Η σημασια της μουσικης παιδειας σημερα

Στις αρχαίες παραδόσεις όλων των λαών της γης η μουσική είχε ιερό χαρακτήρα και θεραπευτικές ιδιότητες. Οι αρχαίοι Έλληνες νωρίτερα από άλλους λαούς αντιλήφθηκαν και εκτίμησαν ότι η μουσική βρίσκεται σε σχέση αμοιβαιότητας με διάφορες ψυχικές καταστάσεις, ότι δηλαδή συγκεκριμένα είδη μουσικής είναι ικανά να προκαλέσουν συγκεκριμένες ψυχικές καταστάσεις, αλλά και το αντίθετο, ότι δηλαδή διάφορες ψυχικές καταστάσεις είναι δυνατόν να αποδοθούν με τη μουσική. Πολλοί φιλόσοφοι, όπως ο Δάμων και ο Πλάτων, είχαν πεισθεί βαθιά για την ηθική δύναμη της μουσικής και θεωρούσαν ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανατροφή των νέων, εφόσον της αναγνώριζαν τη δύναμη να οδηγεί στην αρετή.

Για τη διαμόρφωση του νεανικού χαρακτήρα, ωστόσο, εν αρκούσε η απλή ακρόαση της μουσικής: μόνο με την προσωπική άσκηση της μουσικής μπορούσε κανείς να αποκτήσει αληθινή ικανότητα κρίσης για την ηθική της αξία. Ο Αριστοτέλης, παράλληλα με την παιδαγωγική της επίδραση θεωρούσε ότι προκαλεί ευχαρίστηση και συντελεί στη χαλάρωση, αλλά ακόμα, εκτός από το να ψυχαγωγεί, της αναγνώριζε και μια καθαρτική λειτουργία. Η πεποίθηση ότι η μουσική έχει την ικανότητα να επηρεάζει την ψυχή διατηρήθηκε για πολύ καιρό στο λαό. Ιδιαίτερα, λοιπόν, στην Αρχαία Ελλάδα ήταν πού ζωντανή η ιδέα της μουσικής σαν ηθική δύναμη και γενικά επικρατούσε η αντίληψη ότι η μουσική έχει μεγάλη επίδραση στο χαρακτήρα και την ψυχική κατάσταση του ανθρώπου.

Στις μέρες μας για την πλειοψηφία των ακροατών ο στόχος της μουσικής είναι περισσότερο η διασκέδαση – όρος που παράγεται από το αρχαίο ρήμα «διασκεδάνυμμι» που σημαίνει «εκτρέπω τη συγκέντρωση». Εκείνος που διασκεδάζει προσπαθεί να μην συγκεντρώνεται, αλλά να αποκεντρώνεται, γεγονός ισοδύναμο με λήθη.

Η σημασία, λοιπόν, της διασκέδασης είναι εντελώς διαφορετική από τη σημασία της ψυχαγωγίας, δηλαδή της αγωγής της ψυχής, ενός όρου που πλησιάζει περισσότερο στην αρχαία σημασία και αξία της μουσικής.

Τα πορίσματα πολύ σημαντικής επιστημονικής έρευνας που γίνονται τα τελευταία χρόνια με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών, μάλλον αποκαθιστούν την ιερότητα και τη θεραπευτική σημασία της μουσικής, αφού αποδεικνύουν την ευεργετική της επίδραση ακόμη και στη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου. Αμερικανοί ερευνητές έδειξαν ότι η ακρόαση μιας σονάτας του B.A. Mozart για δύο πιάνα (Κ.448) μπορεί να βελτιώσει την ικανότητα επίλυσης περίπλοκων μαθηματικών προβλημάτων από σπουδαστές. Η ίδια σονάτα έχει επίσης χρησιμοποιηθεί σαν φάρμακο για την καταστολή και μείωση του αριθμού των κρίσεων σε επιληπτικούς ασθενείς. Σημαντική έρευνα που έγινε στο Τμήμα Νευροψυχολογίας του Πανεπιστημίου McGill στον Καναδά (από τους ερευνητές I.Peyetz και R. Zatore) απέδειξε ότι γλωσσικά και μουσικά ερεθίσματα έχουν διαφορετικές οδούς νευρωνικής αγωγής μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο έτσι ώστε, έπειτα από βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο, πολλοί ασθενείς διατηρούν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται ήχους μουσικής και να τραγουδούν ενώ έχουν χάσει την ικανότητα να μιλούν (αφασικοί ασθενείς).

Αναφέρεται στην ιστορία της Ιατρικής η περίπτωση του Ρώσου συνθέτη Shebalin (1901-1963) ο οποίος, παρά το βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο που του στέρησε την ομιλία, εξακολουθούσε να αναλύει το έργο των μαθητών του και να συνθέτει και ο ίδιος μουσική. Επίσης, ο Γάλλος συνθέτης και οργανίστας Jean Langlais (1907-1991) ύστερα από ένα βαρύ εγκεφαλικό αγγειακό επεισόδιο που του προκάλεσε απώλεια της ομιλίας, της ικανότητας γραφής και αναγνώρισης λέξεων, μπορούσε ακόμη να διαβάζει νότες, να συνθέτει και να αυτοσχεδιάζει μουσική. Πολλοί και διάφοροι ερευνητές έχουν αποδείξει ότι η έκθεση σε μουσική ακρόαση και διδασκαλία που αρχίζει πριν από την ηλικία των 7 ετών μπορεί να προκαλέσει στον ανθρώπινο εγκέφαλο τη δημιουργία πολύ περισσότερων και διαφορετικών νευρωνικών οδών από εκείνες που σχετίζονται μόνο με το λόγο και τη γλώσσα. Αυτό είναι πιθανώς προστατευτικό για το μέλλον, αφού ο εγκέφαλος μπορεί να εξασφαλίσει επικοινωνία επιστρατεύοντας αυτές τις οδούς, αν κάποτε καταστραφούν κάποιες οδοί που σχετίζονται με το λόγο π.χ. έπειτα από ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.

Και για τη μουσική ισχύουν τα ίδια που ισχύουν και για τις άλλες μορφές έκφρασης: απαιτείται άσκηση τόσο στην ακρόαση, όσο και στην εκτέλεση με τη φωνή ή με τα όργανα. Μερικές σχολές όχι μόνο προσφέρουν την άσκηση αυτή, αλλά μεταβιβάζουν επίσης και μια πλούσια μουσική παράδοση. Τα ωδεία αποβλέπουν σε μια μουσική μόρφωση επαγγελματικού τύπου, ενώ η διδασκαλία της μουσικής στα σχολεία σκοπό έχει να διεγείρει τη μουσική ευαισθησία στο αυτί, να διδάξει και να συνηθίσει τους μαθητές στην κατανόηση της μουσικής γλώσσας.

Μουσική Παιδεία, λοιπόν, για να προστατεύσουμε την ψυχοσωματική μας υγεία και την εύρυθμη λειτουργία του εγκεφάλου, όπως με τη σωματική άσκηση και την καλή διατροφή ελαττώνουμε την πιθανότητα να πάθουμε αγγειακά επεισόδια. Αυτό είναι κι ένα σημαντικό μήνυμα σε μια εποχή που τα πανεπιστήμια περιορίζουν τα χρήματα που διαθέτουν γενικότερα στις ανθρωπιστικές επιστήμες και στις τέχνες. Αντίθετα αυξάνονται οι σπατάλες για τη διασκέδαση – τη λήξη και τη διαφυγή από την πραγματικότητα, αυξάνονται οι σπατάλες στο χώρο του εντυπωσιασμού και της show biz.

Η παιδεία της έντεχνης μουσικής έρχεται σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με την παιδεία που αφορά στα τεχνοκρατικά επαγγέλματα (βλ. πληροφορική) ιδιαίτερα σε εποχές δύσκολες οικονομικά. Ο Πλάτων στον «Τίμαιο» μάς θυμίζει με ακριβή και σπάνιο τρόπο την ουσία και το νόημα της μουσικής διατυπώνοντας την άποψη ότι η μουσική αρμονία μάς έχει δοθεί από τους θεούς όχι με σκοπό την αλόγιστη ηδονή, αλλά με σκοπό να επιβάλλουμε τάξη στις ταραγμένες κινήσεις της ψυχής και να τις κάνουμε να μοιάζουν στο θείο πρότυπο. Ο Αριστοτέλης αποδίδει μεγάλη ηθική δύναμη στη μουσική. Κατά τον ίδιο, τα αποτελέσματα τα οποία έπρεπε να φέρει η μουσική στους ικανούς ήταν: η κάθαρση, η ανακούφιση και η απολύτρωση του πνεύματος. Ο φιλόσοφος και θεωρητικός της μουσικής Adorno διατυπώνει την άποψη ότι η ιδέα της μουσικής είναι το θείο όνομα στο οποίο έχει δοθεί σχήμα και η μουσική αποτελεί είδος προσευχής που εκφράζει την ανθρώπινη προσπάθεια να ονομάζει το Θείο Όνομα. Ο Adorno ορίζει δύο τύπους κοινωνικο-ψυχολογικής συμπεριφοράς απέναντι στη μουσική και ιδιαίτερα τη δημοφιλή μουσική (popular music). Ο ένας τύπος είναι ρυθμικά πειθήνιος που ακολουθεί το σταθερό μουσικό beat. Αυτός ο τύπος εκφράζει την επιθυμία της μάζας να υπακούει και να οδηγεί τα άτομα στην αίσθηση ότι είναι συγκολλημένα με τα αναρίθμητα εκατομμύρια που προσπαθούν να ενσωματωθούν στην άχρωμη μάζα. Ο δεύτερος τύπος ακροατή, σύμφωνα με τον Adorno, είναι ο συναισθηματικός τύπου που καταναλώνει μουσική με την έννοια του όψιμου ρομαντισμού. Αυτός ο τύπος καταναλώνει μουσική προκειμένου να του επιτραπεί να κλάψει και έτσι να οδηγηθεί σε μια μορφή κάθαρσης. Είναι μια μορφή κάθαρσης για τις μάζες, αλλά μια μορφή που πάλι κρατά τα άτομα στη γραμμή, μια και αυτός που κλαίει δεν ανθίσταται περισσότερο από αυτόν που βαδίζει ρυθμικά. Δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε τον εαυτό μας στην κρίση της μάζας, αλλά μέσω ειλικρινούς αναζήτησης και μουσικής παιδείας να αναζητήσουμε τη μουσική ποιότητα. Έτσι θα θεραπευόμαστε από την ίδια τη μουσική και θα αποκαταστήσουμε πάλι τη μουσική στην ιερότητά της. Αξίζει, τέλος, να θυμηθούμε τα σοφά λόγια του Μάνου Χατζιδάκι σε μια από τις σπάνιες συνεντεύξεις του και που αρμόζουν στο εν λόγω θέμα: «Η μουσική δεν είναι μαστίχα για το στόμα των εφήβων που επιδεικνύουν τα αθλητικά τους κορμιά σε σκοτεινά νυχτερινά στέκια ούτε η μουσική είναι για τους επαγγελματίες της νύχτας που θέλουν κάτι για παρέα, για να αποφύγουν τον ύπνο που τους κυριεύει. Η μουσική είναι τελετή αποκάλυψης που απαιτεί αθωότητα και μνήμη. Η μουσική είναι ασκήσεις με στόχο την αποκάλυψη».

Καλπάνης Μπάμπης, πτυχιούχος Αρμονίας

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.