τη Ρώμη και στη συνέχεια όλα αυτά τα καλλιέργησε. Έδωσε τη δική του σφραγίδα στην αρχαιότητα, γιατί έχουμε κάποια είδη τα οποία μιμήθηκαν οι Βυζαντινοί πάρα πολύ στενά με πρότυπα τα αρχαία ελληνικά. Τα ρωμαϊκά πρότυπα είναι και αυτά αρχαία ελληνικά, ανάγονται στην αρχαιότητα, αλλά υπάρχουν και κλάδοι λογοτεχνικοί, στους οποίους έδωσε το στίγμα του το Βυζάντιο. Είναι καθαρά βυζαντινά δημιουργήματα, για παράδειγμα η υμνογραφία, η οποία προήλθε από το ζήλο για τη θρησκεία, την αγάπη στη θρησκεία ή η θεολογική γραμματεία, η ομιλητική, που είναι οι ομιλίες πατέρων της Εκκλησίας ή άλλων ανδρών που ασχολούνται με την εκκλησία ή η Αγιολογία. Η Αγιολογία είναι η συγγραφή Βίων Αγίων. Αυτά όλα προήλθαν από το θρησκευτικό κλίμα, το οποίο ήταν έντονο στο Βυζάντιο. Ο αυτοκράτορας θεωρούνταν χρισμένος από τον ίδιο τον Θεό και εκπρόσωπος του Θεού στη γη. Αυτά τα δημιουργήματα δείχνουν ότι το Βυζάντιο μπορούσε και μόνο του να δημιουργήσει θαύματα. Έχουμε τον Ρωμανό τον Μελωδό στην Υμνογραφία με υπέροχα ποιήματα. Έχουμε kανόνες Βυζαντινούς οι οποίοι ψάλλονται μέχρι σήμερα, είναι ενεργό μέρος στη σημερινή λατρεία.

Πού οφείλεται αυτή η πλούσια δημιουργία; Ποιοι λόγοι συνέτρεξαν για να έχουμε όλον αυτόν τον πλούτο;

Υπήρχαν σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας προικισμένοι άνθρωποι, λόγιοι με πολλή αγάπη στα κλασικά γράμματα, από εκεί ξεκίνησε, από εκεί είναι οι πηγές. Έχουμε στην πρώιμη εποχή ιστορικούς οι οποίοι μιμούνται τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, τον Ηρόδοτο, για παράδειγμα ο Προκόπιος. Έχουμε επίσης αυτοκράτορες οι οποίοι ενδιαφέρονται για τα βυζαντινά γράμματα, έχουμε τον 10ο αιώνα τον Κωνσταντίνο τον 7ο τον Πορφυρογέννητο, ο οποίος πραγματικά προσπάθησε να συγκεντρωθούν κείμενα, να γίνουν ανθολογίες κειμένων, ιστορικών και άλλων, προχωρώντας προς το ύστερο Βυζάντιο, μετά τη μέση περίοδο. Έχουμε επίσης αξιόλογες μορφές, τον Θεόδωρο τον Λάσκαρη, αλλά και σημαντικούς ιστορικούς, οι οποίοι προσπαθούν να δώσουν ό,τι καλύτερο, και οι οποίοι άφησαν μνημεία λόγου.

Αυτή η Αυτοκρατορία «έγειρε» περισσότερο προς τη Δημοκρατία ή είχε απολυταρχικά σημεία μέσα της;

Δεν υπήρχαν περιθώρια για δημοκρατία, καθώς ο αυτοκράτορας ήταν ο ανώτατος άρχοντας. Πολλές φορές μάλιστα παρενέβη μέχρι και σε εκκλησιαστικά ζητήματα. Προσπαθούσε μέχρι και την εκκλησία να κυβερνά.

Και πώς εξηγείται αυτή η πλούσια δημιουργία; Προϋπόθεσή της δεν θα έπρεπε να είναι η ελευθερία;

Οι άνθρωποι ίσως να αισθάνονταν ελεύθεροι ή η δημιουργία να ήταν γι’ αυτούς η ίδια η ελευθερία. Η Βυζαντινή κοινωνία ήταν μια κοινωνία πολύ πιο ελεύθερη από αυτό που σήμερα νομίζουμε και ασυγκρίτως πιο ανεκτική από οποιαδήποτε κοινωνία της εποχής της.

Ποιοι μελετούν περισσότερο το Βυζάντιο, οι ξένοι ή οι Έλληνες;

Οι Έλληνες βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση απέναντι στους ξένους, αλλά εντρυφούν και οι δύο. Έχουν αξιόλογους ξένους επιστήμονες και στην Αμερική, και στην Αγγλία, νομίζω όμως ότι η καλλιέργεια της γλώσσας καταξιώνει τους Έλληνες Βυζαντινολόγους. Νομίζω ότι έχουν αυτό το προνόμιο, το οποίο είναι εντελώς φυσιολογικό, είναι γεννημένοι Έλληνες και κατανοούν διαφορετικά αυτή τη γλώσσα σε σχέση με τους ξένους συναδέλφους. Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον, για τους ξένους, οι βυζαντινές σπουδές είναι ένα είδος εξωτικής επιστήμης, δεν είναι όπως για τους Έλληνες. Στην Ελλάδα ανθίζουν οι Βυζαντινές Σπουδές, ανθίζει η ελληνική φιλολογία. Στη Γερμανία που δίδασκα ως Λέκτορας είχα πέντε φοιτητές στα μαθήματα τα βυζαντινά και τα νεοελληνικά.

Ποια μεγάλη αλήθεια του Βυζαντίου θεωρείτε ότι επιβεβαιώνεται σήμερα;

Το Βυζάντιο είναι αυτό που αποτέλεσε την συνέχεια της ελληνικής λογοτεχνίας, της ελληνικής γλώσσας, καλλιέργησε περαιτέρω την ελληνική γλώσσα και την οδήγησε στην νέα ελληνική, δημιούργησε τα δικά του βυζαντινά μέτρα, τα δικά του λογοτεχνικά δημιουργήματα και παρέδωσε την αρχαία γραμματεία. Νομίζω ότι η μεγαλύτερη προσφορά του ήταν η θεώρηση του ανθρώπου ως ενιαίου όλου, όπου δεν υπάρχει ο διχασμός σώματος και ψυχής, ύλης και πνεύμα, αλλά είναι ο άνθρωπος ως όλον.

Ιωάννης Θεοδωρόπουλος, υποψήφιος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών:

Γιατί στα θεολογικά ζητήματα αναμειγνύονται οι αυτοκράτορες;

Βλέπουμε μια γυναίκα ισχυρή, όπως η Άννα, μητέρα του ανήλικου Βασιλιά, να ανακινεί το όλο ζήτημα. Στην αρχή τη βλέπουμε να είναι κατά του Γρηγορίου του Παλαμά και μετά μεταστρέφεται τελείως, βοηθά τον Γρηγόριο Παλαμά και καταδικάζει τον βοηθό της, τον Γρηγόριο Ακίνδυνο. Όταν έρχεται στην αυλή η συγκεκριμένη πριγκίπισσα έρχεται με όλες τις προκαταλήψεις κατά του ασκητισμού από τη Δύση, καταδικάζει αυτές τις συνήθειες, αλλά σιγά – σιγά η ίδια η αυλή στρέφεται προς τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Είχαμε ανατροπή του πολιτικού σκηνικού, γιατί το θέμα δεν ήταν μόνο θεολογικό.

Πώς ήταν οι σχέσεις της Αυλής με την Εκκλησία;

Δεν ήταν μόνον θέμα θεσμών, ήταν θέμα προσώπων. Γενικότερα υπήρχε μια σύμπλευση εκκλησίας και κράτους και νομίζω ότι η εκκλησία σύρεται στο αυτοκρατορικό άρμα, δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά, εγκλωβίζεται στο πλαίσιο που της θέτει η Πολιτεία.

Είχε τάσεις να αναμειγνύεται η Εκκλησία στα ζητήματα του κράτους;

Δεν είχε τη δυνατότητα να ανεβάζει και να κατεβάζει Αυτοκράτορες, οπότε όσο και να αναμειγνύεται, δεν μπορεί να καταφέρει το αναμενόμενο αποτέλεσμα.

Τον τίτλο του «προοδευτικού» θα τον αποδίδατε σε κάποιον αυτοκράτορα;

Η οικογένεια η οποία προσπάθησε να φέρει κάποιες καινοτομίες ήταν οι Ίσαυροι με την γνωστή εικονομαχική πολιτική. Νομίζω, όμως, ότι δεν απέβη σε καλό, γιατί οι καινοτομίες απέκτησαν θρησκευτικό περιεχόμενο, οπότε όλη η κοινωνία και η εκκλησία στάθηκε απέναντι σ΄ αυτόν τον Αυτοκράτορα, ο οποίος προσπάθησε να κάνει πολλά πράγματα πλην των εκκλησιαστικών ζητημάτων σε κοινωνικά θέματα, σε αγροτικά ζητήματα και σε φιλανθρωπίες. Απλώς επισκιάστηκαν όλα αυτά γιατί ενεπλάκησαν και τα θεολογικά ζητήματα.

Υπήρξε αυτοκράτορας μεταρρυθμιστής;

Ο Λεών ο Ίσαυρος στην αρχή της Εικονομαχίας προσπαθεί να δώσει και στους μικρούς αγρότες κάποιο κομμάτι γης να καλλιεργήσουν, όταν βλέπει ότι και η βυζαντινή κοινωνία αποκτά σιγά – σιγά φεουδαρχικό σύστημα με το αντίστοιχο της Δύσης, οι γαιοκτήμονες φτάνει να έχουν ένα δικό τους στρατό και ναπειλούν τον Αυτοκράτορα. Στο θέμα της Παιδείας είναι διαφορετικά από τα δικά μας, εμείς βλέπουμε το θέμα της Παιδείας έχοντας ως βάση το τι πολίτες θέλουμε. Οι Βυζαντινοί έθεταν άλλο ζήτημα, τι ανθρώπους ήθελαν, οπότε πηγαίνουμε σε ανθρωπιστικές αξίες, όπου δεν μπορούμε να πούμε ότι έχουμε καινοτομίες. Η κλασική παιδεία συνεχίζει, ο χριστιανισμός είναι ισχυρός, είναι άλλα τα ήθη και τα έθιμα της εποχής.

Η θέση του λαού; Είναι όντως αδικημένος, παραγκωνισμένος στη γωνιά ή καταξιώνεται;

Η θέση του λαού; Είναι ένα ελκυστικό ερώτημα, αλλά δεν έχουμε τη φωνή του λαού. Οι πηγές είναι λόγιοι, είναι η εκκλησία, οι πατριάρχες, τον λαό δεν τον έχουμε. Απλώς μπορούμε να αφουγκραστούμε τον λαό μέσα από τα κείμενα, δεν γνωρίζουμε όμως ακριβώς ο λαός τι ήθελε.

Δεν γινόταν και οι δημοσκοπήσεις στα χρόνια του Βυζαντίου…

Όχι! Και βεβαίως υπήρχε μια κατεύθυνση αυτοκρατορική, οπότε δεν μπορούμε να ξέρουμε τι ήθελε ο λαός, μάλλον αυτός είχε τα δικά του προβλήματα, όπως και σήμερα.

Ποια ήταν η δύναμη του Βυζαντίου, τι ήταν αυτό που το έκανε και ξεχώριζε;

Νομίζω ότι ήταν το αντίθετο από το κλασικό ιδεώδες, η πολυπολιτισμικότητα. Προσπάθησε να συνενώσει αντίθετες δυνάμεις. Και ο χριστιανισμός σ΄ αυτό συνέβαλε αρκετά. Δηλαδή, αρκούσε κάποιος να ήταν χριστιανός για να φτάσει στην Κωνσταντινούπολη και να αναλάβει κάποιο αξίωμα. Την ίδια δυνατότητα έδινε και στις Επαρχίες. Για παράδειγμα, τους Αυτοκράτορες δεν θα μπορούσαμε να τους πούμε αμιγείς Έλληνες, έφτανε να είναι Αρμένιοι, Σύριοι κ.ά. Ενώ, αντιθέτως, ο Πατριάρχης πάντοτε καυχιέται για την ελληνικότητά του, ο Αυτοκράτορας μπορεί να είναι και από τις επαρχίες, να μην είναι αμιγής Έλληνας.

Σημάδι δημοκρατίας δεν είναι αυτό;

Σημάδι δημοκρατίας και, θα λέγαμε σήμερα, σημάδι Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Σιγά – σιγά ο Στρατηγός, ο οποίος είναι πολύ καλός στη μάχη στα σύνορα της Αυτοκρατορίας, φτάνει να γίνει Αυτοκράτορας στην Κωνσταντινούπολη.

Και η «αχίλλειος πτέρνα» του Βυζαντίου;

Πάλι η πολυπολιτισμικότητα. Σιγά – σιγά αυτονομούνται οι μικρές ομάδες στα σύνορα της αυτοκρατορίας, αποκτούν εθνική συνείδηση, κατεβαίνουν από το λεωφορείο για την Κωνσταντινούπολη και αυτό αποτέλεσε την αχίλλειο πτέρνα του. Γιατί, όταν έρχεται η επέλαση των Αράβων, αυτοί συμπορεύονται με τους Άραβες γιατί είναι δυσαρεστημένοι με το Αθηνοκεντρικό Κράτος, όπως θα λέγαμε σήμερα…

Συντελείται η αποσύνθεση…

Ναι, το θετικό και το αρνητικό του Βυζαντίου είναι ακριβώς αυτή η πολυπολιτισμικότητα.

Οι βυζαντινισμοί ήταν όντως μια πραγματικότητα; Οι ίντριγκες και οι δολοπλοκίες ήταν στην ημερήσια διάταξη;

Νομίζω ότι πάντοτε ο άνθρωπος είναι δολοπλόκος. Όταν ανεβαίνει σιγά – σιγά στα κλιμάκια και θέλει να κατακτήσει κάτι, προσπαθεί να παραγκωνίσει τους άλλους. Απλώς οι Βυζαντινοί δεν κρύβονταν πίσω από τις κουρτίνες, είχαν το κακό ή το καλό να ανακοινώνουν ακόμη και τις πιο μύχιες σκέψεις τους, να εξομολογούνται στο γραπτό. Κι επειδή τα γραπτά μένουν τα γνωρίζουμε κι εμείς σήμερα και δώσαμε τον όρο βυζαντινισμοί, αλλά πάντοτε συνέβαινε…

Τους αποκαλύπτουν δηλαδή τα ημερολόγιά τους;

Οι ίδιοι το επιδιώκουν. Για παράδειγμα, ένας μεγάλος δολοπλόκος, ο Μιχαήλ Ψελλός, είναι μοναχός ο ίδιος, για πολλά χρόνια κατευθύνει τους αυτοκράτορες και αυτός παραμένει Πρωθυπουργός επ’ άπειρον. Δεν διστάζει, όταν γράφεται η ιστορία του, να χρωματίσει όλους με τα πιο μελανά χρώματα, ενώ ο ίδιος προσπαθεί να εμφανίζεται ότι αυτός κατευθύνει το κράτος και όλα βαίνουν καλώς. Δεν φοβήθηκε να γράψει ούτε τις ίντριγκες ούτε τις συνωμοσίες. Και πολλές φορές δεν διστάζει να μας δείξει ότι και αυτός είναι πίσω από τα πράγματα.

Και η θέση της γυναίκας στα χρόνια του Βυζαντίου ποια είναι;

Είναι η κρυφή θέση της γυναίκας η οποία κατευθύνει τα πάντα. Βλέπουμε ότι η βασίλισσα είναι αυτή η οποία ξεκινά τη δεύτερη φάση των εκκλησιαστικών διενέξεων και ουσιαστικά αυτή τις παύει. Ασχέτως αν μετά δίνει τη θέση της σε έναν άντρα, στον Ιωάννη Καντακουζηνό, η γυναίκα ήταν πιο ισχυρή.

Μαρία Χρόνη, Υποψήφια Διδάκτωρ Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας:

Ποιες ομοιότητες εντοπίσατε στη διατροφή των Βυζαντινών με το σημερινό διαιτολόγιο;

Καταναλώνονται τα ίδια είδη προϊόντων: το κρέας, τα αυγά, το γάλα, όμως στο Βυζάντιο υπάρχει μεγαλύτερη ανακύκλωση των τροφών. Υπάρχει μια οικολογική συνείδηση, που σχετίζεται με την κυκλική αξιοποίηση όλων των ειδών των ζωικών προϊόντων. Από το ζώο δεν πετούσαν σχεδόν τίποτε, έπαιρναν τα πάντα, το κρέας, το δέρμα, την ουρά, τα σπλάχνα, τα μάτια για φαρμακευτικά προϊόντα, τα αυτιά. Τα κατάλοιπα ενός σφαγμένου ζώου ήταν ανύπαρκτα, ήταν όλα σε χρήση, εμείς σήμερα είμαστε πιο καταναλωτικοί. Πετάμε περισσότερα. Μου έκανε εντύπωση το γεγονός ότι παρασκεύαζαν μοτσαρέλα από το γάλα βουβαλιού, όπως γίνεται και σήμερα στην Ιταλία.

Οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις αποτυπώνονταν με κάποιο τρόπο και στις διατροφικές τους συνήθειες;

Ναι, στο Βυζάντιο σέβονται πάρα πολύ τις διατάξεις που αφορούν τις νηστείες, με αποτέλεσμα αυτό να περνά και στη Νομοθεσία. Για παράδειγμα, απαγορεύεται το εμπόριο κρέατος τις περιόδους της Σαρακοστής, του Δεκαπενταύγουστου. Κι όσο επιβάλλονται νέες νηστείες από την εκκλησία, αυτό περνά αμέσως και στη νομοθεσία. Αυτό ως προς τη διατροφή. Σταθερές είναι ότι και σήμερα οι άνθρωποι νηστεύουν, στα μοναστήρια δεν καταναλώνουν κρέας, υπάρχουν τα λεγόμενα εκτρεφόμενα είδη στα νοικοκυριά, όπως και σήμερα, υπάρχει το εκτρεφόμενο είδος το οποίο είναι για κατανάλωση στο νοικοκυριό. Όμως εμείς σήμερα έχουμε οργανωμένο εμπόριο των πτηνών, ενώ στο Βυζάντιο δεν υπήρχε.

Τα προϊόντα που έβαζαν στο τραπέζι τους;

Αυτό είχε σχέση με την οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Οι εύπορες οικογένειες μπορεί να έτρωγαν πάρα πολλά είδη κρέατος. Περισσότερα από αυτά που τρώνε σήμερα και κυρίως πάρα πολλά είδη πτηνών. Εγώ έχω εντοπίσει περί τα δώδεκα είδη πτηνών, που ήταν για κατανάλωση, από τον κύκνο και την στρουθοκάμηλο μέχρι την φραγκόκοτα. Τα πιο συνηθισμένα από πλευράς κρέατος ήταν η όρνιθα και το περιστέρι, επειδή ήταν πολύ εύκολα στην εκτροφή τους, οικονομικά και αναπαράγονται πάρα πολύ γρήγορα. Οπότε ένα νοικοκυριό το συνέφερε να έχει περιστέρια και όρνιθες, γιατί ήταν οι πλέον αναπαραγόμενες.

Το τραπέζι του πλουσίου από το τραπέζι του φτωχού πώς ξεχώριζε;

Τα μικρόσωμα πτηνά, όπως είναι η πέρδικα, ο φτωχός δεν μπορούσε να την έχει στο τραπέζι του. Ήταν πανάκριβο είδος εκτός κι αν ήταν κυνηγός και το χρησιμοποιούσε το είδος αυτό μετά από θήρα. Συνήθως δεν είχαν χρόνο οι φτωχοί να κυνηγήσουν ήταν ένα χόμπι των πλουσίων βασιλέων. Επιπλέον, είχαν και την ιδιαιτερότητα ότι οι πλούσιοι μπορούσαν να φάνε πολλά είδη τυριών, αλλαντικά και αυτό συνέβαινε και με τα φυτικά προϊόντα, καταναλώνονταν πολύ περισσότερα λαχανικά στα τραπέζια των πλουσίων. Στους λόγους της Εκκλησίας επισημαινόταν με πολύ κατηγορηματικό τρόπο. Κατηγορούσαν τον πλούσιο που τρώει και το πουλιού το γάλα. Αυτό έδειχνε και την διαφορά που υπήρχε ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις.

Χώρο είχε και η γαρίδα ή ο αστακός;

Τα ψαρικά ήταν πιο προσιτά στους φτωχούς, γιατί είχαν τη δυνατότητα να ψαρεύουν μόνοι τους και επιπλέον η αγορά είχε απελευθερωθεί ως προς το εμπόριο των ψαρικών, επειδή τα ψαρικά καταναλώνονταν πάντοτε χωρίς να απαγορεύονται από κάθε νηστεία.

Η αύξηση της τιμής ενός προϊόντος στάθηκε αφορμή να ξεσηκωθεί θύελλα αντιδράσεων και διαμαρτυριών;

Μέσα στα ιστορικά κείμενα δεν έχουμε καμία τέτοια επισήμανση. Αυτό που έχουμε στους Νόμους είναι αναφορές σε αισχροκέρδεια σε περιόδους ένδειας. Δεν ανέβαζαν τις τιμές, επειδή το απαγόρευε ο Νόμος, αλλά πολλοί προβλέποντας την αυξανόμενη ζήτηση και τη φτώχεια έκρυβαν διατροφικά προϊόντα, κυρίως παστωμένα, και στην συνέχεια τα διοχέτευαν στο εμπόριο σε πάρα πολύ υψηλές τιμές. Την αισχροκέρδεια οι Βυζαντινοί την καταδίκαζαν με πολύ κατηγορηματικό τρόπο και σκληρές τιμωρίες, διαπόμπευση, κούρεμα, εξορία, ακρωτηριασμό, οι οποίες δεν αφορούσαν μόνον τον λαό, αλλά και τους αξιωματούχους.

Η κουζίνα τους είχε ενδιαφέρον;

Το κρέας το έτρωγαν ψητό και βραστό, δεν έχουμε τα πολλά είδη επεξεργασίας. Είχανε όμως πάρα πολλά καρυκεύματα στο κρέας και ιδιαίτερα το «άμπαρ», το οποίο το παρασκεύαζαν από το οίστρο, το υγρό που έτρεχε από το μόριο του μόσχου, όταν ήταν σε οίστρο και ήταν και πολύ μοσχομυριστό και ωφέλιμο για τον οργανισμό καρύκευμα, όπως έλεγαν.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.