Ιστοριες για … σκυλους

Πολιτισμός είναι το σύνολο των πνευματικών, επιστημονικών, υλικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων ενός λαού ή της ανθρωπότητας, ευρύτερα. Έτσι θα γράφαμε στις σχολικές μας εκθέσεις. Και θα γράφαμε και ωραία. Μόνο που δεν θα είχαμε ακριβώς αποδώσει δύο βασικά στοιχεία της έννοιας του πολιτισμού. Αρχικά τη σύνδεσή του, ετυμολογική και ουσιαστική, με την έννοια της πόλης. Της κοινής συμβίωσης, της συλλογικότητας και της συνεργασίας, με όποιους όρους και κανόνες αυτά προϋποθέτουν. Για να δημιουργηθεί ο πολιτισμός πρέπει να υπάρχουν οι κατάλληλες περιστάσεις που θα διασφαλίζουν την επικοινωνία με τους άλλους, την κατανόηση των απόψεών τους, την εκτίμηση και αξιοποίηση της προσφοράς τους. Την υπέρβαση του ατομικού. Τον σεβασμό της ετερότητας, της ύπαρξης ενός άλλου, προφανώς διαφορετικού, αφού δεν είμαι εγώ. Ο πολιτισμός έτσι προϋποθέτει έναν συγκεκριμένο τρόπο διαχείρισης του εαυτού σε σχέση με τον άλλον. Απλά πράγματα, που, όταν όμως παραβλέπουμε ως «ευκόλως εννοούμενα», τρίζει συθέμελα το πολιτισμικό οικοδόμημα.

 
Το δεύτερο στοιχείο αφορά τον τρόπο διαχείρισης του εαυτού, αλλά και του συνόλου των εαυτών που απαρτίζουν την «πόλη» και τον πολιτισμό της, σε σχέση με τις άλλες οντότητες του κόσμου μας: τη φύση, το φυτικό και ζωικό «βασίλειο». Η συγκρότηση της πόλης και του πολιτισμού αποτελούν εξ ορισμού απομάκρυνση από τη φύση, γι’ αυτό και είναι απαραίτητη η αναθεώρηση των σχέσεων του πολιτισμένου ανθρώπου με αυτήν. Και ως επιστέγασμα του παραπάνω πλαισίου σχεσιακότητας, ή και ως βάση της, σε άμεση συνάρτηση με όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες (εαυτός, άλλοι άνθρωποι, φύση) έρχεται η σχέση με τον Θεό, με το υπερ-φυσικό ή το μετα-φυσικό.
               
 
Η ανάγκη οργάνωσης και διαχείρισης των παραπάνω σχέσεων σε κάθε πολιτισμό οδηγεί στη διαμόρφωση ποικίλων θεσμών (κράτος, εκκλησία, εκπαίδευση, κ.ά.) που αποτυπώνουν τις δομές τους σε κάθε λογής κείμενα: νόμους, γραπτούς και άγραφους, διατάγματα, συμβάσεις, διακηρύξεις, ιερά βιβλία, φιλοσοφικές ή πολιτικές πραγματείες, κλπ. Το είδος κειμένου όμως που μπορεί να στεγάσει αποτελεσματικότερα την πολυπλοκότητα των παραπάνω σχέσεων, όπως έχει αποδειχθεί ανά τους αιώνες, είναι η λογοτεχνία. Η ιδιαίτερη κατηγορία των σχέσεων που θα μας απασχολήσει είναι αυτές του ανθρώπου με τα ζώα και η αποτύπωσή τους στα λογοτεχνικά κείμενα. Ιδιαίτερη θέση κατέχει εύλογα ο σκύλος, ο «πιστός» και «καλύτερος» φίλος του ανθρώπου. Ήδη από την ομηρική εποχή προβάλλεται η στενή σχέση του σκύλου με το αφεντικό του, τον γυρισμό του οποίου περιμένει υπομονετικά χρόνια ολόκληρα, μαραζωμένος από την απουσία του (ρ 300 – 304, μτφ. Καζαντζάκη – Κακριδή).
 
 
Κει πάνω ο σκύλος ο Άργος κοίτουνταν, τσιμπούρια φορτωμένος·
μα ξάφνου, μπρος του μόλις ένιωσε τον Οδυσσέα να στέκει,
μεμιάς τα δυο του αφτιά κατέβασε κουνώντας την ουρά του,
μα στον αφέντη του σιμότερα πια δε βαστούσε να ΄ρθει..
Κι αυτός, την όψη αλλού γυρίζοντας, εσφούγγιξε ένα δάκρυ […]
 
 

Οι σκύλοι γίνονται λογοτεχνικοί ήρωες ή και αφηγητές, με ενδιαφέρουσα αφηγηματική λειτουργία, κυρίως στα έργα της σύγχρονης παραγωγής, όπως οι σκύλοι σε αρκετά διηγήματα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη (λ.χ. στον «Νοέμβριο» και στο «Περιπολών περί πολλών τυρβάζω»). Γίνονται ακόμη πολιτικά και κοινωνικά σύμβολα, μέσα ειρωνείας και σάτιρας, καθώς και καταγγελίας της ανθρώπινης υποκρισίας, όπως ο  Lee και η Lou στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Μαργαρίτας Καραπάνου, ή ο ήρωας του αφηγήματος «Η καρδιά ενός σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, όπου, στο πλαίσιο ενός επιστημονικού πειράματος ένας σκύλος «μετατρέπεται» σε άνθρωπο, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εξίσου ενδιαφέρουσα η κομβική παρουσία τους στις ιστορίες που συνιστούν το έργο «Η αθανασία των σκύλων» του Κώστα Μαυρουδή. Παρόμοια λειτουργία κοινωνικής κριτικής εντοπίζεται βεβαίως ήδη στον «Διάλογο των σκύλων», μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα νουβέλα του Μιγκέλ ντε Θερβάντες.

 
Στα περισσότερα πάντως έργα αυτό που προβάλλεται κυρίως είναι η αυτοθυσία και η αφοσίωση του σκύλου, με σαφείς διακειμενικές αναφορές στον πρόγονό τους Άργο, αλλά και αντικατοπτρίζοντας ρεαλιστικά πραγματικές ιδιότητες των σκύλων. Χαρακτηριστικός ο «μεγαλόσωμος σγουρόσκυλος (barbet) φέρων τὸ ὄνομα Πλούτων», στην «Ιστορία ενός σκύλου» του Εμμανουὴλ Ροΐδη, «η πίστις, η αφοσίωσις, η αυταπάρνησις και η αγάπη» του οποίου κάνουν τον αφηγητή να θεωρεί ότι η ψυχή του θα βραβευτεί «εις τας αιωνίους μονάς». Το ίδιο και ο ήρωας του πρόσφατου βιβλίου του Λουίς Σεπούλβεδα με τίτλο «Η ιστορία ενός σκύλου που τον έλεγαν Πιστό». Η πίστη και η αφοσίωση αυτή δοκιμάζεται όμως συχνά από τον θάνατο και την απουσία, όπως την αποδίδει ο Μιχάλης Γκανάς στο ποίημα «Το σκυλί» της συλλογής «Μαύρα Λιθάρια» (1980).
 
Το 'να σκυλί το σκότωσαν
τ' άλλο το πήραν οι γειτόνοι.
Βγαίνει τις νύχτες
και κοιτάει το φεγγάρι,
μυρίζει στις μολόχες
που του 'ριχνες ψωμί.
Ύστερα βρίσκει τον τορό
κ' έρχεται με μουσούδα
όλο δροσιές στο μνήμα σου.
 
Κάθεται στα πισινά κι ακούει
τ' άλλο σκυλί που αλυχτάει κάποιο διαβάτη.
 
Η λογοτεχνία αποτυπώνει πλευρές της ζωής μας κάποτε δυσδιάκριτες από τον κοινό νου. Συχνά όμως τονίζει πράγματα απλά και καθημερινά, τόσο καθημερινά που είχαν καταντήσει κι αυτά αθέατα. Οι ιστορίες των σκύλων ανήκουν στη δεύτερη περίπτωση. Περιβαλλόμαστε από τέτοιες ιστορίες. Η σχέση μας με τον σκύλο, το ζώο, τη φύση, όπως ακριβώς και με τον Άλλον άνθρωπο, δεν είναι απλώς ζήτημα εκπαίδευσης ή αγωγής. Ούτε μόνον αντικείμενο νομικής ρύθμισης. Η συμπεριφορά μας προς τον άλλον βρίσκεται στην καρδιά του πολιτισμού μας. Τον ορίζει. Τον συνιστά. Ίσως τελικά από δω θα έπρεπε να ξεκινούμε τις σχολικές μας εκθέσεις περί πολιτισμού.
 

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.