«Μαστορια και Μερακι στην παλια Ξανθη»

Στο φάκελο του προγράμματος για τις Γιορτές Παλιάς Πόλης της Ξάνθης περιλαμβάνεται ένα ενδιαφέρον βιβλίο – λεύκωμα του μηχανολόγου μηχανικού και συγγραφέα Δημήτρη Μαυρίδη που φέρει τον τίτλο «Μαστοριά και Μεράκι στην παλιά Ξάνθη». Είναι μια αξιόλογη διαδρομή με κείμενα και φωτογραφίες στα διατηρητέα κτίρια της Ξάνθης, που της προσδίδουν έναν ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτήρα και την αναδεικνύουν στον πληρέστερα διατηρούμενο παραδοσιακό οικισμό στη Βόρεια Ελλάδα. Ο κ. Μαυρίδης μίλησε στον ΠτΘ για την προστατευόμενη διατηρητέα παλιά πόλη, τις επιρροές των μαστόρων από την αρχιτεκτονική της Κωνσταντινούπολης, τα διακοσμητικά στοιχεία, τους Κουδαραίους μαστόρους που δούλευαν περιπλανώμενοι, αλλά και τα υλικά, όπως είναι ο γκρίζος γρανίτης της Ροδόπης και η ιδιότυπη ροδίζουσα πέτρα που προέρχεται από το λατομείο Μάνδρας κοντά στα αρχαία Άβδηρα. Ο χρόνος και ο χώρος, άλλωστε, στην αρχιτεκτονική είναι έννοιες αλληλένδετες που όταν είναι σε αρμονία κάνουν το θαύμα γεγονός.

Σημασία στη λεπτομέρεια

ΠτΘ: κ. Μαυρίδη, ποια ήταν η αφορμή για να γίνει αυτό το βιβλίο και να περιληφθεί στο φάκελο για τις Γιορτές της Παλιάς Πόλης;

Δ.Μ.: Είναι ένα τμήμα από μια σειρά εκδόσεων, που γίνονται από το ΠΑΚΕΘΡΑ, με πρωτοβουλία του Δήμου Ξάνθης και αφορά την περιγραφή και την αποτύπωση της παλιάς πόλης της Ξάνθης. Το ΠΑΚΕΘΡΑ έχει εκδώσει μέχρι σήμερα περί τα 32 βιβλία εκ των οποίων τα 18 αφορούν την Ξάνθη.

Γίνεται μια προσπάθεια συνολικής αποτύπωσης και ιστορικής περιγραφής. Ένα από τα μελλοντικά βιβλία του ΠΑΚΕΘΡΑ, του οποίου σύντομα ολοκληρώνεται η συγγραφή, είναι ένα λεύκωμα που αφορά μια περιγραφή κι έκφραση της πόλης, στο οποίο λαμβάνουν μέρος 25 άτομα, ιστοριοδίφες, ιστορικοί, πολεοδόμοι, κοινωνιολόγοι. Ο καθένας έχει καλύψει το δικό του ιδιαίτερο τμήμα με κείμενα και φωτογραφίες.

ΠτΘ: Στο οπισθόφυλλο γίνεται λόγος για τη σημασία στη λεπτομέρεια, την οποία δεν αναγνωρίζει εύκολα ένας επισκέπτης εάν δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο εργασίας. Θεωρείτε ότι η λεπτομέρεια είναι αυτή που δίνει φως στην παλιά πόλη της Ξάνθης;

Δ.Μ.: Πράγματι, αυτό το βιβλίο, που φέρει τον τίτλο «Μαστοριά και Μεράκι στην παλιά Ξάνθη», αφορά κυρίως τις οικοδομικές λεπτομέρειες οι οποίες καθορίζουν ένα ύφος και αποτελούν ένα πολιτισμικό στοιχείο. Η λεπτομέρεια στηρίζει την ιδιαιτερότητα, ενισχύει τη μνήμη και την τοπικότητα. Η τοπικότητα είναι ένα στοιχείο που ενδιαφέρει πάρα πολύ το ΠΑΚΕΘΡΑ γιατί είναι ένα ιδιαίτερο πολιτισμικό χαρακτηριστικό που σήμερα είναι σε απειλή.

Διατηρητέα πόλη

ΠτΘ: Η Ξάνθη, μέσα από πολλά κτίρια της παλιάς πόλης, έχει διατηρήσει το τοπικό της στοιχείο, ειδικά τη σχέση που έχει με τον καπνό και στην οποία αναφέρεστε στην αρχή του κειμένου, σε μια ιστορική αναδρομή.

Δ.Μ.: Η Ξάνθη ατύχησε να παραμείνει σε μια οικονομική παρακμή για πολλά χρόνια και την εποχή που έγινε η οικονομική απογείωση της χώρας, γύρω στο ’60 την οποία ακολούθησε μια έντονη ανοικοδόμηση, η Ξάνθη παρέμεινε όπως ήταν. Το 1976 είχε την τύχη να ανακηρυχθεί ολόκληρη η πόλη διατηρητέα, ώστε το σύνολο της πόλης να παραμείνει σχεδόν άθικτο. Στη συνέχεια, παρέμεινε ο πληρέστερα διατηρούμενος παραδοσιακός οικισμός στη Βόρεια Ελλάδα και μάλιστα η σημασία της δεν αφορά μόνο τη Βόρεια Ελλάδα αλλά την καθ’ ημάς ανατολή, με την έννοια ότι είναι το καλύτερο διατηρούμενο δείγμα της κοινοτικής οργάνωσης του ελληνισμού κατά τον 19ο αιώνα. Ο σημαντικότερος χώρος της καθ’ ημάς ανατολής είναι η Κωνσταντινούπολη, αλλά μέσα στον Ελλαδικό χώρο η Ξάνθη αποτελεί μοναδική περίπτωση.

ΠτΘ: Τι είδους ρόλο διαδραμάτισε η παράδοση του βυζαντινού κόσμου στη διατήρηση αυτής της συνέχειας;

Δ.Μ.: Η Ελλάδα είναι ο κληρονόμος της βυζαντινής οικουμένης. Στην Ξάνθη διατηρείται η ατμόσφαιρα και η ιστορική συνέχεια του λεγόμενου Βυζαντίου. Υπάρχει η πολυπολιτισμικότητα – πρόκειται για σύγχρονο όρο – που ακολούθησε το Βυζάντιο, υπάρχει η ποικιλομορφία των λαών, η πρωταρχική θέση της εκκλησίας ως πυρήνα της κοινότητας. Πρόκειται επομένως για μια πόλη όπου η ιστορική συνέχεια είναι εμφανής.

ΠτΘ: Για ποιο λόγο η Ξάνθη αποτελεί μοναδικό δείγμα διατηρούμενου παραδοσιακού οικισμού στην Ελλάδα;

Δ.Μ.: Είναι μοναδικό δείγμα με την έννοια ότι σε άλλες πόλεις της Βόρειας Ελλάδας έχει γίνει καθολική ανοικοδόμηση παρά το ότι έχουν κηρυχθεί πολλά κτίρια διατηρητέα. Έχει γίνει μια ανοικοδόμηση τέτοιας μορφής, ώστε ο χαρακτήρας να μην είναι εμφανής, δηλαδή η ατμόσφαιρα της καθ’ ημάς ανατολής δεν είναι ορατή.

ΠτΘ: Είναι θέμα ανθρώπων που φρόντισαν για τη διατήρηση αυτών των στοιχείων πέρα από τη γεωγραφική της θέση;

Δ.Μ.: Η Ξάνθη είχε την ατυχή τύχη να παραμείνει άθικτη λόγω οικονομικής καθυστέρησης και την τύχη να έχει το 1976 ως νομάρχη τον Κωνσταντίνο Θανόπουλο, ο οποίος ήταν άνθρωπος με ευαισθησίες κι έδωσε αγώνα για να κηρυχθεί όλη η πόλη διατηρητέα.

ΠτΘ: Ποιες περιοχές περικλείει η προστατευόμενη παλιά πόλη της Ξάνθης;

Δ.Μ.: Η Ξάνθη αποτελεί μία από τις λίγες περιπτώσεις ελληνικής πόλης, η οποία μετά την οθωμανική κατάκτηση, παρά τον εξισλαμισμό της ορεινής περιοχής και τον εκτουρκισμό της πεδιάδας, παρέμεινε σε χέρια ρωμαίικα. Οι κεντρικές συνοικίες μένουν στα χέρια των ρωμιών καθ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας.

Σήμερα, διατηρούνται αυτές οι συνοικίες καθώς και μία μουσουλμανική. Πρόκειται για τις συνοικίες Μητροπόλεως, Καβακίου, Αγίου Βλασίου, Αγίου Γεωργίου, Ακαθίστου Ύμνου και Σούννε, οι οποίες αποτελούν τον πυρήνα της παλιάς πόλης.

Αστική και λαϊκή αρχιτεκτονική

ΠτΘ: Κάνετε λόγο κ. Μαυρίδη για λεπτομέρειες στη διακόσμηση. Γνωρίζετε κ. Μαυρίδη από πού αντλούσαν την επιρροή τους στην έμπνευση και τις πηγές τους οι τεχνίτες εκείνης της εποχής;

Δ.Μ.: Το δομημένο περιβάλλον της Ξάνθης δεν αποτελεί μορφολογικά μια αυτοδύναμη πραγματικότητα. Είναι βέβαια μια εικόνα της Κωνσταντινούπολης, η οποία έδινε το μέτρο κάθε επιθυμίας. Τα κτίρια στην πόλη της Ξάνθης είναι αστικά ενώ υπάρχει και η λαϊκή αρχιτεκτονική η οποία αντλείται από τη μεγάλη παράδοση της λαϊκής οικοδομικής, που άκμασε κυρίως τον 18ο αιώνα στην υπόλοιπη Ελλάδα. Στη Θράκη, λόγω των συνθηκών καταθληπτικής κυριαρχίας των Οθωμανών δεν ήταν δυνατή η αρχοντική αρχιτεκτονική του 18ου αιώνα που άκμασε στο Πήλιο και στη Δυτική Μακεδονία. Στην Ξάνθη δημιουργήθηκε μια αρχοντική αρχιτεκτονική με την ανέγερση μεγάλων αρχοντικών μετά την ανάπτυξη του καπνού και την ανέγερση της πόλης εκ νέου, μια και καταστράφηκε με το μεγάλο σεισμό του 1829.

Η αναγέννηση του ελληνισμού ιδίως μετά τους δύο πρώτους αιώνες μετά την τουρκική κατάκτηση συνέτεινε στη δημιουργία μιας αστικής τάξης η οποία ελέγχει οικονομικά στοιχεία δυσανάλογα προς τον αριθμό της. Η ίδια η οθωμανική αυτοκρατορία επιδιώκει τη δημιουργία μιας αστικής τάξης, στην οποία οι έλληνες και οι αρμένιοι αποτελούν το κύριο τμήμα. Φαίνεται ότι οι ρωμιοί είναι το πιο ισχυρό και δραστήριο τμήμα της αστικής τάξης.

ΠτΘ: Θίξατε το ζήτημα των επιρροών που δέχτηκαν οι τεχνίτες από την αρχιτεκτονική της Κωνσταντινούπολης. Πώς δέχτηκαν την επιρροή; Ταξίδευαν;

Δ.Μ.: Οι επαφές τον 18ο και τον 19ο αιώνα ήταν στενότατες και μάλιστα η Ξάνθη ήταν τοποθετημένη σε μια νευραλγική περιοχή, σε σταυροδρόμι.

Κτίρια «στολίδια»

ΠτΘ: Από τα κτίρια της Ξάνθης που έχουν διασωθεί και συντηρηθεί ποια θεωρείτε κοσμήματα;

Δ.Μ.: Τα πιο αξιόλογα είναι περίπου 60 κτίρια. Βέβαια, αυτά έχουν σημασία και σαν σύνολα. Είναι σπαρμένα σε όλη την πόλη. Είναι, για παράδειγμα, το δημαρχείο της Ξάνθης, που είναι το παλιό αρχοντικό Ορφανίδη και είναι χτισμένο με τη ροδίζουσα πέτρα των Αβδήρων. Είναι ένα κτίριο με ιδιότυπη αρχιτεκτονική και μάλλον είναι εκλεκτικιστικής μορφής.

Υπάρχουν κτίρια νεοκλασικής μορφής, εκλεκτικιστικά κτίρια με περίτεχνη διακόσμηση, λαϊκά κτίρια όπως είναι τα κονάκια των μπέηδων, αλλά και λαϊκά σπίτια, που είναι χτισμένα από ρωμιούς.

Υπάρχει το μέγαρο της μητρόπολης στην κεντρική πλατεία, το σχολείο Ματσίνι κι αρκετά άλλα αξιόλογα κτίρια. Εκείνο που αποτελεί τύχη στην Ξάνθη είναι η διατήρησή της ως σύνολο. Σε άλλες πόλεις υπάρχουν μεν πολλά διατηρητέα αλλά χάνονται μέσα σε μια καθολική ανοικοδόμηση, οπτική ρύπανση που προκαλούν διαφημίσεις και διάφορες κατασκευές. Το κλίμα που δημιουργείται στην παλιά πόλη είναι μοναδικό.

Κουδαραίοι μάστορες

ΠτΘ: Κοντά στα αξιόλογα κτίρια μπορούμε ν’ ανακαλύψουμε και αξιόλογα γλυπτά;

Δ.Μ.: Από τα όσα γνωρίζω η πόλη χτίστηκε από Κουδαραίους μαστόρους της Δυτικής Μακεδονίας. Κουδαραίοι είναι οι λεγόμενοι Δουλγέρηδες, ομάδες μαστόρων που περιπλανιόντουσαν ανά την ανατολή, οι οποίες ξεκινούσαν από συγκεκριμένα μαστοροχώρια της Θεσσαλίας ή της Δυτικής Μακεδονίας κι έχτιζαν σπίτια. Η πόλη της Ξάνθης έχει χτιστεί από αυτούς τους μαστόρους κι αποτελεί ένα δείγμα κουδαρικής μαστοριάς.

Ό,τι είναι γλυπτικό είναι δημιούργημα ξένων μαστόρων. Υπάρχουν ανάγλυφα σε ορισμένα κτίρια -τα οποία συναντώνται στο Άγιο Όρος, στο Πήλιο και στη Δυτική Μακεδονία – σε μικρό αριθμό, αλλά είναι χαρακτηριστικά.

ΠτΘ: Να σταθούμε στα υλικά των σπιτιών, κ. Μαυρίδη;

Δ.Μ.: Πρόκειται για τα παραδοσιακά υλικά των σπιτιών τα οποία γνωρίζουν όλοι χωρίς να τα χρησιμοποιούν. Πηγή υλικού στην πόλη είναι ο ποταμός Κόσυνθος, ο οποίος είναι γεμάτος από κροκάλες από το γκρίζο γρανίτη της Ροδόπης και ο οποίος χρησιμοποιείται είτε ακατέργαστος σαν μεγάλες κροκάλες για τη θεμελίωση τοίχου σπιτιών είτε κατεργασμένος σε υπέρθυρα, πλαίσια, σκαλοπάτια και σε άλλες χρήσεις.

Ορισμένα κτίρια είναι χτισμένα με μαστοριά, μάλλον από ηπειρώτες, με χρήση κυβόλιθων από γρανίτη. Χρησιμοποιείται επίσης η ροζ πέτρα των Αβδήρων, που χρησιμοποιείται και στα αρχαία Άβδηρα. Την χρησιμοποιούσαν και οι μουσουλμάνοι κατακτητές του 14ου αιώνα, στα κομψά τεμένη που ανήγειραν στη Γεννησέα. Είναι πολύ όμορφη πέτρα, εύκολα κατεργάσιμη, η οποία όμως είναι περιορισμένη και αποσαθρώνεται εύκολα.

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο λεπτομέρειας και ιδιαιτερότητας αποτελούν οι σιδεριές οι οποίες δείχνουν μια φιλοπαίγμονα διάθεση κι αποτελούνται από τεράστια ποικιλία σχεδίων.

ΠτΘ: Αποτελούν στοιχείο ανατολίτικης αρχιτεκτονικής;

Δ.Μ.: Βέβαια, για τις ανάγκες προστασίας του σπιτιού. Αυτά τα σίδερα φαίνεται ότι χρησιμοποιούνται στην Κωνσταντινούπολη μετά τον 17ο αιώνα, στα περίφημα ξύλινα σπίτια της Πόλης και της Προποντίδας. Ειδικά το σχέδιο με ρόδακες και λόγχη υπάρχει στην Κωνσταντινούπολη και διαχέεται σε όλα τα οθωμανικά Βαλκάνια.

Φωτογραφικό αρχείο

ΠτΘ: Ποιες είναι οι πηγές των φωτογραφιών;

Δ.Μ.: Οι φωτογραφίες αποτελούν αποτέλεσμα μακροχρόνιας συλλογής και αναζήτησης. Υπάρχει μια συλλογή παλιών φωτογραφιών της Ξάνθης που βρέθηκαν σε παλαιοπωλεία της Ελλάδας και Τουρκίας, πολλές ψηφιακές φωτογραφίες μια και η ψηφιακή φωτογραφία επιτρέπει τη φωτογράφηση μεγάλων οικοδομικών συνόλων πολύ εύκολα.

Φανταστείτε ότι το αρχείο του ΠΑΚΕΘΡΑ περιλαμβάνει 16.000 φωτογραφίες της Ξάνθης, εκ των οποίων πολλές είναι παλιές και σπάνιες. Έχει, όμως, τεθεί σε εφαρμογή ένα σχέδιο για να φωτογραφηθεί ολόκληρη η πόλη σπίτι – σπίτι. Δεν είναι τόσο δύσκολη εργασία με τη χρήση της ψηφιακής φωτογραφίας.

ΠτΘ: κ. Μαυρίδη, εύχομαι καλή συνέχεια στο συγγραφικό σας έργο.

Δ.Μ.: Σας ευχαριστώ πολύ.

Μαρία Αμπατζή

Υ.Γ.: Οι φωτογραφίες και οι λεζάντες αντλούνται από το βιβλίο του Δημήτρη Μαυρίδη «Μαστοριά και Μεράκι στην παλιά Ξάνθη».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.