Ιδε το εαρ το καλον παλιν επανατελλει…

Ω γλυκύ μου έαρ και πάλι λοιπόν από αύριο, 1η Μάρτη, και τα ανοιξιάτικα κάλαντα έχουν από καιρού λησμονηθεί από πολλούς, όχι όμως από όλους. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Περιοχής Βυζαντινού Φρουρίου Κομοτηνής τα θυμάται πάντα και με αφορμή την πρώτη μέρα του Μάρτη και της άνοιξης αναβιώνει το έθιμο «Χελιδονίσματα» το Σάββατο στις 11 το πρωί με αφετηρία το Βυζαντινό Φρούριο Κομοτηνής.

Μήνυμα της πιο γλυκιάς γιορτής ο ερχομός της άνοιξης που φέρνει τις Απόκριες, το Πάσχα, τα άνθη ήδη στις μυγδαλιές στη φύση και – μην ξεχνάμε – και τις μικρές στριφτές άσπρες και κόκκινες κλωστίτσες στους καρπούς των πιτσιρικάδων για να μην τους «κάψει» ο Μάρτης!

Με αφορμή τα Χελιδονίσματα η σελίδα φιλοξενεί σήμερα μία νοσταλγική αναδρομή σε έθιμα και τραγούδια που αναβιώνουν από την αρχαιότητα έως σήμερα μυώντας μας στην ζωογόνο άνοιξη.

Μηνολόγιο – Εορτολόγιο

Από τον Πολιτιστικό Σύλλογο περιοχής Βυζαντινού Φρουρίου Κομοτηνής

Μάρτιος, ο τρίτος μήνας του χρόνου και ο πρώτος Ανοιξιάτικος μήνας. Όταν βέβαια τα πράγματα εξελιχθούν κανονικά, γιατί είναι γνωστό πως όσο και αν λέμε «Από Μάρτη καλοκαίρι/Και από Αύγουστο χειμώνα», άλλο τόσο είναι πασίγνωστο πως έχουμε να κάνουμε με ένα μήνα κακόπιστο, «πεντάγνωμο».

«Ο Μάρτης ώρα βρέχει και χιονίζει κι ώρα μαρτολουλουδίζει…»

Από τη μία μεριά είναι γνωστός ως «γδάρτης και παλουκοκαύτης και από την άλλη, μόλις προβάλλει, παίρνουν οι κοπέλες τα μέτρα τους για να μην τις μαυρίσει και τις κάψει, φορώντας των ασπροκόκκινη κλωστή στο χέρι τους και, όπως λέει σχετικό γνωμικό: «όπ΄ έχει κόρην ακριβή τον Μάρτη ο ήλιος μην τη δή».

Με όλα αυτά ο Μάρτης είναι περισσότερο ανοιξιάτικος παρά χειμωνιάτικος μήνας. Ζευγαρωμένος με τον διάδοχο του, τον Απρίλη, ως Μαρτάπριλο ή Απριλομάρτη, μας φέρνουν τα λουλούδια και τα στάχυα. «Ο Μάρτης με τα λούλουδα και ο Απρίλης με τα στάχυα». Τότε βγαίνουν τα μαρτολούλουδα ή μαρτιλάκια, μαρτοπούλια ή μαρτακούδια. Άλλο καλό χαρτί του Μάρτη για τα πρωτεία είναι πως: Από τις εννέα του Μαρτίου είναι η άδεια του φιδιού, που ξεναρκώνεται να χαρεί μαζί μας τη φύση.

Στον Πόντο τον θεωρούσαν σαν μην κακότροπο με τις κάθε τόσες κακοκαιρίες του, όπως λέει το παρακάτω γνωμικό: «Ο Μάρτης φερ τα χελιδόνια /κελαηδούν και λυν΄ τα χόνε» ή «Ο Μάρτης όταν μαρτεύκεται, καλοκαιρίαν μυρίζει κι΄ όταν παραχολάσχεται τον Κούντουρου δαβαίνει».

Εκτός από τους παραπάνω στοίχους, υπήρχε και η έκφραση: «Εγέλασεν και ο Μάρτης» αφορά ανθρώπους δύσθυμους, που έχουν πάντα τα μπουρίνια τους και ευδοκούν καμία φορά να γελάσουν και να αστιευθούν με κάποια αλεγροσύνη. Τους τέτοιους συνήθως τους ονόμαζαν «ο αγέλαστον ο Μάρτ΄ς».

Ομοίως τον θεωρούσαμε για μήνα που φέρνει διάφορες αρρώστιες και πολλούς θανάτους. Ιδιαίτερα ξεκαθάριζε τους φυματικούς: «Ο Μάρτ΄ς χωρίζ΄ κ σετσεύ΄ τ΄ ανθρώπ΄ς/Ας πέραν αποπάν – ατ ο Μάρτ΄ς κ΄επεκεί ελέπομε».

• 9 του Μάρτη (των 40 Μαρτύρων)

Κάνανε φαγητό από σαράντα είδη χόρτα – καθώς και από σαράντα σαλιγκάρια. Επίσης κάνανε και σαράντα λουκουμάδες.

Από την καλοκαιρία ή την κακοκαιρία των ημερών αυτών είχαν και τα αντίστοιχα προγνωστικά για την καλή ή την κακή σοδειά των φρούτων. Γενικά πίστευαν ότι οι μέρες αυτές έχουν τις φουρτούνες τους. Οι θαλασσινοί και οι ταξιδιώτες στη στεριά και στη θάλασσα είχαν το νου τους και φυλαγότανε.

Τις τελευταίες ημέρες του Μαρτίου ή τις πρώτες του Απριλίου γίνονται μπόρες που συνηθέστερα τις έλεγαν «της γριάς οι μπόρες». Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες σχετίζονται με την παρακάτω ιστορία: Έπειτα από ένα βαρύ χειμώνα ήρθε ο Μάρτης και οι άνθρωποι ανάσαιναν – περισσότερο χάρηκε μια γριά, που χάιδεψε τα γιδοπρόβατά της λέγοντας «βγήκε ο Μάρτης τελείωσαν τα βάσανά μου εμπρός, πάμε στα παρχάρια. Ο Μάρτης όμως θύμωσε υπερβολικά με τα περιφρονητικά της λόγια και παρεκάλεσε τον Απρίλη να του δανείσει τις τρεις πρώτες μέρες του, πράγμα που εκείνος δέχτηκε. Τότε ο Μάρτης έκανε φοβερό κρύο και ανεμοθύελλες. Η γριά για να μην παγώσει πλησίαζε ολοένα τη φωτιά, ώσπου χώθηκε κάτω από το καζάνι της και κάηκε και φυσικά τα γιδοπρόβατά της σκόρπισαν.

Επίσης λένε ότι το παιδί που γεννιέται το Μάρτη είναι ευτυχισμένο.

Κατά την αρχαία εποχή, με την είσοδο της ανοίξεως και με την εμφάνιση των πρώτων χελιδονιών εψάλλετο ειδικό χελιδόνισμα από τα παιδιά, οι πρώτοι στοίχοι του οποίου ήταν οι εξής:

«Ηλθ’ ήλθε η χελιδόνα/Καλάς ώρας άγουσα/Καλούς ενιαυτούς»

Το χελιδόνισμα αυτό ήταν συνηθισμένο και κατά τους βυζαντινούς χρόνους – όπως διαβάζουμε στο «Βίος και Πολιτισμός» του Βυζαντινού του καθηγητή Φαίδωνα Κουκουλέ – οι χελιδονιστές ήταν κυρίως παιδιά αλλά και ενήλικες και έφεραν μαζί τους ξύλινο ομοίωμα χελιδόνας, την 1η Μαρτίου. Πολύ περισσότερο οι Βυζαντινοί μας πρόγονοι, που ο χρόνος τους άρχιζε την 1η Μαρτίου, περιέρχοντας τα σπίτια έψαλλαν άσματα – τα χελιδονίσματα – φέρονται τρία τέτοια χελιδονίσματα στους παλαιότερους αιώνες αναγόμενα, τα οποία δυστυχώς, δεν είναι πλήρη, άλλα χασματώδη, αποτελούμενα από δύο ή τριών ασμάτων.

Σε πολλά άσματα απευθύνονται προς τους οικοδεσπότες ευχές και πολυχρονισμοί όπως:

«Μάρτι, Μάρτι βροχερέ

Και Φλεβάρι χιονερέ

Ηρθ’ Απρίλης ο καλός

Εβγα, καλή νοικοκυρά

Βάλε τα πατίκια σου

Κι εμπα’ς το κελάρι σου

Δος μας κοσοχτώ αυγά

Τέσσερα το δάσκαλο

Και κοσιτέσσερα για μας»

Την Πρώτη Μαρτίου απευθύνονται χαιρετισμοί προς το έαρ: «ανέτειλε το έαρ» και απαγγέλλονται επωδοί προς δίωξιν του χειμώνα ή του εκπροσωπούντος αυτού Φεβρουαρίου όπως:

«Φύγε, φύγε Φεβρουάρις

Ο Μάρτς σε διώκει

Εξω ο Φεβρουάριος

Εσω ο Μάρτ’ς

Και ίδε το έαρ το καλόν

Πάλι επανατέλλει

Φέρον υγείαν και χαράν

Και την ευημερίαν»

Ο πρώτος από την ομάδα των καλαντιστών κρατούσε συνήθως ένα σφαιρικό στεφάνι από λουλούδια, πάνω στο οποίο γύριζε ένα ομοίωμα χελιδονιού, για αυτό το τραγούδι που έλεγαν και είναι γνωστό ως τραγούδι της χελιδόνας, διότι τον Μάρτιο πρωτοεμφανίζονται τα χελιδόνια.

Τα παιδιά γέμιζαν ένα καλάθι με φύλλα κισσού και το περνούσαν από ένα ραβδί. Στην άκρη του έβαζαν την ξύλινη χελιδόνα. Γύρω στο λαιμό τους έβαζαν κουδουνάκια που σήμαιναν χαρμόσυνα όσο προχωρούσαν. Αφού τραγουδούσαν τα κάλαντα σε κάθε νοικοκυρά, εκείνη έπαιρνε λίγα φύλλα κισσού από το καλάθι και τα τοποθετούσε στο κοτέτσι, για να γεννούν πολλά αυγά οι κότες της. είναι γενικότερα γνωστό πώς ο σκουροπράσινος κισσός είναι σύμβολο της αμάραντης βλάστησης και το θεωρούν ως μέσο ικανό να μεταδώσει τη θαλερότητα και τη γονιμότητα στις κότες.

Αξίζει να σημειώσουμε πως οι αρχαίοι χελιδονιστές, όπως και οι νεότεροι, απαιτούσαν πλούσια την αμοιβή τους για τον κόπο τους. Εκείνοι μάλιστα, πιο απαιτητικοί, απειλούσαν πως αν δεν αμείβονταν ανάλογα, θα ξήλωναν τα πορτοπαράθυρα του σπιτιού και θα έκλεβαν τη νοικοκυρά, που, άλλωστε, ήταν μια στάλα γυναίκα και ευκολοσήκωτη.

Το έθιμο ζωντανεύει τα αρχαία «χελιδονίσματα ή χελιδονισμούς» που αναφέρουν αρχαίοι συγγραφείς και μάλιστα ο Αθηναίος, που μας παραδίνει και σχετικό τραγούδι παλιότερο του 200π.χ.

Αρχαίο:

«Ηλθ’ ήλθε χελιδών

Καλάς ώρας άγουσα

Καλόυς ενιαυτούς

Επί γαστέρι λευκά

Απί νώτα μέλαινα»