«Καταφερα να σκιαγραφησω τα προσωπα που διαδραματισαν καποιο ρολο στο οικονομικο γιγνεσθαι της Αλεξανδρουπολης»

Ο Μιχάλης Πατέλης γεννήθηκε στο Σουφλί και είναι συλλέκτης ιστορικών αντικειμένων και μαρτυριών. Τα ιστορικά στοιχεία που αντλεί ο συγγραφέας από τις πηγές, εμπλέκονται με το ανθρωπολογικό, το λαογραφικό και το γλωσσικό υλικό. Οι πηγές του καλύπτουν μια ιστορική αλληλουχία των προγενέστερων και επόμενων γεγονότων, ώστε να διευρύνεται η ιστορική πηγή προς όλα τα πολιτισμικά και κοινωνικά δρώμενα μιας μακράς και εξαιρετικά ενδιαφέρουσας περιόδου. Στο βιβλίο με τίτλο: «Αλεξανδρούπολη, Οικονομίας – Πανόραμα 1870 – 1970» ο Μιχάλης Πατέλης καλύπτει την ιστορία της πόλης, την καταγωγή, την προέλευση των επαγγελματιών, επιχειρηματιών ως τοπολογικό προσδιορισμό: το είδος των επαγγελμάτων, το είδος της γλωσσικής διαφήμισης και ρητορικής της προβολής. «Κυρίως σ΄ αυτό το βιβλίο με ενδιέφερε να εντοπίσω και να συλλέξω όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία όχι τόσο για τις μορφές παραγωγής και διακίνησης, όσο για τους ανθρώπους που συνδέθηκαν μ΄ αυτές» δηλώνει ο ίδιος και επισημαίνει ότι μελέτησε και συνέλεξε στοιχεία όπως: Ονόματα συλλόγων και σωματείων, αποδείξεις, τιμολόγια, δελτία τιμών, αναλόγια εξόδων, ανακοινώσεις, προσκλήσεις, κάρτες, καρτ – ποστάλς, και διαφημίσεις συμπληρώνοντας ψηφιδωτό – ψηφιδωτό την ιστορία της πόλης…

Πώς κινηθήκατε σ΄ αυτή την εργασία συλλογής όλων αυτών των στοιχείων και του υλικού που φιλοξενείτε στο βιβλίο σας;

Κάνοντας προσωπική έρευνα όλα αυτά τα χρόνια, από το 76 και μετά. Κυρίως σ΄ αυτό το βιβλίο με ενδιέφερε να εντοπίσω και να συλλέξω όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία, όχι τόσο για τις μορφές παραγωγής και διακίνησης, όσο για τους ανθρώπους που συνδέθηκαν μ΄ αυτές. Μέσα από αυτή την έκδοση γνωρίζουμε αρκετά από τα πρόσωπα τα οποία με τις δραστηριότητές τους δημιούργησαν στην ουσία την Αλεξανδρούπολη.

Επικεντρώσατε το ενδιαφέρον σας σε ανθρώπους οι οποίοι όμως στην πλειοψηφία τους έχουν φύγει από κοντά μας. Πού εντοπίσατε τα «σημάδια» τους;

Στις καρτ – ποστάλς, στις φωτογραφίες, στα τιμολόγια, στις εμπορικές συναλλαγές, στις διαφημίσεις, ακόμη και στις καταχωρήσεις των εφημερίδων. Υπήρχε ένας τεράστιος πλούτος που στην αρχή ούτε τον φανταζόμουν. Χρειάστηκε να επισκεφτώ πολλές φορές τα Πατριαρχικό Αρχειοφυλάκιο, έχοντας νωρίτερα εξασφαλίσει την άδεια του Παναγιότατου Οικουμενικού Πατριάρχη για να συλλέξω στοιχεία για την Αλεξανδρούπολη.

Πώς αλήθεια επιλέγει ο χώρος για να δημιουργηθεί η Αλεξανδρούπολη;

Όλα ξεκίνησαν από την επιλογή του χώρου για τη δημιουργία του σιδηροδρομικού σταθμού από Γαλλοβελγικό Όμιλο Τραπεζών για λογαριασμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ήταν η δημιουργός αιτία. Η συμφωνία για την κατασκευή του σιδηροδρόμου επήλθε την 17 – 04 – 1896 μεταξύ του Οθωμανικού κράτους και του Αυστριακού στην καταγωγή Βαρόνου Χιρς που ανέλαβε αντί των Γαλλοβέλγων την υλοποίηση της κατασκευής του έργου. Στις 30 – 06- 1870 αποφασίστηκε το καταληκτικό σημείο της γραμμής Αδριανούπολη – προς Αιγαίο πέλαγος να είναι το Δεδέαγατς.

Γιατί επιλέχθηκε ο συγκεκριμένος χώρος; Σε τι συμπεράσματα οδηγηθήκατε;

Ο χώρος επιλέχθηκε γιατί τα λιμάνια της Αίνου, Δρακοντίνα και Ποντισμένη, λόγω προσχώσεων του Έβρου ποταμού, είχαν προβλήματα και παρά τις προσπάθειες εκβάθυνσης δεν κατέστη δυνατό να γίνουν λειτουργικά για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες της Αδριανούπολης. Έτσι επέλεξαν ο τερματικός σιδηροδρομικός σταθμός της γραμμής Κωνσταντινούπολη – Αδριανούπολη να γίνει στο Δεδέαγατς.

Ο ρόλος του Ιωάννη Φιμερέλλη γιατί αναγράφεται στην εργασία σας ότι ήταν τόσο καταλυτικός;

Με το ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877 – 1878 ένα σύνταγμα μηχανικού του ρωσικού στρατού κατέλαβε το Δεδέαγατς. Το σύνταγμα στρατοπέδευσε έξω από το Δεδέαγατς προς την περιοχή του Μαϊστρου. Την απροσδόκητη έλευση του ρωσικού στρατού την εκμεταλλεύτηκε άριστα ο καταγόμενος από την Αίνο και εγκαταστημένος στο Δεδέαγατς έμπορος Ιωάννης Φιμερέλλης. Αξιοποίησε την τεχνική υπηρεσία και τους Ρώσους μηχανικούς για να εκπονήσουν το ρυμοτομικό σχέδιο της υπό δημιουργία πόλεως. Η πορεία εξέλιξης του Δεδέαγατς στο χρόνο ήταν ραγδαία. Το 1884 μεταφέρθηκε η έδρα του σαντζακίου από το Διδυμότειχο στο Δεδέαγατς.

Και το όνομα Αλεξανδρούπολη πώς προέκυψε;

Με την απελευθέρωση και μέχρι το τέλους του 1920 περίπου, η πόλη μετονομάσθηκε σε Νεάπολη. Όταν όμως επισκέφθηκε τη Νεάπολη ο βασιλιάς Αλέξανδρος στις 8-7-1920 και ήταν η πρώτη επίσκεψη βασιλιά στην ελεύθερη πλέον Νεάπολη, υποσχέθηκαν οι πρόκριτοι της πόλης να ονομάσουν τη Νεάπολη, Αλεξανδρούπολη προς τιμήν του. Έτσι το Δεδέαγατς έγινε την 15 – 05- 1920 Νεάπολη και στα τέλη του 1920 έγινε Αλεξανδρούπολη. Το 1883 το τότε Δεδέαγατς είχε 3000 κατοίκους, το 1920 είχε 6.800, το 1940 είχε 15.472 και το 2001 48.885.

Τι είδους οικονομικά στοιχεία συγκαταλέγεται στο βιβλίο σας;

Για παράδειγμα τις εμπορικές επιχειρήσεις της Αλεξανδρούπολης σε διάφορες περιόδους. Το 1964 ήταν καταγεγραμμένες στο Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο 456 εμπορικές επιχειρήσεις: Αποικιακά, Βιβλιοχαρτοπωλεία – Πρακτορεία Λαχείων, Δασικά – Καυσόξυλα, Δέρματα – Τυριά – Αυγά, Εξαγωγαί Εγχώριων Προϊόντων, Ζωέμποροι – Ζωομεσίται, Ιχθυέμποροι, Οικοδομικά υλικά, Χρώματα, είδη αλιείας, Πετρέλαια – Ανταλλακτικά αυτοκινήτων. Την ίδια χρονιά λειτουργούσαν 51 Βιομηχανίες, 432 Βιοτεχνίες και 338 επιχειρήσεις προσφοράς υπηρεσιών.

Έχετε επισημάνει κάποιο προϊόν της περιοχής, ομολογουμένως εντυπωσιακό ως στοιχείο;

Ναι, σχετικά με το μαύρο χαβιάρι που παράγονταν στην Αλεξανδρούπολη από το ψάρι «Μουρούνα». Λέγεται ότι ήταν νοστιμότατο και εφάμιλλο των καλυτέρων ρωσικών χαβιαριών. Ωστόσο η προσπάθεια ατόνησε λόγω έλλειψης αγοράς και διάθεσης προϊόντος.

Η σιδηροδρομική γραμμή πότε ολοκληρώθηκε;

Οι εργασίες κατασκευής της γραμμής ολοκληρώθηκαν το 1871. Για την εύρυθμη λειτουργία των σιδηροδρόμων απαιτούνταν και κτιριακές εγκαταστάσεις που χρησίμευαν για αίθουσες αναμονής επιβατών, η κατασκευή των οποίων ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 1872, οπότε και άρχισε η λειτουργία του σιδηροδρόμου. Η κατασκευάστρια εταιρεία ονομαζόταν «Societe Imperiale des Chemins de fer la Turquie d΄Europe» (Αυτοκρατορικοί Σιδηρόδρομοι της Ευρωπαϊκής Τουρκίας). Η κατάληξη του τρένου του Δεδέαγατς ήταν για μεν τους επιβάτες στο λεγόμενο και σήμερα ακόμα «Γαλλικό σταθμό» απέναντι από το νεκροταφείο, και για τα εμπορεύματα ήταν μέχρι το λιμάνι, περίπου όπως και σήμερα.

Για την κατασκευή του λιμανιού τι γνωρίζετε; Είναι περίεργη η επιλογή, καθώς στην Αίνο είχε ήδη δυο λιμάνια…

Ο ποταμός Έβρος ήταν η αιτία να κατασκευασθεί το λιμάνι στο Δεδέαγατς και όχι στην Αίνο, η οποία είχε δύο λιμάνια, την Δρακοντίνα και την Ποντισμένη, αλλά και μεγάλη ναυτική παράδοση. Οι φερτές ύλες που κατέβαζε ο ποταμός πρόσχωναν τα λιμάνια της Αίνου με αποτέλεσμα να μην μπορούν να προσεγγίσουν εμπορικά πλοία παρά τις προσπάθειες των Τούρκων από το 1850 να τα βελτιώσουν. Μαζί με την εκκίνηση των εργασιών κατασκευής του σιδηροδρόμου, άρχισε και η κατασκευή του λιμανιού.

Αληθεύει ότι χρησιμοποιήθηκαν έτοιμοι κυβόλιθοι από τον Αρχαιολογικό χώρο της Μεσημβρίας;

Ήταν η εύκολη λύση που βρήκαν οι κατασκευαστές σύμφωνα με έγγραφη μαρτυρία του Αχιλλέα Σαμοθράκη για να κατασκευάσουν το λιμάνι. Το πρώτο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης, κατά ένα μέρος κατασκευάστηκε από αρχαιολογικό υλικό. Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1873 μαζί με τη λειτουργία του σιδηροδρόμου. Στοίχισε σύμφωνα με τον Αινίτη Νικόλαο Γ. Χατζόπουλο 200.000 φράγκα. Την 1η Ιουνίου του 1880 άρχισε τη λειτουργία του ο φάρος της Αλεξανδρούπολης, το έμβλημα της πόλης. Τον κατασκεύασε η γαλλική Εταιρεία «Administration Generale des phares de l΄Empire Ottoman» για τις ανάγκες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Αεροδρόμιο πότε λειτούργησε για πρώτη φορά στην περιοχή;

Τη δεκαετία του 1920 λειτούργησε αεροδρόμιο για την κάλυψη των στρατιωτικών αναγκών, στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο ναός της Αγίας Κυριακής. Ο σημερινός αερολιμένας λειτούργησε για πρώτη φορά το 1944. Το 1955 αναγνωρίσθηκε ως διεθνής ενώ το 1975 κατασκευάσθηκε η υπάρχουσα υποδομή σε κτίρια και διάδρομο.

Στο δεύτερο – και μεγαλύτερο – μέρος της έκδοσης συγκεντρώσατε στοιχεία από το Εμπορικό και Επαγγελματικό Επιμελητήριο, τους Επαγγελματικούς Συλλόγους και τα Σωματεία, τι είδους πληροφορίες -στοιχεία περιέχονται σε αυτές τις σελίδες;

Ονόματα συλλόγων και σωματείων, αποδείξεις, τιμολόγια, δελτία τιμών, αναλόγια εξόδων, ανακοινώσεις, προσκλήσεις, κάρτες, καρτ – ποστάλς, διαφημίσεις. Για να καταλάβετε ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της οικονομικής κίνησης της περιοχής ήταν η ύπαρξη 43 ξενοδοχείων. Μέσα από αυτά τα στοιχεία συγκεντρώνω πληροφορίες για τους τεχνίτες της εποχής, όπως για παράδειγμα ο Αδάμ Αδαμίδης, που είχε το ποτοποιείον « Μάρων» και καταγόταν από την Μαρώνεια. Αναγκάστηκε να καταφύγει στην Θεσσαλονίκη λόγω της Βουλγαρικής κατοχής, δραστηριοποιήθηκε εκ νέου στην Αλεξανδρούπολη το 1920. Η έκδοση περιλαμβάνει έναν πλούσιο κατάλογο Εμπόρων και Επαγγελματιών της Αλεξανδρούπολης από το 1880 μέχρι το 1970, στοιχεία, ονόματα, επαγγέλματα και χρονολογίες που συγκέντρωσα μέσα από εμπορικούς και τηλεφωνικούς καταλόγους, από το αρχείο του επιμελητηρίου τις εφημερίδες, τα βιβλία και άλλες μαρτυρίες.

Ο πρώτος αιρετός δήμαρχος της πόλης ποιος ήταν;

Ο Κωνσταντίνος Αλτιναλμάζης. Η καταγωγή του ήταν από την Αίνο αλλά μεγάλωσε στην Αδριανούπολη και σπούδασε φαρμακευτική στην Αθήνα. Ήταν πτυχιούχος φαρμακοποιός και εγκαταστάθηκε αρχικά στην Αδριανούπολη όπου αναπτύσσει πλούσια εθνική και κοινωνική δράση. Η εθνική συμφορά τον έφερε στην Αλεξανδρούπολη, οι ικανότητές του γρήγορα τον ανέδειξαν σε πρώτο πολίτη. Δεν είναι υπερβολή αν πω ότι παρέλαβε ένα χωριό και το έκαμε μια σύγχρονη πόλη.

Κάποια άλλη τέτοια «πρωτιά» έχετε εντοπίσει στις «αναζητήσεις» σας;

Ναι, αυτή του Χρήστου Γιαννούτσου που υπήρξε ο πρώτος έλληνας στρατιωτικός (υπαξιωματικός) που ήρθε μαζί με πέντε στρατιώτες στις 13-05-1920 για να παραλάβει τη διοίκηση του λιμανιού από τους Γάλλους στρατιωτικούς. Διεκπεραίωσε με επιτυχία την αποστολή του και έτσι την επόμενη 14-05-1950 πέντε εμπορικά πλοία αποβίβασαν τα ελληνικά στρατεύματα. Καταγόταν από την Λαμία, αλλά μετά την απόλυσή του από τις τάξεις του στρατού το 1923 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αλεξανδρούπολη.

Τι νομίζετε ότι πετύχατε σίγουρα μ΄ αυτή την έκδοση;

Αυτό που ελπίζω είναι ότι ίσως οι συμπολίτες μου να πάρουν το ερέθισμα και ανοίξουν τα αρχεία τους, τα οικογενειακά τους κειμήλια, τα φωτογραφικά τους λευκώματα μα πάνω από όλα να ανοίξουν τις καρδιές τους. Μόνο έτσι θα καταγράψουν οι ερευνητές αυτά που ξέρουν, αυτά που άκουσαν, αυτά που κρατούν καλά φυλαγμένα στο νου και στην ψυχή. Μετά από πολύχρονη και επίπονη προσπάθεια αναζήτησης στοιχείων και τεκμηρίων σχετικά με τον οικονομικό βίο των κατοίκων της Αλεξανδρούπολης το μόνο που νομίζω ότι κατάφερα ήταν να σκιαγραφήσω τα πρόσωπα που διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στο οικονομικό γίγνεσθαι της πόλης.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.