Η «τουρκικη ανοιξη», το Ισλαμ και ο Ερντογαν

Παρά την εικόνα ομαλότητας που θέλει να δώσει ο Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος όχι μόνο εμμένει στις θέσεις του αλλά αναχώρησε και για προγραμματισμένο ταξίδι, η κατάσταση στην Τουρκία παραμένει έκρυθμη: νέες συγκεντρώσεις και συγκρούσεις καταγράφονται αργά το απόγευμα της Δευτέρας στην Άγκυρα και την Κωνσταντινούπολη, επισήμως καταγράφεται ο πρώτος νεκρός, οι τραυματίες πολλαπλασιάζονται.
Σε μια προσπάθεια καταγραφής της κατάστασης και των αιτίων της ο «Παρατηρητής της Θράκης» συνομιλεί σήμερα με τον καθηγητή Κωνσταντίνο Ευάγγελο Καλαβρό, που είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει τα γεγονότα ευρισκόμενος στην Αδριανούπολη και με τον διευθυντή της εφημερίδας «Απογευματινή» στην Κωνσταντινούπολη, κ. Μιχάλη Βασιλειάδη.

Γρηγόριος Ευάγγελος Καλαβρός, Διευθυντής Τομέα Διεθνών Σπουδών στη Νομική Σχολή του ΔΠΘ «Βρισκόμαστε στις απαρχές της τουρκικής άνοιξης»

«Το κίνημα ξεκινά από το λαό και δηλώνει τη γενικευμένη αγανάκτησή του προς την πολιτική Ερντογάν»

Αν οι κοινωνικές συνθήκες το ευνοήσουν δεν αποκλείεται να δούμε μια πολιτική παρέμβαση των τουρκικών ένοπλων δυνάμεων, έστω και αποδυναμωμένων

Με αφορμή την υπογραφή του Πρωτοκόλλου Συνεργασίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης με το Πανεπιστήμιο Θράκης στην Αδριανούπολη ο διευθυντής του Τομέα Διεθνών Σπουδών της Νομικής Σχολής κ. Κωνσταντίνος – Ευάγγελος Καλαβρός βρέθηκε τη Δευτέρα στην Αδριανούπολη όπου και εκεί υπήρξαν συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας και είχε την ευκαιρία να τις παρακολουθήσει εκ του σύνεγγυς. Ο κ. Καλαβρός μίλησε στον «ΠτΘ» για το θέμα, έδωσε την εικόνα των διαμαρτυριών και ανέλυσε την κατάσταση και τις αιτίες που οδήγησαν σε αυτήν.

ΠτΘ: κ. καθηγητά, ζήσατε εκ του σύνεγγυς τα γεγονότα στην Τουρκία, και συγκεκριμένα στην Αδριανούπολη, όπου βρεθήκατε με αφορμή την υπογραφή του Πρωτοκόλλου Συνεργασίας με το εκεί πανεπιστήμιο. Ποια είναι η εικόνα που αποκομίσατε;
Γ.-Ε.Κ.: Είναι ακριβές ότι χθες (Δευτέρα) μαζί με καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης πήγαμε στην Αδριανούπολη για να υπογράψουμε ένα πρωτόκολλα συνεργασίας με το εκεί εδρεύον, επίσης, Πανεπιστήμιο Θράκης, το οποίο και υπεγράφη. Λόγω της παρουσίας μας στην Αδριανούπολη είχα την ευκαιρία το απόγευμα να διαπιστώσω το μέγεθος της αντίδρασης η οποία εκδηλώθηκε σε αυτή την πόλη και όπως πληροφορήθηκα, σχεδόν από πρώτο χέρι, έχει ξεκινήσει από την Κωνσταντινούπολη, την Ισταμπούλ, έχει διαχυθεί και στις μεγάλες πόλεις της Τουρκίας. Η αντίδραση αυτή είχε ως αφορμή την κοπή ενός μικρού αριθμού δένδρων στην Πλατεία Ταξίμ για να κατασκευασθεί ένα τζαμί, στη συνέχεια προσέλαβε τη μορφή μιας γενικότερης αντίδρασης στην οποία μετέχουν κυρίως νέοι, όπως διεπίστωσα ο ίδιος, φοιτητές ως επί το πλείστον, όμως εκτός από νέους μετέχουν και άλλες ετερόκλητες κοινωνικές ομάδες, γυναίκες, αστοί, το γεωργικό τμήμα του πληθυσμού της Τουρκίας. Πρέπει να σας πω ότι ήταν και λίγο θορυβώδης η διαδήλωση στην Αδριανούπολη, δηλαδή οι διαδηλωτές κρατούσαν κατσαρόλες τις οποίες χτύπαγαν ρυθμικά, όπως ακριβώς στην Αργεντινή. Εκτός από την αντίδραση στην κοπή των δένδρων, για να κατασκευαστεί τζαμί, υπάρχει αντίδραση και για την κατασκευή της τρίτης γέφυρας του Βοσπόρου, όπως επίσης υπάρχει αντίδραση για την απαγόρευση του αλκοόλ, η οποία ισχύει από τις δέκα το βράδυ μέχρι τις έξι το πρωί. Οι διαδηλωτές κρατούσαν στα χέρια τους μπύρες σαν εμβληματική αντίδραση στην αποδοχή αυτού του μέτρου και βέβαια κρατούσαν φωτογραφίες του Κεμάλ.

ΠτΘ: Ποια είναι η δική σας εκτίμηση;
Γ.-Ε.Κ.: Η εκτίμησή μου είναι ότι πρόκειται για μια ετερόκλητη σύνθεση εκδήλωσης αντίδρασης στην κυβέρνηση Ερντογάν η οποία ξεκίνησε από ετερόκλητα κοινωνικά στρώματα και στην οποία δεν φαίνεται προς το παρόν να μετέχουν τα τουρκικά εργατικά συνδικάτα, αν και πληροφορήθηκα χθες ότι τελικά και τα τουρκικά εργατικά συνδικάτα θα καλύψουν τις εκδηλώσεις αυτές, οι οποίες επαναλαμβάνονται και στις άλλες πόλεις της Τουρκίας πλην της Αδριανούπολης με ειρηνικό τρόπο κάθε βράδυ. Θέλω να πω ότι έτσι ξεκίνησαν και οι εκδηλώσεις της λεγόμενης αραβικής άνοιξης.

Το καθεστώς Ερντογάν αμφισβητείται

ΠτΘ: Θεωρείτε ότι είναι συνέχεια της αραβικής άνοιξης;
Γ.-Ε.Κ.: Όχι ότι είναι συνέχεια, σίγουρα όμως το καθεστώς του Ερντογάν, που επιβεβαιώθηκε με μια συντριπτική εκλογική επικράτηση του κόμματος Δικαιοσύνης και Ισότητας στις τελευταίες εκλογές, αμφισβητείται από πολλές ομάδες του πληθυσμού του τουρκικού λαού, οι οποίες ακόμη δεν έχουν διασαφηνίσει ποια είναι τα αιτήματά τους. Νομίζω όμως ότι στην πορεία αυτών των εκδηλώσεων, οι οποίες ασφαλώς θα συνεχισθούν, επαναλαμβάνονται κάθε μέρα το βράδυ στις μεγάλες πόλεις της Τουρκίας, θα αποκτήσουν ένα συγκεκριμένο βηματισμό και θα προσδιορίσουν και την πολιτική τους ταυτότητα.

Υπάρχει αυξανόμενη φιλελευθεροποίηση της πολιτικής ζωής με πρωτοβουλία του λαού

ΠτΘ: κ. Καθηγητά ποιες κατά την άποψή σας είναι οι βαθύτερες αιτίες αυτής της αντίδρασης;
Γ.-Ε.Κ.: Το κόμμα του Ερντογάν το οποίο μέχρι τώρα είχε επικρατήσει εις βάρος του βαθέως κράτους προσπάθησε να εφαρμόσει μια πολιτική ήπιου εξισλαμισμού της τουρκικής κοινωνίας, σύμφωνα με τις ιδεολογικές του αρχές. Είναι δύσκολο όμως να επιβάλλει κανείς εν ονόματι της θρησκείας, της οποιασδήποτε θρησκείας, περιορισμούς στην προσωπική ζωή σε μια σύγχρονη κοινωνία, και φαίνεται ότι αυτή η δυσκολία υποδηλώνεται από τη μη αποδοχή ρυθμίσεων δευτερεύουσας σημασίας, όπως ο περιορισμός του αλκοόλ ή ο μη σεβασμός του περιβάλλοντος εν ονόματι της κατασκευής λατρευτικών χώρων. Στην ουσία φαίνεται ότι υπάρχει μια γενικευόμενη πολιτική αντίδραση την οποία ασφαλώς θα σπεύσουν να οικειοποιήσουν και να οικειοποιηθούν τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Η εκδήλωση τέτοιων μορφών διαμαρτυρίας σε μια χώρα σαν την Τουρκία, στην οποία το κόμμα του Ερντογάν κυριολεκτικά κατόρθωσε να επιβληθεί στο βαθύ κράτος και να το εξουδετερώσει, όπως αποδεικνύουν οι αλλεπάλληλες δίκες υψηλοβάθμων στελεχών των ενόπλων δυνάμεων, δείχνουν, ότι παρά το γεγονός ότι η χώρα παρουσιάζει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, περίπου 5%, η κυβέρνηση δεν κατόρθωσε να αντιμετωπίσει το μεγάλο πρόβλημα των κοινωνικών ανισοτήτων στη μεγάλη και αχανή χώρα, και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τα κοινωνικά στρώματα, τα οποία πλήττονται από την ανισομέρεια αυτή, ως προς την οποία το κόμμα του Ερντογάν δεν έχει εφαρμόσει κανένα σχέδιο κοινωνικά δικαιότερης κατανομής του πλούτου και της ανάπτυξης, αντιδρούν, με αφορμή εντελώς δευτερεύοντα ζητήματα και προσπαθούν να μορφοποιήσουν μια πολιτική αντίδραση, η οποία εκδηλώνεται με αυτό τον τρόπο. Θα πρέπει όμως να πω ότι το κόμμα του Ερντογάν, μολονότι έκανε σημαντικές τομές, μολονότι κατόρθωσε να επιβληθεί στο κράτος, δεν μετέβαλε τις δομές που είχε εγκαταστήσει αυτό, δηλαδή τα εργαλεία με τα οποία το βαθύ κράτος κατόρθωσε όλα τα χρόνια και μέχρι τη δεκαετία του καινούργιου αιώνα να επιβληθεί και να φιμώσει τον τουρκικό λαό, δεν έχουν καταργηθεί. Απλώς δηλαδή ο Ερντογάν διεδέχθη, αλλά δεν ανέτρεψε το σύστημα, με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή φαινόμενα μαζικών διαδηλώσεων ήπιας ή μεσαίας μορφής να είναι πρωτόγνωρες εκδηλώσεις πολιτικής έκφρασης στην Τουρκία. Θεωρώ δηλαδή ότι υπάρχει αυξανόμενη φιλελευθεροποίηση της πολιτικής ζωής από τα κάτω με πρωτοβουλία του λαού, των κοινωνικών τάξεων

Είναι πρωτόγνωρα τα φαινόμενα που εμφανίζονται κάθε μέρα στις μεγάλες πόλεις της Τουρκίας

ΠτΘ: Θα μπορούσαμε δηλαδή να πούμε ότι το κίνημα ξεκίνησε από το λαό.
Γ.-Ε.Κ.: Έχω την αίσθηση ότι είναι κίνημα που ξεκινά από κάτω, ο ρυθμός της επανάληψής του εκφράζει ότι δηλώνει μια γενικευμένη αγανάκτηση του κόσμου από την πολιτική που εφαρμόζει ο Ερντογάν, ο οποίος παρά το γεγονός ότι διακατέχεται και εφαρμόζει ένα νεοοθωμανικό δόγμα, το οποίο προσπαθεί να αξιοποιήσει και στην εξωτερική πολιτική και στις διεθνείς σχέσεις, -με την ενθάρρυνση θα πρέπει να πω των Ηνωμένων Πολιτειών, μη ξεχνάμε την πρώτη δήλωση που έκανε ο Ομπάμα όταν εξελέγη για πρώτη φορά πρόεδρος, είπε τότε ότι «προσβλέπουμε σε μια Τουρκία η οποία θα ασκήσει ένα αυξημένο στρατηγικά περιφερειακό ρόλο», που έδωσε ώθηση στον Ερντογάν και τον Νταβούτογλου να επιδιώξουν την εφαρμογή μιας νεοοθωμανικής πολιτικής,- δεν έχει αλλάξει τα εργαλεία που είχε χρησιμοποιήσει στο παρελθόν το κράτος για να κρατά σιωπηλή τη μεγάλη πλειοψηφία του τουρκικού λαού, προσπαθώντας στη συνέχεια με συνταγματικές μεταβολές ή μεταβολή στη σύνθεση του στρατιωτικού συμβουλίου να αξιοποιήσει προς όφελός του τις παλιές δομές. Αυτό σημαίνει ότι φαινόμενα όπως αυτά που εμφανίζονται κάθε μέρα στις μεγάλες πόλεις της Τουρκίας είναι πρωτόγνωρα.

Έχω την αίσθηση ότι η αντοχή του καθεστώτος Ερντογάν αρχίζει να φθίνει

ΠτΘ: Μέχρι πριν λίγες ημέρες ο Ερντογάν εμφανιζόταν κυρίαρχος. Τι συνέβη ώστε η χώρα να οδηγηθεί σε αυτή την κατάσταση;
Γ.-Ε.Κ.: Όπως είπα ο Ερντογάν πέτυχε ανάπτυξη, χωρίς όμως να φροντίσει ο πλούτος που αποκτάται από την ανάκτηση να κατανέμεται κοινωνικά δικαιότερα. Έχουμε δηλαδή μια ανισομερή κατανομή του πλούτου, μια διαστρωμάτωση της κοινωνίας εις ό,τι αφορά στον πλούτο που προέρχεται από την ανάπτυξη της γείτονος χώρας, συν το γεγονός ότι οπωσδήποτε και η Τουρκία βρίσκεται σε μια φάση λιτότητας, έστω κι αν η λιτότητα αυτή για την Τουρκία με ρυθμούς ανάπτυξης 5% και με ένα τόσο μεγάλο ακαθάριστο εθνικό προϊόν έχει διαφορετική σημασία από ό,τι έχει για μια χώρα σαν τη δική μας και των άλλων χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Πρώτον δεν εφρόντισε για τη δικαιότερη κατανομή του πλούτου και της ανάπτυξης, δεύτερον ότι επιχείρησε εν ονόματι του ισλαμικού χαρακτήρα του κόμματός του να περάσει ορισμένες μεταρρυθμίσεις που είναι δύσκολο να περάσουν σε μια σύγχρονη κοινωνία, έστω και κοσμικού χαρακτήρα, με ισλαμικές καταβολές αλλά με μακρά παράδοση υποταγής στην σουλτανική εξουσία. Είναι δύσκολο να περάσεις σε ένα κράτος σαν την Τουρκία απαγόρευση του αλκοόλ, ενώ το αντίστοιχο τυπικά ισχύει σε πολλές αραβικές χώρες, εν αντιθέσει με την Τουρκία, η οποία είναι μια κοινωνία στην οποία έχουν συνηθίσει να μη μιλάνε, αλλά να πίνουν ελεύθερα. Τρίτον έχω την αίσθηση ότι η αντοχή του καθεστώτος του Ερντογάν έχει αρχίσει να φθίνει, δηλαδή βρισκόμαστε σε φάση που η αποδοχή του Ερντογάν θα φθίνει, και εν όψει των γενικότερων συνθηκών που επικρατούν στη σημερινή εποχή στην περιοχή της Μεσογείου εκδηλώνεται και για λόγους μιμητισμού με μορφή συστηματικής επανάληψης ειρηνικών διαδηλώσεων, οι οποίες καμιά φορά, επειδή η τουρκική αστυνομία δεν έχει εμπειρία τέτοιων φαινομένων, χαρακτηρίζονται από την απόλυτη χρήση της βίας, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικότερα γεγονότα, όπως είναι ο θάνατος ενός νέου χθες βράδυ στην Ισταμπούλ, με αποτέλεσμα αυτό να αποτελέσει έναυσμα γενικότερης αναταραχής. Θα δείτε το βράδυ που θα επαναληφθούν οι διαδηλώσεις στις μεγάλες πόλεις να είναι πιο βίαιες και πολύ πιο διεκδικητικές από ό,τι ήταν αρχικά. Με βάση αυτό το γεγονός, συν την εξέλιξη ότι στο χορό μπαίνουν και τα εργατικά συνδικάτα, καταλήγει κανείς στην εκτίμηση ότι βρισκόμαστε στις απαρχές μιας τουρκικής άνοιξης, η οποία όμως πρέπει να παρακολουθείται με μεγάλη προσοχή, διότι θα προκαλέσει αστάθεια όχι μόνο στην Τουρκία αλλά και στην ευρύτερη περιοχή. Και σε αυτή την αστάθεια είναι άγνωστο ποιος ασκεί πράγματι την εξουσία, δεν ξέρει κανείς ποιος θα είναι ο ρόλος του στρατού, μολονότι είναι αποδυναμωμένος. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι και αποδυναμωμένες οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις είναι πανίσχυρες. Συνεπώς αν οι κοινωνικές συνθήκες το ευνοήσουν δεν αποκλείεται να δούμε μια πολιτική παρέμβαση των τουρκικών ένοπλων δυνάμεων έστω και αποδυναμωμένων, εφόσον οι γενικότερες κοινωνικές συνθήκες το επιβάλλουν. Εάν δηλαδή διασαλευθεί σε μεγάλο βαθμό η τάξη και η νομιμότητα ασφαλώς οι ένοπλες δυνάμεις θα διεκδικήσουν το ρόλο τους στο πολιτικό σύστημα της Τουρκίας. Εκείνο που χρειάζεται αυτή τη στιγμή από πλευράς καθεστώτος είναι μια επίδειξη ψυχραιμίας αλλά ταυτόχρονα και αποφασιστικότητας, έτσι ώστε η ψυχραιμία να μην εκληφθεί ως αδυναμία, και άρα να μη αξιοποιηθεί για να αυξηθεί η πολιτική πίεση από τα κάτω που εκδηλώνεται με τη μορφή αυτόκλητων κινητοποιήσεων κάθε βράδυ μέσω των δικτύων κοινωνικής δικτύωσης που υπάρχουν εκεί, συν το γεγονός ότι το καθεστώς πρέπει να αντιληφθεί ότι δεν πρέπει να απαγορεύει τη χρήση του ίντερνετ, όπως έγινε κάποιες ώρες χθες το βράδυ. Είμαστε ασφαλώς σε απαρχή εξελίξεων, ελλείπει η πείρα, αυτό είναι το συμπέρασμα του πολιτικού τουρκικού συστήματος, για την αντιμετώπιση αυτής της μορφής κοινωνικών αντιδράσεων, γιατί είναι άλλο να αντιμετωπίζεις εργατικές διαδηλώσεις την πρωτομαγιά και άλλο να αντιμετωπίζεις λαϊκές κινητοποιήσεις που ξεκινάνε αυτόκλητες με διάφορα συνθήματα και μεταξύ κοινωνικών ομάδων που τους ενώνει η αντίδραση στην επιχειρούμενη έμμεση και κεκαλυμμένη ισλαμοποίηση της κοινωνικής και της ατομικής ζωής στην Τουρκία.

Ανατροπή του πολιτικού συστήματος θα προκαλέσει αποσταθεροποίηση όχι μόνο στην Τουρκία αλλά και στην ευρύτερη περιοχή

ΠτΘ: Σας προβληματίζει η όλη κατάσταση όσον αφορά στις επιπτώσεις όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για την ευρύτερη περιοχή;
Γ.-Ε.Κ.: Νομίζω ότι πράγματι βρισκόμαστε στις απαρχές μιας άνοιξης, το οποίο όμως δεν είναι κάτι που πρέπει να το αντιμετωπίσουμε χωρίς προβληματισμό. Διότι, οπουδήποτε αν και καταλήξει, ας μη ξεχνάμε ότι η Τουρκία είναι ένα κοσμικό κράτος, εκεί βασίζεται ο κεμαλισμός, στον πλήρη δηλαδή διαχωρισμό του κράτους με όλες τις θρησκείες, συμπεριλαμβανομένης και της πλειοψηφούσης θρησκείας, που είναι βέβαια το Ισλάμ, και μάλιστα το σουνικό Ισλάμ, δηλαδή το πλειοψηφικό Ισλάμ και όχι το Σιιτικό και σε κάθε περίπτωση όχι οι Αλεβίτες, που αποτελούν την πνευματική ελίτ του Ισλάμ. Μια λοιπόν ανατροπή αυτού του πολιτικού συστήματος, έστω κι αν ύστερα από κάποιο χρόνο θα μπορούσε να δημιουργήσει σε ένα καινούργιο σύστημα λιγότερο ή περισσότερο ισλαμικό, αλλά πάντως σαφώς περισσότερο κοσμικό, και σε κάθε περίπτωση άγνωστο σε μας, βραχυπρόθεσμα θα προκαλέσει μια αποσταθεροποίηση μέσα στην Τουρκία και μια αποσταθεροποίηση στην ευρύτερη περιοχή. Για αυτό το λόγο η ελληνική εξωτερική πολιτική, αλλά και όλων των χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, όπως εμείς συνηθίζουμε να αποκαλούμε τα Βαλκάνια, – θα πρέπει να σας πω όμως ότι οι Τούρκοι ότι αυτήν την περιοχή, η οποία περιλαμβάνει πλέον κατά την δική μας αντίληψη ως μελών της ΕΕ και τη Μεσόγειο, υποστηρίζουν ότι πρέπει να συνεχίσει να αποκαλείται Βαλκάνια, ήταν μια εμπειρία την οποία απέκτησα συζητώντας με συναδέλφους ακαδημαϊκούς οι οποίοι επέμεναν ιδιαίτερα ότι για εκείνους ορίζων είναι τα Βαλκάνια ενώ για εμάς είναι η Νοτιανατολική Ευρώπη συμπεριλαμβανομένης και της Μεσογείου,- θα πρέπει να επαγρυπνά. Συνεπώς η ανατροπή του σημερινού συστήματος, το οποίο πρέπει να σας πω ότι δεν έχει δώσει δείγματα ήπιας πολιτικής στα διμερή και γενικότερα περιφερειακά ζητήματα που συνδέονται με την σταθερότητα και την ειρήνη στην περιοχή, σημαίνει για εμάς ότι ανοίγεται ένα μέλλον το οποίο οπωσδήποτε στην περιοχή θα χαρακτηρίζεται από αστάθεια μέχρι να σταθεροποιηθεί η μετάβαση σε ένα καινούργιο σύστημα, το οποίο θεωρώ ότι έχει ήδη δρομολογηθεί.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.