Λαικα παραμυθια της Θρακης

Στο τελευταίο βιβλίο του αναπληρωτή καθηγητή λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Μανόλη Βαρβούνη με τίτλο «Λαϊκά παραμύθια της Θράκης»

αναφέρεται σήμερα η στήλη. Για να φιλοξενήσει τον πρόλογο που υπογράφει ο καθηγητής Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης και είναι ιδιαίτερα ενημερωτικός για την τύχη του παραμυθιού σήμερα, και φυσικά την εισαγωγή στον τόμο από τον Μανόλη Βαρβούνη, που μας ενημερώνει για τα της εκδοτικής πορείας του θρακιώτικου παραμυθιού.

Μηνάς Αλεξιάδης όμως…

«Τα παραμύθια, όπως είναι γνωστό, αποτελούν βασικό είδος της λαϊκής λογοτεχνίας, το οποίο από νωρίς προσείλκυσε το ενδιαφέρον συλλογέων και μελετητών. Μάλιστα οι συλλογές λαϊκών παραμυθιών, που δημοσιεύονται τα τελευταία χρόνια και προέρχονται από διάφορους ελληνικούς τόπους, ολοένα πληθαίνουν και διευρύνουν έτσι τη λαογραφική βιβλιογραφία.

Μια τέτοια συλλογή από τη Θράκη, που εντάσσεται στο πλαίσιο της σχετικής σειράς των γνωστών Εκδόσεων «ΕΝ ΠΛΩ», περιλαμβάνεται στον παρόντα τόμο. Αποτελείται συνολικά από τριάντα παραμυθιακά κείμενα, τα οποία προέρχονται από χειρόγραφα του Αρχείου του ακαδημαϊκού Γεωργίου Α. Μέγα, που απόκειται στη Βιβλιοθήκη της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας, και έχουν καταταχθεί σύμφωνα με τον διεθνή Κατάλογο παραμυθιών των Antti Aarne και Stith Thompson. Τα κείμενα αυτά, που συνοδεύονται από ορισμένα Σχόλια και σχετικό Γλωσσάρι, εκτός από τον ψυχαγωγικό τους χαρακτήρα, υπηρετούν ασφαλώς επιστημονικούς και παιδαγωγικούς σκοπούς.

Από επιστημονική άποψη, κάθε δημοσίευση παραμυθιών είναι σημαντική, ιδίως τώρα που οι Άννα Αγγελοπούλου και Αίγλη Μπρούσκου (συνεργασία και άλλων), με πρωτοβουλία του καθηγητή Μιχαήλ Γ. Μερακλή, και σύμφωνα με την επιθυμία του αείμνηστου Γεωργίου Α. Μέγα, συμπληρώνουν και εκδίδουν τον Κατάλογο των Ελληνικών παραμυθιών, τον οποίο είχε συντάξει εκείνος. Με παρόμοιες δημοσιεύσεις διευρύνεται το υλικό που διαθέτουμε και ο σχετικός Κατάλογος μπορεί να γίνει πληρέστερος και εκτενέστερος.

Από παιδαγωγική άποψη, τα παραμύθια αυτά βοηθούν τους αναγνώστες κάθε ηλικίας να γνωρίσουν τον μαγευτικό κόσμο του λαϊκού παραμυθιού. Διαβάζοντας τα παραμύθια του τόμου, ο – σημερινός προπάντων – αναγνώστης μπορεί να γνωρίσει τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες και την καθημερινότητα των Ελλήνων της Θράκης, να γνωρίσει όψεις του πολιτισμού τους και να εξοικειωθεί με τρόπους σκέψης και έκφρασης του πολιτισμικού παρελθόντος, με τον έμμεσο βέβαια και πλάγιο τρόπο, που αυτό γίνεται στο παραμύθι, το οποίο (με εξαίρεση τις ευτράπελες διηγήσεις) δεν είναι ασφαλώς ρεαλιστικό είδος.

Σημειώνω ακόμη και το γενικότερο εθνικό κέρδος, αφού πρόκειται για παραμύθια που έχουν καταγραφεί στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, κυρίως από πρόσφυγες, ανθρώπους που είχαν γεννηθεί και μεγαλώσει στην Ανατολική Θράκη και στην Ανατολική Ρωμυλία. Με τον καιρό χάθηκε η πρώτη εκείνη γενιά των προσφύγων και μαζί τους οι αναμνήσεις και η συλλογική ιστορική μνήμη. Ό,τι διασώθηκε από τη γενιά αυτή είναι οι διάφορες λαογραφικές καταγραφές, όπου ανήκουν και τα παραμύθια που δημοσιεύονται και σχολιάζονται στον τόμο. Ουσιαστικά, λοιπόν, τα κείμενα αυτά διασώζουν τη «φωνή» μιας ολόκληρης γενιάς και – με την προϋπόθεση που σημείωσα πιο πάνω – ενός σημαντικού τμήματος του λαϊκού πολιτισμού της Θράκης.

Γι’ αυτό θα ήθελα να συγχαρώ τον επιμελητή του τόμου κ. Μανόλη Γ. Βαρβούνη, αναπληρωτή καθηγητή Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Θράκης, ο οποίος, χρόνια τώρα, από το 1992 που εξελέγη στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, ασχολείται συστηματικά με τον θρακικό λαϊκό πολιτισμό και συγκεντρώνει στο «Λαογραφικό Αρχείο» που δημιούργησε στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας, κάθε είδους σχετική μαρτυρία, πραγματοποιώντας καταγραφές ο ίδιος και οι φοιτητές του. Οργάνωσε έτσι ένα πλούσιο Αρχείο πρωτογενούς υλικού, το οποίο είναι στη διάθεση των ερευνητών και κάθε ενδιαφερομένου.

Στο πλαίσιο των ενασχολήσεων του κ. Βαρβούνη εντάσσεται και η έκδοση του βιβλίου αυτού με λαϊκά παραμύθια της Θράκης…»

… αλλά και Μανόλης Βαρβούνης…

«Δεν είναι η πρώτη φορά που δημοσιεύονται θρακιώτικα παραμύθια. Στα πλαίσια της συλλογής, διάσωσης και μελέτης του λαογραφικού υλικού της Θράκης, κυρίως από τα πολύπαθα τμήματα της μείζονος Θράκης που δεν βρίσκονται σήμερα εντός των ορίων του ελληνικού κράτους, πολλοί ήταν οι λαογράφοι και οι λαογραφούντες που ενδιαφέρθηκαν για το σπουδαίο παραμυθολογικό υλικό του θρακικού Ελληνισμού, το κατέγραψαν και το δημοσίευσαν.

Έτσι, θρακικά παραμύθια δημοσίευσε από την Αίνο ο πολύς Συμεών Μανασσείδης, από την Σωζόπολη ο Θεοδ. Προδρόμου, από την Μαρώνεια η Μ.Κ. Φιλιππίδου, ο Τ. Ορφικός, ο Κ.Α.Παπαϊωαννίδης και πάλι από τη Σωζόπολη, ο Α.Β. Οικονομίδης από την Καλλίπολη, ο Κ. Κουρτίδης, η Ασ. Γαλέου – Μηνά, ο Χρ. Γιαννόπουλος από το Πραγγί του Έβρου, ο Σπ. Ζεχερλής, ο Ευστ. Ζήσης από το Αυδήμι, η Έλλη Καλοκάρδου από τον Σκοπό της Ανατολικής Θράκης, ο Θεοδ. Κιακίδης από το Σαμακόβι και τα περίχωρά του, ο Θαν. Κιλιμπασάνης από την Αγχίαλο, η Σ. Κλήμη – Παναγιωτοπούλου, ο Αρ. Κουλερής από τα Άμφια της Ροδόπης, ο Γ. Κωνσταντινίδης από την Αδριανούπολη, και ο Δ.Α. Πετρόπουλος και πάλι από τον Σκοπό της Ανατολικής Θράκης.

Κυρίως όμως τα θρακικά παραμύθια ανέδειξε και παρουσίασε στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, με σειρά σχετικών δημοσιεύσεων του, ο Πολύδωρος Παπαχριστοδούλου, ένας φλογερός Θρακιώτης, και ο πατριάρχης των περί την Θράκη σπουδών στη νεοελληνική πνευματική ζωή. Ο Παπαχριστοδούλου, που καταγόταν από τις Σαράντα Εκκλησίες της Ανατολικής Θράκης, υπήρξε προσωπικότητα πολυσχιδής και κατέγραψε κυρίως προσφυγικό λαογραφικό υλικό, το οποίο εν μέρει χρησιμοποίησε και ως πηγή έμπνευσης για προσωπική καλλιτεχνική δημιουργία. Δάσκαλος ο ίδιος, πίστευε ότι τα θρακικά παραμύθια μπορούσαν να έχουν έναν ιδιαίτερο παιδαγωγικό ρόλο, γι’ αυτό και συχνά τα χαρακτήριζε ως «θρακικά παιδικά παραμύθια», συμπεριλαμβάνοντας κάτω από τον τίτλο αυτό διάφορα λαϊκά αφηγηματικά είδη, όπως τους μύθους ζώων, τις ευτράπελες διηγήσεις κ.τ.ό. Γι’ αυτό και προτίμησε τα παραμύθια εκείνα όπου κυριαρχεί το παράδειγμα και ο παραδειγματισμός, ως μέσα ηθικής διαπαιδαγώγησης, επεμβαίνοντας συχνά, με τρόπο ώστε το τελικό αποτέλεσμα να αποτελείται από τύπους παραμυθιών από τη Θράκη, που ωστόσο χρησιμοποιούνται και συχνά διασκευάζονται για παιδευτικούς λόγους.

Πρέπει επίσης εδώ να αναφερθεί ότι θρακικά παραμύθια δημοσίευσε και ο Γ.Α.Μέγας, ενώ με επιλογή κειμένων του γράφοντος και διασκευή τους από τον Γ.Κρόκο κυκλοφορήθηκε και μια σύντομη επιλογή και ανθολόγηση παραμυθιών της Θράκης, στα μέσα της δεκαετίας του ’90. Πρόκειται λοιπόν για ένα σπουδαίο και μεγάλο υλικό, που αυξάνεται αλματωδώς, αν υπολογίσουμε και τα παραμύθια που έχουν καταγραφεί και μένουν ανέκδοτα, σε χειρόγραφες πρωτογενείς συλλογές λαογραφικού υλικού διαφόρων λαογραφικών αρχείων, σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της χώρας μας.

Για την ανά χείρας συλλογή επιλέξαμε παραμύθια από τέτοιες λαογραφικές συλλογές, που ανήκουν στο αρχείο του Γ.Α. Μέγα και αποτελούν το «Λαογραφικόν Φροντιστήριόν» του, που σήμερα ανήκει στην Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία. Πρόκειται για καταγραφές των τότε φοιτητών του Γ.Α. Μέγα, που χρονολογούνται στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, σημαντικές τόσο για την παλαιότητά τους, όσο και λόγω του ότι οι πρόσφυγες πληροφορητές – γιατί προσφυγικό είναι κατά μείζονα λόγο το υλικό μας – έχουν από καιρό φύγει από αυτή τη ζωή. Μοιραία λοιπόν, τα παραμύθια μας εδώ ακολουθούν την γενικότερη κατεύθυνση του υπάρχοντος λαογραφικού υλικού της Θράκης, προέρχονται δηλαδή, κατά κύριο λόγο, από πρόσφυγες, από θρακικές δηλαδή περιοχές που έχασαν τον Ελληνισμό τους κατά τα κοσμογονικά γεγονότα των δύο πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα. Επίσης, πρόκειται για υλικό των Ελλήνων της Θράκης, καθώς εδώ δεν συμπεριλαμβάνονται παραμύθια από άλλα σύνοικα πληθυσμιακά στοιχεία άλλωστε, σε ολόκληρη την σχετική βιβλιογραφία, όπου γίνεται λόγος για παραμύθια της Θράκης, εννοείται παραμύθια της ελληνικής Θράκης ή μάλλον παραμύθια των Θρακιωτών Ελλήνων.

Άμεσος, λοιπόν, λαϊκός λόγος, από το στόμα των πληροφορητών, τα στοιχεία των οποίων συχνά παρατίθενται. Λίγες είναι οι περιπτώσεις ιδιωματικών κειμένων, καθώς στην απόδοση και καταγραφή τους προτιμήθηκε η κοινή νεοελληνική. Παραμύθια σεμνά, αρχαϊκά, προϊόντα μιας αγροτικής κοινωνίας με βαθιά και στέρεη ορθόδοξη πίστη, με προσήλωση στην οικογένεια και με λατρεία για το έθνος και την πατρίδα. Διηγήσεις αλύτρωτων Ελλήνων, που προσπάθησαν μέσα από τον παραδοσιακό τους πολιτισμό να διατηρήσουν την ελληνική και ορθόδοξη ταυτότητά τους, σε πείσμα εχθρών και «φίλων», μέσα σε κλύδωνες και ταραχές, πληρώνοντας συχνά με τη ζωή, την τιμή και την περιουσία τους την εμμονή στα πάτρια.

Κι αν ακόμη σε κάποιες περιπτώσεις ορισμένες περιγραφές είναι κάπως σκληρές ή βίαιες, τα παραμύθια συνεχίζουν να έχουν έναν σημαντικότατο παιδαγωγικό ρόλο, καθώς ουσιαστικά αποτελούν μηχανισμούς προσαρμογής των παιδιών στη σκληρή κοινωνική πραγματικότητα, που τα περιμένει με την έξοδό τους από την παιδική ηλικία και από την προστατευτική αγκάλη της πατρικής οικογένειας. Στο πλαίσιο λοιπόν αυτό θα πρέπει να προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε κάθε στοιχείο των παραμυθιών που μπορεί και να μας ξενίσει, αφού πρόκειται για προϊόντα άλλων εποχών και άλλων κοινωνιών, μέσα στα οποία οι τότε άνθρωποι αποτύπωναν τα βιώματα, τις απόψεις, τους καημούς, τις ελπίδες και τις προσδοκίες τους.

Τα θρακικά παραμύθια της συλλογής αυτής περιέχουν την ίδια την ψυχή του παραδοσιακού πολιτισμού της Θράκης, με όλες τις περιπέτειες, τις καταστροφές και τις αναγεννήσεις του θρακικού Ελληνισμού. Αποτελούν γι’ αυτό σημαντική πολιτισμική, ιστορική και εθνική μαρτυρία, που δεν πρέπει να μείνει στην αφάνεια, αφού το μήνυμά της αφορά όλους μας, μικρούς και μεγάλους. Ο κόσμος της Θράκης μας περιμένει να τον γνωρίσουμε, και τα παραμύθια είναι, ίσως, το καλύτερο όχημα για μια τέτοια περιήγηση σε κοιτίδες πανάρχαιες του Ελληνισμού και σε μορφές παράδοσης γνήσιες, αυθεντικές και, κυρίως, μεστές από το νόημα της ελληνικής παραδοσιακής ζωής. Ένα νόημα που μπορεί να αποτελέσει σωτήριο έρμα για την σημερινή άστατη, και συχνά παραπαίουσα, ανερμάτιστη ζωή μας.

Κλείνοντας τη σύντομη αυτή εισαγωγή θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον καθηγητή μου κ. Μ.Γ. Μερακλή, πρόεδρο της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας, για την άδεια μελέτης στα χειρόγραφα του «Λαογραφικού Φροντιστηρίου» του Γ.Α. Μέγα, και για την γενικότερη αγάπη και βοήθειά του όλα αυτά τα χρόνια του λαογραφικού μου ταξιδιού. Εκείνος, το 1992, ήταν που ουσιαστικά μου άνοιξε τις πόρτες της Θράκης, ώστε να γνωρίσω τον πλούσιο παραδοσιακό της πολιτισμό ας δεχθεί, κι από εδώ, την αγάπη και την ευγνωμοσύνη μου.»

Το βιβλίο εμπεριέχει τα παραμύθια:

«Το φίδι», (Φυλακτό Σουφλίου), «Το φασούλι, το άχυρο και η φωτιά», (Λευκίμη Σουφλίου), «Τα τρία αδέλφια», (Λευκίμη Σουφλίου), «Η βασιλοπούλα που χάθηκε», (Θράκη) , «Ο Κασσίδας», (Θράκη), «Ο Δεκατρίτης», (Λευκίμη Σουφλίου), «Το κάστρο με τη Νεράιδα», (Θράκη), «Η όμορφη ορφανή και η μητριά», (Μάλγαρα), «Ο Χρυσοκάβουρας», (Ηράκλεια), «Η κόρη και το βασιλόπουλο», (Ανδριανούπολη), «Η Σταχτοπέπελης» , (Ανατολική Θράκη), «Ο Κελς», (Βαβά Εσκί, Σαρ. Εκκλησιών), «Ο ζητιάνος και ο δράκος», (Σουλτάν Κίοϊ, Κεσσάνης), «Ο καλός βασιλιάς», (Αμόριο Διδυμοτείχου), «Η λάμπα κι ο αράπης», (Ρύζια Ορεστιάδας), «Το παιδί με την πίτα», (Λευκίμη Σουφλίου), «Ο δράκος και το κοριτσάκι», (Καλλίπολη Αν. Θράκης), «Ο πετεινός», (Λευκίμη Σουφλίου), «Κάνε το καλό και ρίξ’ το στο γιαλό», (Ευδήμιο Αν. Θράκης), «Η βασιλοπούλα και το αίνιγμα», (Αγχίαλος), «Ο αράπης και η βασίλισσα», (Καλλίπολη Αν. Θράκης), « Τα δύο αδέλφια», (Καλλίπολη Αν. Θράκης), «Η αργυροκουδούνα», (Ανατολική Θράκη), «Ο πατέρας με τους τρεις γιους», (Διδυμότειχο), «Η βασιλοπούλα με την κακή μοίρα», (Ανατολική Θράκη), «Ο άτυχος βασιλιάς», (Διδυμότειχο), «Η κουτσομπόλα γριά», (Ανατολική Θράκη), «Ο μεγαλύτερος κλέφτης της Πόλης», (Ευδήμιο Αν. Θράκης), «Το λάθος των καλογήρων», (Φυλαχτό Σουφλίου), «Ο φιλάργυρος», (Διδυμότειχο).

Το βιβλίο εικονογραφεί η Σοφία Παπαθανάση.

Ο φιλαναγνώστης

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.