Με τα ματια του ερασιτεχνη ερευνητη

Φώτη Κωνσταντινίδη

Υπαίθρια Προϊστορικά Ιερά της Θράκης

ΕΚΔ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ Α.Ε.

ΚΟΜΟΤΗΝΗ 2003

ΣΕΛ. 125

Στην πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή που αφορά στο χώρο της Θράκης, έρχεται να προστεθεί το νέο βιβλίο του Φώτη Κωνσταντινίδη «Υπαίθρια Προϊστορικά Ιερά της Θράκης» από τις εκδόσεις «Παρατηρητής της Θράκης». Στο βιβλίο, λεπτομερής είναι η περιγραφή ενός, άγνωστου μέχρι πρόσφατα, υπαίθριου προϊστορικού ιερού λατρείας εκτεινόμενου σε μία βραχώδη έκταση πεντακοσίων στρεμμάτων, στη θέση «Αλώνια», στην περιοχή της Μαρώνειας του Ν. Ροδόπης.

Πέρα όμως από την αναλυτική περιγραφή του συγκεκριμένου υπαίθριου προϊστορικού ιερού, καταγράφονται ενδιαφέρουσες πληροφορίες που επιχειρούν να φωτίσουν τον άγνωστο κόσμο των υπαίθριων προϊστορικών ιερών που εντοπίζονται στον ευρύτερο χώρο της ελληνικής Θράκης, στην ορεινή Ροδόπη και στα βουνά του Έβρου. Ταυτόχρονα, επιχειρείται ένας τύπος οριζόντιας σύνδεσης του συγκεκριμένου ιερού με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας (Σαμοθράκη, Κρήτη), αλλά και μεγαλιθικών μνημείων της Αγγλίας και Σκοτίας, περιοχές τις οποίες ο συγγραφέας ως επιτόπιος ερευνητής επισκέφτηκε για να μελετήσει τις ομοιότητές τους και, συνεπακόλουθα, τη συγγένεια των συγκεκριμένων προϊστορικών ιερών μεταξύ τους. Τέλος, ασκεί γοητεία ιδιαίτερη η κάθετη τομή που ο συγγραφέας επιχειρεί προκειμένου να αποδείξει την εξέλιξη των ιερών από τους προϊστορικούς στους ιστορικούς χρόνους μέσα από τις αρχιτεκτονικές μεταβολές που πραγματοποίησαν στα συγκεκριμένα ιερά οι λειτουργοί / χρήστες τους ανάλογα με τη θρησκευτική τους ταυτότητα.

Πλείστα τοπογραφικά σχέδια, σχεδιάσματα και απεικονίσεις των ευρημάτων διανθίζουν τον περιγραφικό λόγο του συγγραφέα προσθέτοντας τα αναγκαία «τεκμήρια» που σφραγίζουν την πρόθεση αλλά και την ανάγκη του για αναζήτηση της επιστημονικής αλήθειας.

Ο συγγραφέας προσεγγίζει διεπιστημονικά το αντικείμενο του βιβλίου του και δεν αρκείται στην απλή περιγραφή των ποικίλων επιφανειακών ευρημάτων που εντόπισε στην περιοχή που εδώ και χρόνια αποτελεί το αντικείμενο μελέτης του. Πλείστες παραπομπές σε κείμενα ιστορικά, και θεολογικά, αναφορές στην ελληνική και κέλτικη μυθολογία αλλά και λαογραφικές μελέτες αποτελούν την πλατιά δεξαμενή των πηγών του.

Ακολουθούν απανθίσματα από το βιβλίο του Φώτης Κωνσταντινίδη: «Υπαίθρια Προϊστορικά Ιερά της Θράκης»:

«Προϊστορικό αγίασμα στη συμβολή δύο ρεμάτων

Άγνωστα ήταν μέχρι πρόσφατα τα «αγιάσματα» και οι μεγάλοι προϊστορικοί υπαίθριοι χώροι λατρείας, που οριοθετούνται με μεγάλα και μικρά λαξεμένα κοιλώματα (μικρές λακκούβες) σε εμφανώς επιλεγμένους βράχους στο χώρο της Μαρώνειας όσο και στην ευρύτερη περιοχή της ελληνικής Θράκης. Θα αναφερθούμε στο μεγάλο υπαίθριο ιερό λατρείας στη θέση «Αλώνια» της Μαρώνειας που καλύπτει έκταση πεντακοσίων στρεμμάτων. Το αγίασμά του βρίσκεται στη συμβολή δύο ρεμάτων, της λεγόμενης Σύναξης και του παλαιοχριστιανικού αγωγού της Επάνω Σύναξης. Εκεί γίνονταν το λουτρό καθαρμού του υποψήφιου μύστη. Στην εσωτερική διχάλα των ρεμάτων και πάνω σε μεγάλο βράχο υπάρχει ένα κοίλωμα (μικρή λακκούβα), που θεωρώ ενδεικτικό στοιχείο για το ότι η συμβολή αυτή είναι το αγίασμα, αφού άλλες συμβολές ρεμάτων στην ίδια περιοχή δεν έχουν κοιλώματα πάνω στους παρακείμενους βράχους. Το δεύτερο ενδεικτικό στοιχείο που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για αγίασμα είναι η σωρολιθιά κατεστραμμένης βυζαντινής εκκλησίας, που βρίσκεται Ν.Δ. του αγιάσματος, σε απόσταση 80 περίπου μέτρων. Πράγματι, όλα τα προϊστορικά υπαίθρια ιερά λατρείας στη Θράκη έχουν από δύο βυζαντινές εκκλησίες. Η πρώτη βρίσκεται κοντά στο αγίασμα και η δεύτερη στα όρια του υπαίθριου ιερού, κοντά στον επιφανειακό βράχο, που ήταν αφιερωμένος στην προϊστορική θεότητα. Υποθέτουμε ότι κτίστηκαν κατ’ αυτόν τον τρόπο για τον εκχριστιανισμό των ειδωλολατρών Θρακών. Άλλωστε, είναι γνωστό ότι, για να εξαγνιστεί ένας ειδωλολατρικός χώρος, κτιζόταν μια χριστιανική εκκλησία.

Οι εκκλησίες των μεγάλων υπαίθριων ιερών αναγνωρίζονται από την κατάταξη των θεμελίων που παρουσιάζουν κόγχη, μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη με σκαλίσματα, κιονόκρανα, μαρμάρινες αράβδωτες κολώνες, βαμμένα κονιάματα από τοιχογραφίες και αγιογραφίες, τμήματα κεράμων στέγης και σκευών με εφυάλωση. (σελ. 11)

Δυστυχώς, δεν υπάρχουν πληροφορίες από γραπτές πηγές για τα μεγάλα προϊστορικά υπαίθρια ιερά, τα οποία από πολλούς θεωρούνται αρχαιότερα ακόμα και από τα ιερά κορυφής της μινωικής Κρήτης.

Ωστόσο, τα προϊστορικά υπαίθρια ιερά εξακολουθούσαν να λειτουργούν μέχρι τους βυζαντινούς χρόνους. Στο ιερότερο σημείο τους, στο πιο υψηλό τμήμα του ιερού όπου βρίσκονταν ο βράχος της επιφάνειας της προϊστορικής θεότητας, βρίσκονται όστρακα αγγείων που χρονολογούνται από τους ιστορικούς χρόνους μέχρι και τους βυζαντινούς. Και αφού μέσα στο χώρο δεν υπάρχουν κτίσματα ιστορικών χρόνων, τα όστρακα αυτά προέρχονται κατά πάσα πιθανότητα από αφιερώματα. Σε ορισμένα μάλιστα ιερά βρέθηκαν ανάγλυφες μαρμάρινες πλάκες με το Θράκα Ιππέα που πιθανόν παριστάνει το βασιλιά των Θρακών Ρήσο, που θεοποίησαν οι ντόπιοι κάτοικοι.

Τα υπαίθρια προϊστορικά ιερά, εκτός από τον Ισμαρικό χώρο, που είναι πυκνά, εντοπίστηκαν κατά καιρούς και στον ευρύτερο χώρο της ελληνικής Θράκης, στην ορεινή Ροδόπη και στα βουνά του Έβρου. Στην ορεινή Ροδόπη εντοπίστηκε υπαίθριο προϊστορικό ιερό, χωρίς όμως να οριστεί επακριβώς η θέση του αγιάσματος στη συμβολή των ρεμάτων. Ο ρόλος του αγιάσματος των υπαίθριων ιερών εξαίρεται και από τους μύθους: πράγματι, σύμφωνα μ’ έναν μύθο, ο Ορέστης, γιος του βασιλέα των Μυκηνών Αγαμέμνονα, μετά το φόνο της μητέρας του προσβλήθηκε από «μανία καταδιώξεως».

Πίστευε ότι τον καταδίωκαν οι Ερινύες, γι’ αυτό και περιπλανιόταν ακατάπαυστα μέχρι που έφτασε σ’ ένα υπαίθριο ιερό της Θράκης, στη συμβολή τριών ποταμών, όπου «λουσθείς ιάθη της μανίας».

Ο οικισμός, δίπλα στο ιερό, λεγόταν Ουσκουδάμα των Οδρυσσών και βρισκόταν στη συμβολή των τριών ποταμών Έβρου, Τόνσου και Αρτικού. Το μεγάλο υπαίθριο ιερό λατρείας ήταν αφιερωμένο στη θεά Άρτεμη. Πρέπει, μάλιστα, να είχε μεγάλη ακτινοβολία, εφόσον συνεργαζόταν με το υπαίθριο ιερό της Αυλίδας και το, επίσης, μεγάλο υπαίθριο ιερό του ακρωτηρίου «Κριού μέτωπο» του Εύξεινου Πόντου. Στο τελευταίο είχε γίνει ιέρεια η Ιφιγένεια, κόρη του βασιλιά Αγαμέμνονα, μετά τη μυστηριακή διάσωσή της από την Άρτεμη στην Αυλίδα. (σελ. 13-14)

Σταυρόσχημη βυζαντινή εκκλησία

Θέση: Ρέμα του Αγιάσματος

Η εκκλησία που βρίσκεται έξω από ειδωλολατρικό χώρο μάς είναι γνωστή και από άλλα προϊστορικά ιερά. Κατά μια θεωρία, όταν οι χριστιανοί ήθελαν να εξαγνίσουν ένα χώρο ειδωλολατρίας, έκτιζαν μια εκκλησία. Κατά τη γνώμη μου, η βυζαντινή εκκλησία κτιζόταν κοντά στο ειδωλολατρικό υπαίθριο ιερό και μάλιστα κοντά στο αγίασμά του, για να συναντιούνται οι αντικρουόμενες θρησκευτικές αντιλήψεις και να εξομαλύνονται οι σχέσεις των πιστών. Σταδιακά γινόταν και ο προσηλυτισμός των Θρακών στη χριστιανική θρησκεία. Δεν είναι τυχαίο και το γεγονός ότι δεύτερη χριστιανική εκκλησία μέσα στο υπαίθριο ειδωλολατρικό κτίζεται στο απώτατο άκρο του, κοντά στο βράχο της επιφάνειας της θεότητας. Αυτή τη διάταξη την παρατηρούμε σ’ όλα τα υπαίθρια ιερά των Θρακών τόσο στη περιοχή του Ισμάρου όσο και στα νότια κράσπεδα της ορεινής Ροδόπης, στην περιοχή του Παπίκου. (σελ.52-54)

Πρώτο υπαίθριο Ιερό Αλώνι

Μέχρι σήμερα δεν έχουμε γραπτές πληροφορίες για υπαίθρια ιερά αλώνια λατρείας. Ο Γ. Κουρτίδης, ωστόσο, αναφέρει: «Οι Πελασγοί και οι πρώτοι κάτοικοι της Ελλάδας δεν είχαν ιερά ούτε ναούς ούτε μεγάλες οικοδομές αφιερωμένες εις την λατρείαν. Ανέβαινον εις μέρος υψηλόν και περιέβαλαν με ένα περίφραγμα το μέρος όπου ήθελαν να παρουσιάσουν την οφείλην των προς τους θεούς. Πολλάκις δε και εις τον ανοικτό αέρα». Εύλογα υποθέτουμε ότι οι άνθρωποι κατά την προϊστορική εποχή περιέφραξαν ένα χώρο μικρό, κυκλικό, πιθανόν σε ύψωμα, μιμούμενοι τις κυκλικές πασσαλόπηκτες καλύβες τους. Η περίφραξη ίσως γίνονταν με κλαδιά ή ακόμα και με ύφασμα μικρού ύψους, έτσι ώστε να μείνει χώρος ανοιχτός προς τον ουρανό.

Στα ιστορικά χρόνια, ωστόσο, για άγνωστους μέχρι στιγμή λόγους, εγκαταλείπεται ο ανοιχτός και εκτεταμένος χώρος λατρείας και αντικαθίσταται από υποτυπώδεις τετράπλευρους περιβόλους άστεγους, φτιαγμένους με ξερολιθά, που φτάνει σε μικρό ύψος.

Οι περίβολοι αυτοί είναι χτισμένοι πάνω σε βραχόκορφα που οι ερευνητές ονόμασαν «υψηλούς τόπους». Ο Στυλιανός Αλεξίου για τα υπαίθρια ιερά επισημαίνει τα εξής: «Λατρεία τελείται επίσης εις τα ιερά των κορυφών. Η γειτνίασης προς τον ουρανόν, η ευρεία θέα, η απόλυτος ηρεμία την οποίαν διέκοπταν μόνον αι εμφανίσεις αιγαγρών και άλλων αγρίων ζώων και πουλιών, έκαμαν βαθείαν εντύπωσιν εις τον μινωικόν άνθρωπον, ο οποίος εφαντάσθη ότι οι απόκοσμοι αυτοί τόποι ήσαν οι καταλληλότεροι δια την στιγμιαίαν επιφάνειαν της θεότητας». Αναλογικά, στα μεγάλα υπαίθρια ιερά η επιφάνεια της Θεότητας γίνονταν στο τρίτο ιερό αλώνι, που βρισκόταν στο υψηλότερο σημείο του ιερού και διέθετε το μεγαλύτερο βράχο. Το πρώτο αλώνι στο υπαίθριο ιερό της θέσης «Αλώνια» βρίσκεται 100μ. ανατολικά από το αγίασμα της συμβολής των ρεμάτων της Σύναξης και του παλαιοχριστιανικού αγωγού της Επάνω Σύναξης, μέσα στον ελαιώνα του Φωτάκη Κωνσταντινίδη.

Λόγω της κατωφέρειας του εδάφους προστατεύεται από δυνατό αναλημματικό τοίχο. […] Το πρώτο ιερό αλώνι του υπαίθριου χώρου λατρείας της θέσης « Αλώνια» λειτουργεί ως χώρος κατήχησης του μύστη και προκαταρκτικής εκμάθησης των υποχρεώσεών του.

Η διαδικασία αυτή γίνονταν πριν και μετά από το λουτρό καθαρμού, που τελούνταν στο αγίασμα της συμβολής των ρεμάτων. Το πρώτο ιερό αλώνι, βρίσκεται έξω από το υπαίθριο ιερό και δεν οριοθετείται από βράχους με σκαλίσματα. Ο υποψήφιος μύστης μετά την τέλεση των προκαταρκτικών ενεργειών στο πρώτο ιερό αλώνι και του καθαρμού του με το λουτρό, ακολουθούσε ένα δρόμο που περνούσε ανάμεσα από βράχους με σκαλίσματα, μέχρι που έφτανε σ’ ένα δεύτερο, κυκλικά διευθετημένο χώρο. Αυτός βρισκόταν μπροστά από την είσοδο του μεγάλου υπαίθριου ιερού της θέσης «Αλώνια».

Από τα ευρήματα της επιφάνειας υποθέτουμε ότι στο σημείο αυτό θα υπήρχε κάποιο σπίτι ή φυλάκιο κυκλικό, πασσαλόπηκτο, καλυμμένο με χόρτα ή με τοπικό άργιλο και άχυρα.

Οι φύλακες, πιθανότατα, ασκούσαν τον απαραίτητο έλεγχο πριν από την είσοδο των μυστών στο μεγάλο ιερό και μετά την τελετή μύησης […].

Ιερά Αλώνια στην Αγγλία και στη Σκοτία – Μικρή παρέκβαση

Τα ιερά αλώνι που είδα στην Αγγλία ανήκουν σε διάφορες εποχές γι αυτό διαφέρει και η κατασκευή τους. Τα νεολιθικά αλώνια τα συναντάμε κοντά σε ποτάμια ή σε καλλιεργημένα χωράφια και οριοθετούνται κυκλικά με αυλάκι πλατύ και βαθύ.

Σε μια δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα αλώνια με διάμετρο 20-40μ., που βρίσκονται πάνω σε γήλοφους καλλιεργημένους και έχουν στην περιφέρειά τους πέτρες ακατέργαστες, πακτωμένες μέσα στο έδαφος.

Μια τρίτη κατηγορία αλωνιών έχει τις ίδιες διαστάσεις αλλά στη περιφέρειά τους υπάρχουν πακτωμένοι ακατέργαστοι βράχοι εννέα ή έντεκα που περίπου ισαπέχουν μεταξύ τους. Στην περίμετρο του αλωνιού υπάρχει υποτυπώδες αυλάκι και μερικές φορές έξω απ’ αυτήν έχει κατασκευαστεί κυκλικά ένας πλακοστρωμένος διάδρομος. Κάθε ακατέργαστος βράχος ονομάζεται «μενχίρ», ενώ όλο το μεγαλιθικό αλώνι ονομάζεται «Κρόμλεχ».

Στο εσωτερικό ενός «Κρόμλεχ» βρέθηκαν πέτρες σε διάταξη μήνης (μισοφέγγαρου). Μήπως, λοιπόν, είναι σύμβολα της νέας σελήνης και οι κοιλότητες σύμβολα του γεμάτου φεγγαριού; Ίσως και οι πέντε ορθές σχιστόπλακες στο δεύτερο αλώνι της θέσης «Αλώνια» Μαρώνειας ή οι επτά σχιστόπλακες της θέσης «Μονόπετρο» ή «Κουκορίκος» να απεικονίζουν τη μήνη; Αν αυτό αποδειχτεί, τότε η μήνη (μισοφέγγαρο), του οποίου το άνοιγμα βλέπει στη δύση, να συμβολίζει τη σελήνη στη δύση της»(σελ. 68-69).

Κείμενα – Επιμέλεια:

Βάγια Γ. Παπαδοπούλου

Ταυτότητα του συγγραφέα

Ο Φώτης Κωνσταντινίδης γεννήθηκε στην Καβάλα, το 1920 αλλά η Μαρώνεια είναι «μέσα» του μιας που οι γονείς του έχουν τις ρίζες τους εκεί. Έτσι, δεν ξαφνιάζει που στα δεκατέσσερά του εγκαθίσταται στην προγονική του πατρίδα όπου και θα εργαστεί το 1963 ως υπάλληλος της ΙΘ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων.

Ο «έρωτας» του για την αρχαιολογία, που την υπηρέτησε αρχικά με την ιδιότητα του φύλακα του αρχαιολογικού χώρου της Μαρώνειας και μετέπειτα ως επιστάτης των εκεί ανασκαφών, αποτέλεσε την αφορμή αλλά και την έμπνευση για τη συγγραφή του πονήματός του. «Ερασιτέχνης ερευνητής» που το πάθος του για την προϊστορική Θράκη τον κινεί στο να λάβει μέρος σε πλείστες εξερευνητικές αποστολές για τον εντοπισμό θέσεων προϊστορικών και ιστορικών αλλά και βραχογραφιών στην περιοχή της Δυτικής Θράκης. Ο έπαινος που λαμβάνει το 1985 από το Υπουργείο Πολιτισμού για τη συμβολή του στο έργο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στο χώρο της Θράκης, αποτελεί για τον ίδιο, αναμφισβήτητα, μέγιστη ηθική ανταμοιβή τη χρονιά που αποχωρεί, λόγω συνταξιοδότησης, από την Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Λοιπές δημοσιεύσεις του συγγραφέα: Mαρώνεια, «Ιστορική αναδρομή», Προβολές, 1988, «Η Κάτω Βρύση της Αγοράς της Μαρώνειας» (Λαϊκό Προσκύνημα), Θρακική Επετηρίδα, 1991, «Υπαίθρια Προϊστορικά Ιερά της Θράκης», Εθνικό Ίδρυμα Νεότητας, Πρόγραμμα Διαπολιτισμικής Εκπαιδευτικής Στήριξης Θράκης, Αθήνα, 2000.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.