«Η ποιηση απαιτει τα παντα και δεν υποσχεται τιποτα»

Συνέντευξη με τον κομοτηναίο λογοτέχνη Αναστάση Βιστωνίτη, έναν από τους αντιπροσωπευτικότερους ποιητές της γενιάς του, δοκιμιογράφο και δημοσιογράφο στον Βασίλη Κάργα φιλοξενεί σήμερα ο «Παρατηρητής της Θράκης». Ο Αναστάδης Βιστωνίτης μιλάει για την τέχνη της ποίησης, «που απαιτεί τα πάντα και δεν υπόσχεται τίποτα», για τους συγγραφείς, «που πρέπει να έχουν την εξουσία απέναντι», για τις περιπλανήσεις του στις πέντε ηπείρους, για τα ταξίδια του στους τόπους, τις πόλεις και τους ανθρώπους-το δικό του τριαδικό κόσμο- και για τον γενέθλιο τόπο του, την Κομοτηνή.

«Ποίηση μπορείς να δημιουργήσεις και με τα ευτελέστερα υλικά»

-Πώς μπορούμε να ορίσουμε την ποίηση; Από τι «υλικά» είναι φτιαγμένη;
Δεν μπορούμε να την ορίσουμε – ούτε και χρειάζεται, νομίζω. Αν θα έπρεπε ωστόσο να διαλέξω έναν ορισμό, θα προτιμούσα αυτόν του Ρόμπερτ Γκρέιβς: «Ποίηση είναι η θρησκευτική επίκληση στη Μούσα».

-Πότε νοιώσατε ότι ο δρόμος σας είναι η ποίηση και τι σημαίνει για σας;
Από πολύ μικρός. Πρώτα μου άρεσε να απομνημονεύω ποιήματα κι έπειτα να προσπαθώ να γράψω κι εγώ με τον ίδιο τρόπο. Νομίζω πως έτσι συμβαίνει συνήθως. Κάποια στιγμή όμως γίνεται το πρώτο «κλικ». Τότε καταλαβαίνεις ότι αυτό που έγραψες δεν είναι μια στιχουργημένη σκέψη αλλά κάτι εντελώς διαφορετικό. Από εκεί και πέρα αρχίζουν τα δύσκολα. Αντιλαμβάνεσαι δηλαδή ότι η τέχνη αυτή απαιτεί τα πάντα και δεν υπόσχεται τίποτα. Και ή συνεχίζεις ή τα παρατάς.

-Ποια μπορούμε να πούμε ότι είναι η γλώσσα του ποιήματος;
Και η ποίηση και η πρόζα είναι μορφές της αφήγησης. Η διαφορά είναι θέμα συνείδησης: μυθικής τάξεως στον ποιητή ενώ στον πεζογράφο ιστορικής αντίστοιχης.

-Πότε ένα ποίημα βρίσκει την «αμοιβή του»;
Όταν καταφέρεις να το γράψεις.

-Ποια είναι η ιδιαίτερη πατρίδα του ποιητή;
Η γλώσσα του και τα βιώματά του βέβαια.

-Τι σημαίνει να είσαι ποιητής σήμερα;
Ό,τι σήμαινε πάντα. Πριν απ’ όλα να ζεις ποιητικά, δηλαδή να αναζητείς το άλλο. Την υπέρβαση, το βαθύτερο νόημα, τη στιγμή όπου ο χρόνος σταματά.

-Διαβάζει ο κόσμος σήμερα ποίηση;
Γιατί να διαβάζει ποίηση ο κόσμος σε μια προζαϊκή εποχή; Αλλά ποτέ δεν ήταν πολλοί οι αναγνώστες της ποίησης.

-Ο κόσμος είναι γεμάτος ποιητικές αφορμές;
Ποίηση μπορείς να δημιουργήσεις και με τα ευτελέστερα υλικά. Οι αφορμές δεν έλειψαν ποτέ. Η ουσία παραμένει η ίδια. Αυτό που αλλάζει είναι οι εφαρμογές.

«Η κριτική προστατεύει από το κακό γούστο ή, όπως έλεγε ο Έλιοτ, «διορθώνει το γούστο»

-Ποιος είναι ο τελικός κριτής της ποίησης;
Κανείς, απλούστατα γιατί τελικός κριτής δεν υπάρχει για τίποτε. Αν εννοείτε βέβαια το γνωστό: πως ο χρόνος είναι ο τελικός κριτής για τα πάντα, θα σας έλεγα ότι κι αυτό ακόμη μπορεί να μην ισχύει. Όμως η κριτική είναι αναγκαία. Μας προστατεύει από το κακό γούστο ή, όπως έλεγε ο Έλιοτ, «διορθώνει το γούστο».

-Ο Εντγκάρ Μορέν έχει πει ότι η τρίτη εξέγερση θα είναι μια αντεπίθεση ενάντια στην εισβολή του πεζού κόσμου, στον οποίο οφείλουμε να αντιπαραθέσουμε την ποίηση. Ακόμα και οι πολιτικοί θα έχουν ανάγκη αυτή την ποιητική επανάσταση. Συμφωνείτε;
Συμφωνώ, αλλά ας αφήσουμε την «πολιτική» των πολιτικών κατά μέρος. Ο Νέρων πίστευε ότι ήταν ποιητής –και θεωρούσε, ως εκ τούτου, ότι είχε «δικαίωμα» να κάψει τη Ρώμη– και ποιήματα έγραψαν στον 20ό αιώνα επιφανείς δικτάτορες. Στη δημοκρατία όμως οι πολιτικοί θα πρέπει να δημιουργούν απλώς τις προϋποθέσεις και να εξασφαλίζουν τα μέσα ώστε η ποίηση και οι τέχνες γενικότερα να υποστηρίζονται χωρίς ωστόσο να προσπαθούν να τις καταστήσουν παρελκόμενα της εξουσίας. Δηλαδή οι δημιουργοί να κάνουν τη δουλειά τους και ο λαός να έχει πρόσβαση στα έργα.

-Πιστεύετε ότι «οι σημαίες του αναχρονισμού» κυματίζουν πιο έντονα σήμερα;
Μου είναι εξαιρετικά δυσάρεστο που όσα έγραψα στο δοκίμιό μου με αυτόν τον τίτλο το 1992 ισχύουν και σήμερα. Αλλά τώρα τα πράγματα μοιάζουν χειρότερα. Βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη καμπή. Δεν μπορεί να υπάρχει ποιητής, πεζογράφος ή καλλιτέχνης γενικότερα ο οποίος να μην αισθάνεται οργή για τη συστηματική προσπάθεια που καταβάλλεται από το παγκόσμιο μονεταριστικό σύστημα να καταστραφεί το κοινωνικό κράτος. Σε μια τέτοια εποχή οι φανατισμοί, οι φονταμενταλισμοί και τα συναφή (οι αναχρονισμοί δηλαδή) είναι αναπόφευκτο να επιστρέφουν.

-Ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα στην εποχή της κρίσης που βιώνουμε;
Οι συγγραφείς δεν πρέπει να αναλαμβάνουν «ρόλους». Οι συγγραφείς πρέπει να έχουν την εξουσία απέναντι. Να βρίσκουν το κουράγιο να πάνε κι εναντίον του ρεύματος, αν χρειαστεί. Όταν όμως η κοινωνία πλήττεται βάναυσα, όπως σήμερα, ο συγγραφέας έχει καθήκον να μιλήσει.

«Η συλλογική δράση είναι αναγκαία σε όλους τους τομείς της ζωής, άρα και σε ό,τι αφορά τα ποιητικά πράγματα»

-Τι είναι και σε τι στοχεύει ο «Κύκλος ποιητών», που δημιουργήσατε με τους ομότεχνους σας κ. Γιώργο Μπλάνα και κ. Ντίνο Σιώτη;
Να προσθέσετε και τον Γιώργο Χουλιάρα. Η συλλογική δράση είναι αναγκαία σε όλους τους τομείς της ζωής, άρα και σε ό,τι αφορά τα ποιητικά πράγματα. Πήραμε την πρωτοβουλία αυτή προκειμένου όχι μόνο να επικοινωνούν ευκολότερα οι ποιητές μεταξύ τους αλλά και να αποκτήσουν έναν φορέα άμεσης επικοινωνίας με το αναγνωστικό κοινό, να ξεφύγουμε από την εσωστρέφεια που οδηγεί στον μαρασμό, τη συρρίκνωση και, αν μου επιτρέπετε, σε ένα είδος καλλιτεχνικού και πνευματικού αυτισμού. Επιπλέον, στόχος μας είναι να φέρουμε τους έλληνες ποιητές σε επαφή με τους ποιητές από όλον τον κόσμο. Γι’ αυτό κι απευθυνθήκαμε σε ένα πλήθος ποιητών πρώτης γραμμής, από τις ΗΠΑ ως την Κίνα. Η ανταπόκριση ήταν εκπληκτική. Σήμερα ο «Κύκλος Ποιητών», εκτός από τα τακτικά μέλη του, περιλαμβάνει στα αντεπιστέλλοντα και πλήθος εξεχόντων ποιητών από την Ευρώπη, την Αμερική και την Ασία. Είμαστε βέβαια ακόμη στην αρχή. Είναι πολλά που πρέπει να γίνουν.

« Η Γεωγραφία άλλη όψη της Ιστορίας»

-Είστε ένας συγγραφέας που έχει ταξιδέψει πολύ κι έχει γράψει πλήθος ταξιδιωτικών κειμένων. Τι έχει να προσφέρει σήμερα η λεγόμενη ταξιδιωτική λογοτεχνία στον αναγνώστη;
Η ταξιδιωτική λογοτεχνία ήταν και παραμένει εξελιγμένη μορφή του ρεπορτάζ. Με αυτό το σκεπτικό είναι γραμμένα και τα τέσσερα ταξιδιωτικά βιβλία που έχω εκδώσει. Μπορεί κανείς να συνδυάσει το ποιητικό και το δοκιμιακό στοιχείο με τη γνώση, το βίωμα και την εμπειρία – κι αυτό κάνουν οι συγγραφείς που υπηρετούν το είδος δημιουργώντας έναν άλλο χάρτη κι έναν διαφορετικό, ας πούμε, οδηγό του κόσμου. Γι’ αυτό και το είδος, παρότι δεν έχει μείνει γωνιά σχεδόν του πλανήτη ανεξερεύνητη, γνωρίζει παγκοσμίως τέτοια άνθηση.

-Τι σημαίνει για σας το ταξίδι;
«Γνωρίζω όλον τον κόσμο χωρίς να χρειαστεί να φύγω από το σπίτι μου» έλεγε ο Λάο Τσε. Η διαφορά είναι πως σήμερα θα πρέπει να θεωρήσουμε σπίτι μας όλον τον κόσμο. Για τούτο και κάθε αναχώρηση είναι ταυτόχρονα η αρχή μιας επιστροφής. Η Γεωγραφία έτσι εμφανίζεται ως η άλλη όψη της Ιστορίας. Αυτό για τον σημερινό ποιητή είναι εξαιρετικά σημαντικό. Είναι, πιστεύω, η χαρτογράφηση της φαντασίας με υλικά του πραγματικού. Μια νέα μυθοποίηση.

-Ταξιδεύουν σήμερα οι άνθρωποι;
Πολύ. Αλλά οι ταξιδιώτες από μόδα δεν είναι και ό,τι καλύτερο. Το ίδιο συμβαίνει με τις οργανωμένες εκδρομές, όπου αισθάνεται κανείς την «υποχρέωση» να επισκεφθεί μέρη που σε άλλη περίπτωση θα τον άφηναν παγερά αδιάφορο.

«Ο κόσμος είναι πολύμορφος και πολυποίκιλος, αλλά ενιαίος»

– Έχετε ταξιδέψει στις πέντε ηπείρους . Από τις περιπλανήσεις σας αυτές τι σας ψιθύρισαν οι προσωπικότητες που «συναντήσατε», οι απλοί άνθρωποι, οι πόλεις και οι τόποι;
Το σημαντικότερο κέρδος από τα ταξίδια αυτά είναι οι φίλοι που απέκτησα. Έτσι οι εμπειρίες γίνονται ουσιαστικότερες αφού αποκτούν κι ένα, ας το πω, ανθρωπολογικό περιεχόμενο. Είμαι ευτυχής που με τίμησαν και με τιμούν με τη φιλία τους άνθρωποι που εκτιμώ, αγαπώ και θαυμάζω. Οι τόποι, οι πόλεις και οι άνθρωποι λοιπόν είναι ένα τρίπτυχο ζωής, ας πούμε ο δικός μου τριαδικός κόσμος, όπως προσπάθησα και προσπαθώ να τον αποτυπώσω όχι μόνο στην πρόζα αλλά και –πρωτίστως– στην ποίησή μου. Κι αν αυτά που μου είπαν τα συνόψιζα, θα κατέληγα στο ότι ο κόσμος είναι πολύμορφος και πολυποίκιλος, αλλά ενιαίος.

-Ποιες περιπλανήσεις είναι σημαντικότερες, οι εσωτερικές σε προσωπικούς τόπους, στους ανθρώπους ή στους γεωγραφικούς τόπους;
Καμιά περιπλάνηση δεν είναι μόνον εσωτερική ή εξωτερική. Μπορεί να βρίσκεται κανείς σε έναν πρωτόγνωρο τόπο, σε ένα εκθαμβωτικό τοπίο και από την πρώτη στιγμή να νιώσει την ανάγκη να στραφεί στον εαυτό του. Αυτό λ.χ. συμβαίνει στη Βενετία. Δεν υπάρχει κατά τη γνώμη μου ατμοσφαιρική πόλη που να μην κινητοποιεί και μια διαδικασία ενδοσκόπησης.

-Είχατε γράψει παλαιότερα σ’ ένα δοκίμιο σας πως η λογοτεχνία δεν έχει στη ζωή των λαών τη θέση που είχε κάποτε. Το πιστεύετε και σήμερα;
Ασφαλώς και το πιστεύω – κι ας μου είναι εξαιρετικά δυσάρεστο. Δείτε πόσα ψευτορομάντζα κυκλοφορούν που παριστάνουν τα μυθιστορήματα. Αυτές τις ψευδοαφηγήσεις όμως διαβάζει το μεγάλο κοινό. Όχι δηλαδή λογοτεχνία αλλά υποκατάστατα.

-Παλαιότερα είχατε την επιθυμία να γράψετε μια βιογραφία για τον Βιζυηνό. Την έχετε ακόμη;
Όχι πλέον. Θα την έγραφα μόνον αν υπήρχε κάποιος να χρηματοδοτήσει την έρευνα δύο ετών που απαιτεί, αν θέλει να έχει αξιώσεις και να μην είναι μια βιογραφία «εκ περιουσίας», που λένε.*

Η Κομοτηνή ο γενέθλιος τόπος μου

«Η Κομοτηνή είναι ο γενέθλιος τόπος μου. Εκεί έζησα και μεγάλωσα, εκεί βρίσκονται οι πρωτογενείς εμπειρίες μου. Αλλά η δική μου Κομοτηνή είναι διαφορετική από τη σημερινή πόλη, που έχει αλλάξει πάρα πολύ. Δεν λέω προς το χειρότερο – το αντίθετο. Η ελληνική επαρχία των δεκαετών του ’50 και του ’60 ήταν γεμάτη φτώχεια και φαντάσματα – για να μη μιλήσω για τον υφέρποντα μετεμφυλιακό κρυπτοφασισμό. Η πόλη σήμερα έχει χάσει ένα μέρος από το παλιό χρώμα και την ατμόσφαιρά της αλλά είναι ένας καλύτερος τόπος – κι αυτό το θεωρώ απείρως σημαντικότερο. Δεν συμμερίζομαι τις ιερεμειάδες των απέξω που προσβάλλοντας τους γηγενείς θρηνούν για χαμένες «γνησιότητες» και αγνοούν πως η Κομοτηνή επί χρόνια δεν είχε αποχέτευση και στα περισσότερα χωριά του νομού Ροδόπης ως τα τέλη σχεδόν της δεκαετίας του ’60 δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα.»

Ο λογοτέχνης Αναστάσης Βιστωνίτης

O Αναστάσης Βιστωνίτης γεννήθηκε στον Κομοτηνή το 1952 κι εξέδωσε, από το 1972 ως σήμερα, είκοσι βιβλία, ποιητικά και πεζογραφικά, καθώς και μια επιλογή μεταφράσεων του κινέζου ποιητή της δυναστείας των Τανγκ, Λι Χο με τίτλο «Ο δαίμονας στον καθρέφτη». Στα πιο πρόσφατα βιβλία του περιλαμβάνονται «Ο ήλιος στην τάφρο» (ποίηση 2004), «Η εσωτερική εξορία» (ποίηση 1971-1995 – συγκεντρωτική έκδοση, 2005), «Ex libris» (κείμενα για τη λογοτεχνία του 20ού αιώνα, 2006), «Λογοτεχνική γεωγραφία» (τόποι, πόλεις, άνθρωποι, 2007) και «Τα ρόδα της Αχερουσίας» (ποίηση 2008). Είναι συντάκτης της εφημερίδας «Το Βήμα». Η αρθρογραφία του καλύπτει κατά κύριο λόγο τους τομείς της βιβλιοκριτικής και κατά περίπτωση των ιδεών, των συνεντεύξεων και του διεθνούς ρεπορτάζ.

Από το 1983 ως τα τέλη του 1988 έζησε στις ΗΠΑ (Νέα Υόρκη και Σικάγο) όπου εργάστηκε στην αρχή ως πολιτικός συντάκτης και στη συνέχεια ως αρχισυντάκτης της καθημερινής ελληνοαμερικανικής εφημερίδας «Πρωινή».

Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και για δύο χρόνια περίπου υπήρξε αντιπρόεδρός της. Το 1996 εξελέγη μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ομοσπονδίας Ευρωπαίων Συγγραφέων (European Writers’ Congress – The Federation of European Writers) όπου και παρέμεινε επί έντεκα χρόνια, μέχρι και το 2007 (τα τελευταία πέντε ως αντιπρόεδρος). Το 1997 στη Στοκχόλμη (στα πλαίσια των εκδηλώσεων Στοκχόλμη Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης) εισηγήθηκε το Πρόγραμμα Μεσογειακής Συνεργασίας Mare Nostrum της Ομοσπονδίας το οποίο ψηφίστηκε ομοφώνως, άρχισε να εφαρμόζεται με την πρώτη συνάντηση το 1999 στους Δελφούς και συνεχίστηκε στη Βαρκελώνη, τη Λευκωσία, την Τεργέστη και τη Μασσαλία. Υπήρξε μέλος της τετραμελούς επιτελικής ομάδας που συνέταξε το 1996 τον Φακέλο Υποψηφιότητας της Αθήνας για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 (επιμελητής και συντάκτης) και για έναν χρόνο περίπου εργάστηκε στην Οργανωτική Επιτροπή Αθήνα 2004. Το 1996 μαζί με τον τότε πρόεδρο της Πανελλήνιας Ένωσης Εκδοτών Μάκη Παντελέσκο δημιούργησε τον Οργανισμό Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου (ΟΣΔΕΛ) ο οποίος εισπράττει και διανέμει τα ποσά που προκύπτουν από τα δικαιώματα αναπαραγωγής των έργων του λόγου. Σήμερα είναι αντιπρόεδρος του εν λόγω οργανισμού.

Ποιήματα, δοκίμια και άρθρα του έχουν μεταφραστεί σε 18 γλώσσες κι έχουν φιλοξενηθεί σε έντυπα κύρους στο εξωτερικό, όπως στις εφημερίδες «Herald Tribune», «Haaretz» και «Delo» και στα περιοδικά «Lettre Ιnternational», «PEN International», «Translation», «Sodobnost», «2B», κ.α. Τέσσερα βιβλία του έχουν εκδοθεί στα γερμανικά, τα σερβοκροατικά, τα σλοβενικά και τα σλαβομακεδονικά, ενώ μια εκλογή ποιημάτων του σε μετάφραση David Connoly με τίτλο «Mara’s Shade» και πρόλογο του Christopher Merril κυκλοφορεί στις ΗΠΑ από τις εκδόσεις Tebot. Έχει συμμετάσχει σε πλήθος διεθνή φεστιβάλ, συνέδρια και συμπόσια σε ιδρύματα και πανεπιστήμια με εισηγήσεις, αναγνώσεις και απαγγελίες. Έχει ταξιδέψει σε περισσότερες από πενήντα χώρες.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.